გეოგრაფია

გეოგრაფია - (ინგ. Geography) (რუს. География)

საბუნებისმეტყველო და საზოგადოებრივ მეცნიერებათა ერთიანი კომპლექსი, რომელიც შეისწავლის დედამიწის გეოგრაფიული გარსის განვითარების კანონზომიერებებს, სტრუქტურას, ბუნებრივ და სოციალურ-ეკონომიკურ სისტემათა ფუნქციონირებასა და ურთიერთკავშირს, რომელიც ამუშავებს რაციონალურ ბუნებათსარგებლობის პრინციპებს, საზოგადოების ოპტიმალურ ტერიტორიულ ორგანიზაციასა და ეკოლოგიურად მდგრადი ცხოველმოქმედი გარემოს ფორმირებას. შეისწავლის დედამიწაზე არსებული ობიექტებისა და სისტემების ორგანიზაციისა და ფუნქციონირების სივრცით-დროით ასპექტებს.

გეოგრაფიის შესწავლის ზოგადი ობიექტი შეიძლება იყოს ნებისმიერი მოვლენა, პროცესი და სისტემა, რომელსაც გააჩნია ან შეიძლება პოტენციურად გააჩნდეს სივრცითი სტრუქტურა. საბუნებისმეტყველო და საზოგადოებრივ გეოგრაფიულ დისციპლინათა გაერთიანება მეცნიერებათა ერთ სისტემაში განპირობებულია მათი საკვლევი ობიექტების მჭიდრო კავშირითა და მეცნიერების ამოცანათა ერთობით. გეოგრაფიის მთავარი მიზანია საზოგადოები გონივრული ტერიტორიული ორგანიზაციისა და ბუნებათსარგებლობის საშუალებების გამოკვლევა, საზოგადოების ეკოლოგიურად უსაფრთხო განვითარების სტრატეგიის ფუნდამენტის შექმნა. გეოგრაფიული კვლევის მნიშვნელოვანი ობიექტია ადამიანის და ბუნების ურთიერთგავლენა, გეოგრაფიული გარემოს კომპონენტების განაწილებისა და ურთიერგავლენის კანონები ლოკალურ, რეგიონულ, ეროვნულ, კონტინენტურ, ოკეანურ და გლობალურ დონეებზე.

გეოგრაფიის როგორც მეცნიერების შესწავლის ზოგადი ობიექტია გეოგრაფიული გარსი, ანუ ლანდშაფტური გარსი, რომელშიც ერთმანეთს ეხებიან და ურთიერთქმედებენ ლითოსფერო, ჰიდროსფერო, ატმოსფერო და ბიოსფერო. გეოგრაფიული გარსის განვითარება იცვლება დროსა და სივრცეში. დროში ცვალებადობა არის რიტმულიც და ურიტმოც, შესაბამისად, პერიოდული და ეპიზოდური. სივრცეში განვითარების უთანაბრობა გამოიხატება, უწინარეს ყოვლისა, ჰორიზონტალური და ვერტიკალური ზონალურობით.

გეოგრაფიაში გამოიყოფა ორი ძირითადი მიმართულება: ფიზიკური გეოგრაფია და საზოგადოებრივი გეოგრაფია. ფიზიკური გეოგრაფია შეისწავლის დედამიწის ზედაპირის ბუნებას, არკვევს ბუნებრივი პროცესებისა და მოვლენების მიზეზებსა და მათი განვითარების კანონზომიერებებს; საზოგადოებრივი გეოგრაფია გეოგრაფიულ მეცნიერებათა სისტემის ნაწილია, რომელიც შეისწავლის დედამიწაზე არსებული ანთროპოგენული ობიექტებისა და სისტემების ორგანიზაციისა და ფუნქციონირების სივრცით-დროით ასპექტებს. მისი შესწავლის ზოგად ობიექტს შეიძლება წარმოადგენდეს ნებისმიერი საზოგადოებრივი მოვლენა, პროცესი და სისტემა, რომელსაც გააჩნია ან შეიძლება პოტენციურად გააჩნდეს სივრცითი სტრუქტურა.

განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს კარტოგრაფია მეცნიერება ობიექტური სინამდვილის საგნებისა და მოვლენების კონკრეტული სივრცის და მისი დროის მიხედვით ცვალებადობის შესახებ. წარსულში გეოგრაფია აღწერითი ხისიათისა იყო, ამჟამად მისი ძირითადი ამოცანაა დედამიწის ბუნების, მოსახლეობისა და მეურნეობის შესწავლა.

ეტიმოლოგია და საგანი

ტერმინი გეოგრაფია ბერძნული წარმოშობისაა და სიტყვასიტყვით „დედამიწის აღწერას“ ნიშნავს: geo (γη) „მიწა“, graphein (γραφειν) – „აღწერა“.

კაცობრიობის უდიდესი და უმნიშვნელოვანესი დარგია, რომელიც უპირველეს ყოვლისა მიზნად ისახავს დედამიწის მთელი გეოგრაფიული (ლანდშაფტური) გარსის კომპლექსურ შესწავლას, მის აგებულებასა და მნიშვნელობას. ამავ დროულად, გეოგრაფიული ანუ ლანდშაფტური გარსის განვითარება იცვლება დროსა და სივრცეში. გეოგრაფია ზუსტი საბუნებისმეტყველო მეცნიერებაა. მისი მთავარი ნაწილია ფიზიკური გეოგრაფია, რომელიც აღწერს დედამიწის გეოგრაფიულ გარსსა და მის სტრუქტურულ ნაწილებს. ფიზიკური-გეოგრაფიის მთავარი ამოცანაა მთელი დედამიწის ზედაპირის ბუნების შესწავლა და აღწერა, ბუნებრივი პროცესებისა და მისი მოვლენების გარკვევა.

გეოგრაფიის ისტორია

ანტიკური პერიოდი (ძვ. წ. VI ს. - ახ. წ. III ს.)

გეოგრაფია კაცობრიობის ერთ-ერთი უძველესი დარგია. მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის მანძილზე მრავალგზის შეიცვალა გეოგრაფიის ამოცანები და შინაარსი. თავდაპირველად გეოგრაფიას აღწერითი ხასიათი ჰქონდა, XIX საუკუნეში კი მეცნიერებად ჩამოყალიბდა.

უნდა აღინიშნოს, რომ ელემენტარული გეოგრაფიული წარმოდგენა იმდოინდელ ყველა საზოგადოებას გააჩნდა. აღნიშნული წარმოდგენები გამოიხატება ადგილობრივ გეოგრაფიულ ტერმინებში; მაგალითად ტერმინები „ტბა“ ან „ტყე“ გამოხატავდა როგორც ამა თუ იმ ადგილის მდებარეობას და სხვ. აქედან გამომდინარე შეგვიძლია ვივარაუდოთ რომ იმ დროს საზოგადოებას საკმოდ ფართო ცოდნა ჰქონდა ამა თუ იმ მონაკვეთის ტერიტორიის გეოგრაფიულ მდებარეობაზე. თუმცა სისტემატიური გეოგრაფიული აზრი ჩამოყალიბდა მხოლოდ ძველ ბერძენ ნატურფილოსოფიურ ცოდნაში.

სისტემატიური ცოდნა ჩაისახა ძველ ბერძენთა მიერ შექმნილ მილეტის, პითაგორისა და სხვა სკოლებში, სადაც განიხილებოდა ბუნების მთლიანობისა და სხვა საკითხები. მაინც ძველად, წარსულში მცირე რაოდენობით მოხერხდა გეოგრაფიული ცოდნის შეგროვება. მაგრამ უნდა ითქვას, რომ იმ დროს ჩაისახა თანამედროვე გეოგრაფიის არაერთი დარგის საფუძველი. თავდაპირველად ჩამოყალიბდა ქვეყანათმცოდნეობა, რადგან საზოგადოებას უფრო აინტერესებდა თავის სივრცითი გარემოს გარკვევა. ქვეყანათმცოდნეობას როგორც საბუნებისმეტყველო მიმდინარეობას მხოლოდ აღწერითი ხასიათი ჰქონდა. ძველ ბერძნულ წყაროებში პირველი ქვეყანათმცოდნეების დანიშნულება იყო სანაპიროებისა და ხმელეთის აღწერა და ასევე დედამიწის მოვლა.

ჰეკატეოს მილეტელმა (დაახლ. ძვ.წ. 549/546-დაახლ.ძვ.წ. 480) პირველმა დაიწყო ლიბიის (აფრიკა) გამოყოფა. ანუ იმ დროს უკვე ხდებოდა იმდროინდელი დედამიწის ზედაპირის ბუნებრივად დანაწევრება. ერთ-ერთი ისტორიკოს გეოგრაფი აღნიშნავდა რომ, ჰეკატეოსის შრომებში შეინიშნებოდა კლიმატის, ფაუნისა და ფლორის მიმართ სამეცნიერო ინტერესი. აქედან გამომდინარე ეს იყო პირველი შრომა საერთო გეოგრაფიის თემატიკაზე. ამასთანავე ჰეკატეოს მილეტელმა პირველმა შეადგინა ხმელეთის დასახლებული ნაწილის კარტოგრაფიული გამოსახულება.

უძველესი გეოგრაფიული თხზულება, რომელმაც ჩვენამდე თითქმის მთლიანად მოაღწია არის ჰეროდოტეს ცნობილინაშრომი. ჰეროდოტე (დაახლ. ძვ.წ. 485-დაახლ.ძვ.წ. 424) დიდი ისტორიკოსი და ქვეყანათმომლახველი იყო, რომელმაც არაერთ იმ დროს ცნობილ ქვეყანასა და ქალაქებში იმოგზაურა და საბოლოოდ აღწერა ნანახი. მიუხედავად არაგეოგრაფიული სახელწოდებისა, მისი თხზულება წარმოადგენს გეოგრაფიული ხასიათის აღწერას, რომელშიც ქვეყანათმცოდნეობასთან ერთად გაშუქებულია ეთნოგრაფიული მასალაც. ამასთან ერთად ჰეროდოტემ გამოიჩინა ინტერესი ისტორიული გეოგრაფიისადმიც.

ანტიკური გეოგრაფიული ცოდნა დაგვირგვინებულია სტრაბონის მიერ დაწერილ შრომაში „გეოგრაფია 17 წიგნად“. სტრაბონის აღნიშნული შრომა წარმოადგენს ქვეყანათმცოდნეობითი შინაარსის ნაწარმოებს. მისი ნაშრომის მოცულობის დაახლ. 83% დაყრდნობილია ქვეყნების რეგიონალურ დახასიათებაზე, კერძოდ ბუნებრივი, ეთნიკური და პოლიტიკური პრინციპებით. სტრაბონმა ტავრის მთიანი სისტემის მიხედვით შემოგვთავაზა აზიის ორ ნაწილად დაყოფა. იგი წერდა რომ, საჭიროა ოიკუმენეს დაყოფა წრეებად, რათა მეცნიერებს შეეძლოთ ფაუნის, ფლორისა და კლიმატის ცვლილებების ჩვენება. იმ დროს სტრაბონს განსაკუთრებით ბიზანტიელები აფასებდნენ, რომლებიც მას გეოგრაფს უწოდებდნენ.

გეოგრაფიის მეორე მიმდინარეობა, რომელიც ანტიკურ პერიოდში ჩაისახა იყო მიწათმცოდნეობა (ზოგადდედამიწისმცოდნეობა), რომლის ჩარჩოებში განიხილებოდა დედამიწის ფორმა, სარტყლები, ხმელეთისა და წყლის ურთიერთკავშირი და ასევე მრავალი ბუნებრივი მოვლენის მიზეზი. ამ მიმართულების პირველშემქმნელი იყო თალეს მილეტელი (ძვ.წ. 624-547). იგი იყო იმდროინდელი მთელი ფილოსოფიისა და ზოგადად მეცნიერების პირველშემქმნელი. თალესმა ბუნების მოვლენების ახსნა სცადა მატერიალისტურ საფუძველზე. მან სამყაროს არსად ანუ მრავალფეროვან მოვლენათა და საგანთა პირველსაწყისად წყალი მიიჩნია. მისი აზრით, ყველაფერი წყლისაგან წარმოიქმნება და წყალად გარდაიქმნება. თალესი ბუნებას გასულიერებულად წარმოიდგენდა. ამასთანავე თალესს დედამიწა წარმოედგინა, როგორც კუნძულები, რომელიც მისი აზრით დიდ მსოფლიო ოკეანეში დატივტივებდა. შედეგად მისმა ნააზრევმა შემდგომში საფუძველი ჩაუყარა დედამიწის სფეროების იდეის საქმეს. იგი ჰილოძოისტი იყო.

აღსანიშნავია, ასევე პარმენიდე ელეელი (დაახლ. ძვ.წ. 540 ან 520- 450), რომელმაც წამოწია იდეა დედამიწის ბირთვისებური ფორმის შესახებ. პარმენიდეს იდეის საფუძველზე ძველმა ბერძენმა მეცნიერმა ევდოქსე კნიდოსელმა (დაახლ. ძვ.წ. 408 - 355) საფუძველი ჩაუყარა კლიმატური სარტყლების იდეას. მანვე შემოიტანა ცნება „ჰორიზონტი“. ევდოქსე კნიდოსელმა პირველად დადგინა დედამიწის სითბური სარტყლები.

ძველ საბერძნეთში უდიდესი გავლენა მეცნიერებაზე მოახდინა არისტოტელემ (ძვ.წ. 384-ძვ.წ.322), რომელმაც შექმნა გეოსფეროების იდეა. არისტოტელე მეცნიერებაში ფაქტებით ლაპარაკობდა. მასვე ეკუთვნის იდეა ერთიანი ოკეანის შესახებ. ცდილობდა აეხსნა მიწისძვრის მოვლენა. თითოეულ მოვლენის გარკვევისას ფაქტებს ეყრდნობოდა. ასევე განავითარა ევდოქსეს იდეები. არისტოტელე თამამად შეიძლება ითქვას რომ იყო ზოგადდედამიწისმცოდნეობის ფუძემდებელი. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი „მეტეოროლოგიკა“, რომელშიც გაშუქებულია არაერთი აქტუალური გეოგრაფიული საკითხი, მ.შ. აღწერს მრავალ გეოგრაფიულ ერთეულს.

გეოგრაფიულ ისტორიაში განსაკუთრებულ ადგილს ყოველთვის იკავებდა რუკები.

პირველი გეოგრაფიული რუკა შეადგინა თალესის მოწაფემ, მილეტის სკოლის წარმომადგენელმა ანაქსიმანდრემ (ძვ.წ. 610-546), რომელიც თვლიდა რომ დედამიწა არის სამყაროს უძრავი ცენტრი. იგი ამასთანავე კოსმოსის გეოცენტრული მოდელის შემქნელია.

ძველად ყველა ხალხს ჰქონდა დაახლოებით რუკის მსგავსი ჩანახაზები, თუმცა ეს რუკები მეცნიერულ საფუძველს მოკლებული იყო. რუკა რომ გამოიხატოს როგორც რეალობის სწორი ამსახველი დოკუმენტი, იგი აუცილებლად უნდა ეყრდნობოდეს მათემატიკურ მეთოდებს. გეოგრაფიაში მათემატიკურ-კარტოგრაფიული მიმდინარეობის პირველშემქმნელია ერატოსთენე კირენელი (ძვ.წ. 276-194), რომელიც გეოგრაფიაში მეთემატიკის საფუძვლების ფუძემდებელია. ერატოსთენემ პირველმა გაზომა დედამიწის მერიდიანის სიგრძე.

მათემატიკურ-გეოგრაფიულ მიმდინარეობაში დიდი წვლილი შეიტანა ჰიპარქემ (დაახლ. ძვ.წ. 180/190-ძვ.წ. 125), რომელიც

ასტრონომიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი იყო. შემოიღო გეოგრაფიული კოორდინატები „განედი“ და „გრძედი“. ჰიპარქემ განავითარა კარტოგრაფიის სტერეოგრაფიული და ორთოგრაფიული პროექციები. იგი უძველესი ასტრონომიული და გეოდეზიური ხელსაწყოს ასტროლაბის შემქმნელია. მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე პოსეიდონიოსის (135-51 ძვ.წ.) გაზომვები. პოსეიდონიოსი არისტოტელეს საწინააღმდეგოდ აღნიშნავდა, რომ ეკვატორული სარტყელი შესაძლოა დასახლებული ყოფილიყო.

კარტოგრაფიული აზროვნების უდიდეს მწვერვალს წარმოადგენს კლავდიოს პტოლემეს (დაახლ. 90-168 წწ.) შრომები. მისი მთავარი გეოგრაფიული შრომაა „გეოგრაფიის სახელმძღვანელო“ 8 წიგნად. ერთის მხრით, პტოლემე გეოგრაფიას ასტრონომიული თვალსაზრისით მიუდგა. მეორე მხრით, იგი ცდილობდა რომ მისთვის ცნობილი სამყარო დაეტანებინა რუკაზე. დაამუშავა კარტოგრაფიული პროექციის თეორია. მოგვცა 8000 ათასი პუნქტის კოორდინატები. ნაშრომს ახლავს დედამიწის ზედაპირის 27 რუკა. მრავალი საუკუნის მანძილზე პტოლემე რჩებოდა გეოგრაფიის დიდ ავტორიტეტად.

უნდა შევნიშნოთ, რომ ფიზიკურ-გეოგრაფიულმა მიმდინარეობამ ანტიკურ პერიოდში განვითარება ვერ ჰპოვა, თუმცა ბერძენმა ნატურფილოსოფოსებმა და გეოგრაფებმა საფუძველი ჩაუყარეს ფიზიკურ-გეოგრაფიულ დისციპლინებს : ქვეყანათმცოდნეობას, ზოგადდედამიწისმცოდნეობასა და კარტოგრაფიას.

ანტიკური გეოგრაფიული აზრი დაგვირგვინდა მაინც სტრაბონისა და პტოლემეს შრომებით.

შუა საუკუნეები (III ს. - XV ს.)

ევროპაში გეოგრაფიული წარმოდგენები ყალიბდებოდა ბიბლიური დოგმებისა და ანტიკური მეცნიერების ზოგიერთი დასკვნისაგან, რომელიც განწმენდილი იყო ყოველივე ”წარმართულისაგან”. შუა საუკუნეებში გეოგრაფიული ცოდნა მხოლოდ ქვეყანათმცოდნეობითი თვალსაზრისით განვითარდა. სხვა დისციპლინები, რომლებიც მჭიდროდ იყო დაკავშირებული მათემატიკასთან და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებთან განვითარება ვერ პოვა. მეტიც, ხშირ შემთხვევაში ისინი მივიწყებულ იქნა.

VI საუკუნის გეოგრაფიული თხზულებიდან აღსანიშნავია კოზმა ინდიკოპლევსტის ცნობილი შრომა, სადაც გაშუქებულია ევროპის, ინდოეთის, შრი-ლანკისა და ეთიოპიის ქვეყანათმცოდნეობითი საკითხები. ამ ნაშრომმა დიდი პოპულარობა მოიპოვა.

ანტიკური იდეა მხოლოდ არაბულ კულტურაში არის შემონახული. თუმცა ამ იდეებმა შემდგომ განვითარება ვერ მოიპოვა. გეოგრაფიული ცოდნის მატარებლები იყვნენ : ვაჭრები, სამხედროები და მისიონერები.

ქვეყანათმცოდნეობამ ყველაზე დიდი განვითარება მოიპოვა არაბულ ეპოქაში, რომელიც შეპირობებული იყო არაბეთის სახალიფოს სიდიადესთან, რომელიც VIII ს. მოყოლებული ფართოვდებოდა ცენტრალური აზიიდან დაწყებული, დამთავრებული პირენეს ნახევარკუნძულამდე. ქვეყანათმცოდნეობის განვითარების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო არაბეთის ვაჭრობა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის, მის ტრადიციულ გაგებაში.

არაბული ქვეყანათმცოდნეობითი ნაწარმოები აღწერითი ხასიათისა იყო და იძლეოდნენ დასახლებული პუნქტების, ხალხის, სიმდიდრეების, სავაჭრო მეთოდებისა და გზების აღწერას. ამგვარ ნაწარმოებებს მიეკუთვნება აბუ იბნ ხორდადბეჰის თხზულება - „წიგნი გზებისა და სახელმწიფოების შესახებ“, რომელიც დაწერილია IX საუკუნეში.

აღსანიშნავია, ასევე არაბი ისტორიკოსი და გეოგრაფი - ალ-ჰამავი იაკუთი, რომელმაც მრავალ ქვეყანაში იმოგზაურა და დაწერა არაერთი საყურადღებო ნაშრომი, მ.შ. მნიშვნელოვანია „გეოგრაფიის ლექსიკონი“, რომელშიც ასახულია არაბული გეოგრაფიისა და ისტორიის ლიტერატურის მიღწევები.

მეტად მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე იბნ ბატუტას ხანგრძლივი მოგზაურობანი. იბნ ბატუტამ სამყაროს სივრცითი აღწერის საქმე დაიწყო და მოიარა ეგვიპტე, ირანი, არაბეთი, მესოპოტამია, სირია, მცირე აზია, ყირიმი, რუსეთის სამხრეთ ნაწილი, შუა აზია, ინდოეთი, ავღანეთი, ინდონეზია და ჩინეთი. მისი პირველი მოგზაურობა დაიწყო 1325 წელს, ბოლო მოგზაურობა კი განხორციელდა 1352-1353 წწ. და ამჯერად გადაკვეთა საჰარის დასავლური და ცენტრალური ნაწილი. 25 წელი ქვეყანათმომლახველობაში გაატარა და ზღვით გასცურა დაახლ. 130 ათ. კმ. იბნ ბატუტა მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი მოგზაური იყო. ჭეშმარიტი ქვეყანათმომლახველი.

ალ მასუდმა მოახდინა მუსონების აღწერა. იგი იმყოფებოდა მოზამბიკის სრუტეზე და აგრეთვე მუშაობდა ატმოსფერული მოვლენების აღწერაზე.

XI საუკუნის ყველაზე დიდი გეოგრაფი იყო ალ-ბირუნი, რომელმაც დიდი ხანი მოგზაურობაში გაატარა და საფუძვლიანად შეისწავლა ირანის მთიანეთი და ასევე ცენტრალური აზიის დიდი ნაწილი. შესანიშნავად აღწერა ინდოეთი. საუბრობს გეოგრაფიულ პროცესებზე.

არაბული კულტურის უდიდესი მეცნიერი იყო იბნ სინა (980-1037 იგივე ავიცენა), რომელიც ჯერ კიდევ XI საუკუნეში სწერდა დენუდაციური პროცესების შესახებ. აღწერა მთიანი ქვეყნების დამსხვრევის მოვლენები. თუმცა ყველაფრის მიუხედავად, არაბული გეოგრაფია თეორიულ წარმოდგენაში ვერ განვითარდა. არაბული გეოგრაფიის წარმატება მდგომარეობს იმაში, რომ მათ განავითარეს სამყაროს სივრცითი წარმოდგენა.

რუკებს არაბულ კულტურაშიც გამორჩეული ადგილი ეკავათ. თუმცა რუკების უდიდესი ნაწილი დაბალი დონისა იყო, რამეთუ მოკლებული იყო გრადუსთა ბადეს. გამონაკლისს შეადგენდა ალ-იდრისი (1100-1165) და მისი რუკები. იდრისის შექმნა მსოფლიოს იმ დროისათვის ცნობილი ნაწილის რუკა (ქაღალდზე და ვერცხლის ბრტყელ მრგვალ ფირფიტაზე) და დაწერა შრომა „გეოგრაფიული გასართობი“, რომელიც შეიცავს სხვადასხვა ცნობებს ხალხის შესახებ. წიგნში შესულია ორი მსოფლიოს რუკა. იდრისიმ ამასთანავე დედამიწა დაყო 7 კლიმატად (ყოველ კლიმატში 10 ნაწილია).

XIII საუკუნის შუა წლებიდან ევროპელთა სივრცობრივი თვალთახედვა გაფართოვდა, მაგრამ ამან ნაკლები ზეგავლენა მოახდინა მათ გეოგრაფიულ თვალსაწიერზე. გეოგრაფიული ცნობების მოპოვება დაიწყეს მისიონერებმა პლანო კარპინიმ და ვილემ რუბრუკვისმა. უმნიშვნელოვანესი იყო აგრეთვე მარკო პოლოს ნაშრომები. ამ პერიოდში ვითარდებოდა რუკების შედგენის ხელოვნებაც.

XV საუკუნეში სპარსეთსა, ინდოეთსა და თურქეთში იმოგზაურა ათანასე ნიკიტინმა.

გეოგრაფია დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების პერიოდში (XV ს. - XVII ს.)

დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები დაახლოებით ორ საუკუნეს გაგრძელდა. ყველაფერი ქრისტეფორე კოლუმბის მოგზაურობით დაიწყო და გაგრძელდა XIX საუკუნის დასასრულამდე. დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები მსოფლიო მნიშვნელობის მოვლენა იყო. ამ პერიოდში დაზუსტდა დასახლებული კონტინენტების მოხაზულობა, გამოკვლეულ იქნა ხმელეთის ზედაპირის დიდი ნაწილი. მან ახალი მასალა მისცა ცოდნის სხვა დარგებსაც (მაგ. ეთნოგრაფიას ან ბოტანიკას).  ექსპედიციების გაგზავნის ზოგადი მიზეზები იყო : სასაქონლო წარმოების ზრდა ევროპულ ქვეყნებში; ძვირფასი ლითონების ნაკლებობა და ამით გამოწვეული ახალი მიწების ძიება ოქრო-ვერცხლის, სანელებლების, სპილოს ძვლის (ტროპიკებში), ძვირფასი ბეწვეულის, მორჟის ეშვების (ჩრდილოეთ ქვეყნებში) მოსახვეჭად.

ამ პერიოდში გეოგრაფიული აზრი თანდათან თავისუფლდებოდა საეკლესიო დოგმებისაგან. აღორძინდა დედამიწის სფერულობის იდეა და მასთან ერთად პტოლემეს კონცეფცია ევროპის დასავლეთ და აზიის აღმოსავლეთ სანაპიროების სიახლოვის შესახებ.

XV საუკუნის გეოგრაფიული თხზულებიდან აღსანიშნავია ენეა სილვიო დე პიკოლომინის (პიუს II) ”კომენტარები” და წერილები. განიხილავს დედამიწის ფორმას, ასავე საუბრობს კლიმატურ სარტყლებსა და მათ თავისებურებაზე, აგრეთვე აღნიშნავს დედამიწის დანაწილებაზე ქვეყნის ნაწილებად და ამასთანავე განიხილავს ევროპასა და აზიას. აღწერა მთის ქედები და მდინარეები.

უპირველესად აღსანიშნავია ქრისტეფორე კოლუმბის (1451-1506 წწ) დიდებული მოგზაურობა, რითაც ყოველივე ამერიკის (1492) აღმოჩენით დამთავრდა. ამერიკის გახსნას მოჰყვა მსოფლიო ეკონომიკური, ეთნოგრაფიული, პოლიტიკური და სამეცნიერო რეზონანსი. მთლიანობაში კოლუმბმა ამერიკის მიმართულებით განახორციელა ოთხი მოგზაურობა:

პირველი მოგზაურობა (3 აგვისტო 1492 - 15 მარტი 1493)
მეორე მოგზაურობა (25 სექტემბერი 1493 - 11 ივნისი 1495)
მესამე მოგზაურობა (30 მაისი 1498 - 25 ნოემბერი 1500)
მეოთხე მოგზაურობა (9 მაისი 1502 - ნოემბერი 1504)

მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე ვასკო და გამას მოგზაურობა. ვასკო და გამა იყო პირველი ევროპელი რომელმაც ზღვაოსნური მიმოსვლა განახორციელა ევროპიდან ინდოეთი  მიმართულებით. უმნიშვნელოვანესი იყო აგრეთვე ფერნანდო მაგელანის (1480-1521) დიადი მოგზაურობა დედამიწის გარშემო. საყურადღებოა ასევე ალბუკერკეს, ჯეიმზ კუკის ზღვაოსნური მარშრუტები.

ნიშანდობლივია რომ, ამ პერიოდში ფართოდ განვითარდა კარტოგრაფიული ხელოვნებაც. განსაკუთრებული პოპულარობით სარგებლობდა

რუკები, ხოლო XVI საუკუნიდან ატლასები. გაჩნდა ცალკეული ქვეყნების დაწვრილებითი აღწერილობანი, რომლებშიც ყურადღება გამახვილებული იყო ეკონომიკურ და პოლიტიკურ საკითხებზე. XVI-XVII სს. ზოგად დედამიწისმცოდნეობას გამოყენებითი ხასიათი მიეცა, იგი ძირითადად ნავიგაციის ინტერესებს ემსახურებოდა. ამ დროის უდიდესი გეოგრაფიული შრომაა ბერნჰარდ ვარენიუსის „Geographia Generalis“ (1650), რომელშიც შეჯამებულია დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების პერიოდის მეცნიერული ცოდნა, განხილულია დედამიწის ხმელეთის ზედაპირის, ჰიდროსფეროსა და ატმოსფეროს ძირითადი თავისებურებანი. ერთ-ერთი პირველი რუკა სადაც დაცული იყო გრადუსთა ბადე შეადგინა ცნობილმა გეოგრაფმა და ასტრონომმა - პაოლო ტოსკანელიმ (1397-1482). პაოლო ტოსკანელი თავგამოდებით იცავდა დედამიწის სფერულობის იდეას. ამასთანავე წამოაყენა დასავლეთის გზით ინდოეთამდე მიღწევის შესაძლებლობის იდეა. აღსანიშნავია რომ 1492 წელს მარტინ ბეჰაიმმა (1459-1507) გამოიგონა გლობუსი.

გეოგრაფიული ცოდნის მეცნიერული სისტემატიზაცია (XVII ს. - XIX ს.)

XVII საუკუნიდან მოყოლებული ევროპის ტერიტორიაზე დაიწყო ძველი ავტორებისა და არაბების წერილებისა და კომენტარების თარგმნები. ამასობაში იმატა ინტერესმა ქვეყნების ბუნებრივი პირობების შესწავლისა და დედამიწის ბუნების ახსნისადმი. XVIII-XIX საუკუნეებში განხორციელდა დიდი სამეცნიერო საბუნებისმეტყველო ექსპედიციები, რომელიც მეცნიერურ ამოცანებსაც ისახავდა მიზნად.

დიდმა მეცნიერმა ფრანსის ბეკონმა (1561-1626) მოახდინა რეფორმა მეცნიერულ მეთოდებსა და მეთოდოლოგიაში. მნიშვნელოვნად უჭერდა მხარს მეცნიერულ გეოგრაფიაში აღმოჩენების საქმეს და საუბრობდა მათ მნიშვნელობაზე. მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე გოტფრიდ ვილჰელმ ლაიბნიცის (1646-1716), ჟორჟ ბიუფონისა (1707-1788) და მიხეილ ლომონოსოვის (1711-1765) წარმოდგენები დედამიწის ბუნების შესახებ.

პირველ მეცნიერ მოგზაურად შეიძლება მივიჩნიოთ ედმუნდ ჰალეი (1656-1742) - ცნობილი ასტრონომი და გეოფიზიკოსი. იგი მონაწილეობდა წმინდა სამეცნიერო ექსპედიციებში, სადაც ცდილობდა დედამიწის მაგნეტიზმის გარკვევას. უნდა დავასახელოთ აგრეთვე უილიამ დამპირი (1651-1715) ზღვაოსანი და მეკობრე, რომელმაც შეასრულა სამი დიდი ზღვაოსნური მარშრუტი. შედეგად დასწერა ნაშრომი, სადაც აღწერა ზღვის მარილიანობა, ასევე ცდილობდა დაედგინა ოკეანური დინებებისა და ქარის ურთიერთკავშირი.

ამ პერიოდში მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე დანიელ გოტლიბ მესერშმიდტის (1685-1735) მოგზაურობა, რომელსაც მოჰყვა დიდძალი ბოტანიკურ-ზოოლოგიური, მინერალოგიური, ეთნოგრაფიული და არქეოლოგიური კოლექციების შეგროვება. შედგენილი აქვს რუკები, აღმოაჩინა სასარგებლო წიაღისეულები და ა.შ.

XVIII საუკუნეში გრანდიოზული სამეცნიერო და საბოლოოდ გახსნითი ექსპედიციები მოაწყო წარმოშობით დანიელმა ზღვაოსანმა ვიტუს ბერინგმა (1681-1741), რომლის შედეგად ალექსი ჩირიკოვთან ერთად აღმოაჩინა ჩრდილოეთ-დასავლეთ ამერიკა და ალეუტის კუნძულები.

XVIII საუკუნის ბოლოსა და XIX საუკუნის დამდეგს ფიზიკურ გეოგრაფიაში არ შექმნილა დიდი განმაზოგადებელი შრომები.

თეორიული აღმოჩენები და გეოგრაფიის დიფერენციაცია (XIX ს.- XX ს.)

XIX საუკუნე არის გეოგრაფიის შექმნის თარიღი. სწორედ XIX საუკ

გეოგრაფია
კლასიფიკაცია

კლასიფიკაცია

ბიოლოგიური სახეობების მეცნიერული კლასიფიკაცია შემოკლებით ბიოლოგიური კლასიფიკაცია ან მეცნიერული კლასიფიკაცია – ცოცხალი ორგანიზმების იერარქიულ პრინციპზე დაფუძნებული სისტემატური კლასიფიკაცია. მეცნიერებას ამ კლასიფიკაციის შესახებ ეწოდება ტაქსონომია, სიცოცხლის თანამედროვე კლასიფიკაცია საფუძვლებს ძველი ბერძენი არისტოტელეს შრომებიდან იღებს. (ბერძნ. tassein – კლასიფიცირება და nomos – კანონი) .

ცხოველების მეცნიერული კლასიფიკაციის ძირითადი იერარქიული საფეხურებია (ტაქსონები): სამეფო, ტიპი, კლასი, რიგი, ოჯახი, გვარი და საკუთრივ სახეობა. მცენარეთა კლასიფიკაციისას ტიპის შესატყვისია განყოფილება. ხანდახან იყენებენ შუალედურ ტაქსონებსაც: ქვეტიპი, სუპერკლასი, ქვეკლასი, ინფრაკლასი, ქვერიგი, ქვესახეობა და სხვა. ბოტანიკაში ქვეოჯახსა და გვარს შორის ასევე გამოიყოფა ტაქსონი ტრიბა.

კლასიფიკაცია
საქართველოს ჰავა

საქართველოს ჰავა - საქართველოს შედარებით მცირე ტერიტორიაზე არის დედამიწის ზედაპირზე არსებული ჰავის თითქმის ყველა ზონა დაწყებული ნოტიო სუბტროპიკულიდან, დამთავრებული მარადი თოვლისა და მყინვარების ზონით. საქართველოს ჰავის ნაირგვარობას განსაზღვრავს ერთი მხრივ, მისი მდებარეობა სუბტროპიკული ზონის ჩრდილოეთ საზღვარზე შავსა და კასპიის ზღვებს შორის, მეორე მხრივ, მისი რელიეფის განსაკუთრებული სირთულე: ჰავის ჩამოყალიბებაში დიდ როლს თამაშობენ სხვადასხვა მიმართულებისა და სიმაღლის ქედები. ადგილობრივ ჰავას ქმნის შავი ზღვა და კავკასიონი. უკანასკნელი საქართველოს იცავს ჩრდილოეთიდან ცივი ჰაერის მასების უშუალო შემოჭრისაგან, ხოლო შავი ზღვა აზომიერებს ტემპერატურის მერყეობას და ხელს უწყობს ნალექების დიდ რაოდენობით მოსვლას, განსაკუთრებით დასავლეთ საქართველოში.

ზოგადი ცნობები

შედარებით დაბალ განედზე მდებარეობისა და ზომიერი ღრუბლიანობის გამო, საქართველო მზისგან მნიშვნელოვან სითბოს იღებს. მზის ნათების ხანგრძლივობა 1350-2520 სთ. მნიშვნელოვანია აგრეთვე მზისგან მიღებული ჯამური რადიაცია 115-153 კკალ/სმ² წელიწადში. საკმაოდ ცვალებადობს რადიაცული ბალანსი, რომლის მაქსიმუმი (52-53 კკალ/სმ²) ნოტიო სუბტროპიკულ ბარშია, მინიმუმი (25 კკალ/სმ²) - კავკასიონის მაღალმთიან ზონაში. საქართველოს ჰავის ფორმირებაში მონაწილეობას იღებს როგორც ზომიერი, ისე სუბტროპიკულ სარტყელში განვითარებული ატმოსფერული პროცესები.

ამ ზონებში ძირითადად ადგილი აქვს ზონალურ ცირკულაციას. ზოგჯერ მას არღვევს მერიდიანული ცირკულაცია, რომლის დროსაც ჩრდილოეთ განედებიდან შემოიჭრება ხოლმე ცივი ჰაერის მასები, ხოლო სამხრეთიდან - თბილი. ასეთ შემთხვევებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ეძლევა კავკასიონს და საქართველოს სამხრეთ მთიანეთს. ჰაერის მასები საქართველოში უმთავრესად დასავლეთიდან აღმოსავლეთიდან იჭრება. ხშირად ამინდის ცვლილებას სამხრეთიდან შემოსული თბილი ჰაერის მასებიც იწვევს. ჰავის ჩამოყალიბებაში დიდი მნიშვნელობა აქვს ზომიერი განედების, არქტიკული და ტროპიკული როგორც ზღვის, ისე კონტინენტური ჰაერის მასებს. სუბტროპიკული პროცესები, რომელთა მეშვეობითაც შემოდის ჰაერის მასები ამიერკავკასიის და, კერძოდ, საქართველოს ტერიტორიაზე, დაჯგუფებულია შემდეგ ტიპებად:

დასავლეთისა, აღმოსავლეთისა, ორმხრივი, ანტიციკლონური მდგომარეობა და ამიერკავკასიის სამხრეთ რაიონებში განვითარებული ტალღური აღრევა. ამინდის ჩამოყალიბებაში მონაწილეობს კონვექციური პროცესები, რომლებიც წლის თბილ პერიოდში უფრო მკვეთრად არის გამოხატული. ჰაერის ტემპერატურა ადგილის ჰავის თავისებურების მაჩვენებელი ერთ-ერთი ძირითადი ელემენტია, საქართველოში იგი დიდი კონტრასტებით გამოირჩევა. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა ყველაზე მაღალია სოხუმში (ნავსადგური, 15°C) ხოლო დაბალი – კავკასიონის თხემზე 5000 მ) - 12.5°C განსაკუთრებული თბილი ზამთრით გამოირჩევა კოლხეთი, სადაც იანვრის საშუალო ტემპერატურა 5-7°C-ია, ტემპერატურის ვერტიკალური გრადიენტი კი 0.2-0.9. ზამთარში ხშირია ინვერსიები. ზღვისპირა ადგილებში იგი ზაფხულშიც შეინიშნება.

ცირკულაციის, რადიაციისა და ოროგრაფიული ფაქტორების ერთობლივი მოქმედება განსაზღვრავს ტერიტორიის ტენიანობის საკმაოდ დიდ კონტრასტებს. საქართველოს დიდი ნაწილი ატმოსფერული ნალექების სიუხვით გამოირჩევა, ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა 400-4500 მმ ფარგლებში იცვლება. ნალექების პოლუსი ჩაქვის ქედის ზღვისკენ მიქცეულ კალთაზეა - მტირალას მთის მიდამოებში (წელიწადში საშუალოდ 4500 მმ, ცალკეულ წლებში 5000 მმ-ზე მეტი). საქართველო გამოირჩევა დღე-ღამეში მოსული ნალექების სიუხვითაც (ჯურუყვეთი 352 მმ), ნალექები მთებში სიმაღლის მიხედვით ყველგან არ მატულობს, პირიქით, ზოგან კიდეც მცირდება (სვანეთი, ჯავახეთის პლატო და სხვ.) მაქსიმალური ნალექების მოსვლის ზონები დასავლეთ საქართველოში 300-500-იდან 3500 მ-მდე, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოში 1200-იდან 3500 მ-მდე იცვლება.

რთული ოროგრაფიული პირობებისა და გაბატონებული ატმოსფერული ცირკულაციური პროცესების სირთულის გამო, ნალექების შიგაწლიური განაწილება თავისებურია: დასავლეთ საქართველოში ნალექების მაქსიმუმი ზამთარში ან შემოდგომაზეა, მინიმალური - გაზაფხულზე ან ზაფხულში, აღმოსავლეთ საქართველოში მაქსიმუმი ზაფხულზე ან ზაფხულის დასაწყისშია, მინიმალური ზამთარში.

ჰავის ოლქები და რაიონები

მზის რადიაციის რეჟიმით საქართველო საქართველო სუბტროპიკულ ზონაშია. ატმოსფერული ცირკულაციის ხასიათის და მასთან დაკავშირებული ამინდის პირობების მიხედვით მის ტერიტორიას ყოფენ 2 ცირკულაციურ ჰავის ოლქად და ერთ ქვეოლქად. ესენია:

1. ზღვის სუბტროპიკული ნოტიო ჰავის ოლქი 2. სუბტროპიკული კონტინენტური ჰავიდან ზღვის ჰავაზე გარდამავალი ოლქი (და ამ ოლქში შემავალი წინა აზიის მთიანეთის მშრალი სუბტროპიკული ჰავიდან ზომიერად ნოტიო ჰავაზე გარდამავალი ქვეოლქი).

პირველი ოლქი მოიცავს დასავლეთ საქართველოს და ხასიათდება ზღვის ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის მკაფიოდ გამოხატული თვისებებით. დაბალი ნაწილი ძირითადად გამოირჩევა რბილი ზამთრით, შედარებით გრილი ზაფხულით, ტემპერატურის ზომიერი ამპლიტუდით, უხვი ნალექებით და მაღალი სინოტივით. მეორე ოლქი მოიცავს აღმოსავლეთ საქართველოს, ახასიათებს ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავა. აქ ზამთარი უფრი ცივია, ვიდრე პირველ ოლქში, მოდის შედარებით მცირე ნალექები. ამ ოლქის ქვეოლქი მოიცავს საქართველოს სამხრეთ მთიანეთის ცენტრალურ სტეპურ ნაწილს. აქ ჰავა უფრო კონტინენტურია, ზაფხული - ცხელი, ზამთარი ცივი და ატმოსფერული ნალექები რამდენადმე ნაკლებია, ვიდრე იმავე სიმაღლეზე მდებარე საქართველოს სხვა ადგილებში. რელიეფის მნიშვნელოვანი დასერილობა ზოგად ცირკულაციას იმგვარად გარდაქმნის და მეტეოროლოგიურ ელემენტების რიცხვითი სიდიდეების ისეთ დიდ სხვადასხვაობას იწვევს, რომ საქართველოს ტერიტორიაზე განსხვავებული კლიმატური რაიონები გამოიყოფა.

დასავლეთი კავკასიონი

ვრცელდება ზღვის სუბტროპიკული ნოტიო ჰავის ოლქში. დაბალი განედისა და მზის სიმაღლის მეშვეობით იგი მთელი წლის განმავლობაში იღებს დიდი რაოდენობის მზის სხივურ ენერგიას. განიცდის შავი ზღვისა და დასავლკეთიდან მონაბერი ნოტიო ქარების გავლენას. ჰავის მთავარი თავისებურებაა სიმაღლებრივი ზონალურობა. საშუალო წლიური ტემპერატურა ქვედა ნაწილებში 5-12°C, ზღვის დონიდან 2500 მ ზევით უარყოფითი ხდება. 700-800 მ. სიმაღლეზე იანვრის საშუალო ტემპერატურა 1-2°C, მაღალმთიან ზონაში -15°C უახლოვდება. ცალკეულ სუსხიან დღეებში აბსოლუტურ მინიმალური ტემპერატურა -25°C, -40°C–მდე ეცემა. ივლის-აგვისტოში ტემპერატურა დასავლეთ კავკასიონზე 6-22°C, აბსოლუტურ მაქსიმალური 20-42°C. ატმოსფერული ნალექების წლიური რაოდენობა იცვლება 1800-3500 მმ ფარგლებში, გამონაკლისია ჩაკეტილი დაბალი ადგილები (სვანეთი, რაჭა-ლეჩხუმი), სადაც ის 900-1200 მმ შეადგენს. ქარპირა კალთები გაცილებით მეტ ნალექს იღებს, ვიდრე ქარზურგა. ღრუბლიანობა და სინოტივე მაღალია, დანესტიანების კოეფიცინეტი 1.5-3.5 და მეტიცაა. თოვლი ყველგან მოდის, თოვლის საფრის სიმაღლე ზოგან 3-4 მ აღწევს. ხშირია მთა-ხეობათა ქარი, ელჭექი და სეტყვა.

აღმოსავლეთი კავკასიონი

ვრცელდება სუბტროპიკულ კონტინენტური კლიმატიდან ზღვის კლიმატზე გარდამავალ ოლქში. კარგად არის გამოხატული კლიმატური სიმაღლებრივი ზონალურობა. საშუალო წლიური ტემპერატურა ქვედა ნაწილში 8-10°C, 3500 მ სიმაღლეზე -6°C. ყველაზე ცივი თვეების (იანვარი, თებერვალი) ტემპერატურა -3°C, -15°C, აბსოლუტურ მინიმალური -26°C, -42°C; უთბილესი თვეების (ივლისი, აგვისტო) ტემპერატურა 2-18°C, მაქსიმალური 16-40°C. ატმოსფერული ნალექები სიმაღლის შესაბამისად ყველგან მატულობს და ტერიტორიულად 800-1800 მმ შორის იცვლება. ღრუბლიანობა ზომიერია (50-60%), საშუალო წლიური შეფარდებითი სინოტივე 65-75%, დანესტიანების კოეფიციენტი 1.5-2.5. თოვლის საფრის სიმაღლე საშუალოდ 25-50 სმ, ზედა ნაწილში 1.0-1.5 მ, მაქსიმალური 3 მ-ს სჭარბობს. ქარები უმთავრესად ხეობების მიმართულებით ქრის, ზედა ნაწილში ჭარბობს დასავლეთის ქარი.

კოლხეთის ბარი

ხასიათდება ჭარბად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავით. შავი ზღვის გავლენის ყველაზე მეტად ეს რაიონი განიცდის, ამიტომ აქ არ იცის ცივი ზამთარი. ზაფხულიც შედარებით გრილია, ამას ისიც უწყობს ხელს, რომ ამ მხარეში კავკასიონის გავლენით პირდაპირ ვერ შემოდის ჩრდილოეთ ცივი ჰაერის მასები. საშუალო წლიური ტემპერატურა 13-15°C, იანვრის 2-7°C, ივლის-აგვისტოს 22-23°C, აბსოლუტურ მინიმალური ტემპერატურა -9-27°C, მაქსიმალური 40-43°C. სავეგეტაციო პერიოდში 10°C-ზე მეტ ტემპერატურათა ჯამი 4200-4500°, რაც წლის განმავლობაში რამდენიმე მოსავლის მიღების შესაძლებლობას იძლევა. ზამთარში გაბატონებულია აღმოსავლეთის, ზაფხულში - დასავლეთის ქარი, კარგად არის განვითარებული ბრიზები და ფიონები. წელიწადში 1400-3000 მმ ნალექი მოდის. ნალექიანია უმთავრესად ზამთარი და შემოდგომა. თოვლის მდგრადი საფარი იშვიათად ჩნდება. ზღვის სიახლოვისა და ხშირი დასავლეთის ქარების გავლენით მთელი წლის განმავლობაში დიდია ღრუბლიანობა და ტენიანობა, დანესტიანების კოეფიციენტი 4,0 სჭარბობს, შეფარდებითი სინოტივე 70-80% შეადგენს. ელჭექი და სეტყვა მთელი წლის განმავლობაში იცის.

იმერეთის მაღლობი

იმერეთის მაღლობზე ზღვის გავლენა შესუსტებულია, ჰავა შედარებით მშრალია, ზამთარი შესამჩნევად ცივი, ვიდრე კოლხეთის დაბლობზე, მაგრამ მაინც შენარჩუნებულია ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის ნიშნები. საშუალო წლიური ტემპერატურა 5-13.5°C, იანვრის ტემპერატურა დაბალ ნაწილში 0-3°C, მაღალმთიან ნაწილში -5-6°C. მეტისმეტად ცივ დღეებში ტემპერატურა -20-31°C-მდე ეცემა. უთბილესი თვის საშუალო ტემპერატურა 15-23°C, მაქსიმალური 30-40°C. სავეგეტაციო პერიოდში 10°C-ზე მეტ ტემპერატურათა ჯამი 2000-4100-ია. ატმოსფერული ნალექები 900-1800 მმ ფარგლებში მერყეობს, დიდია ღუბლიანობა (60-65%) და შეფარდებითი სინოტივე (75-80%). კარგად არის განვითარებული მთა-ხეობათა ქარები, კოლხეთის ბარის მსგავსად, ზამთარში გაბატონებულია აღმოსავლეთის, ზაფხულში - დასავლეთის ქარები. აღმოსავლეთის ქარი ფიონური ხასიათისაა. ელჭექი და სეტყვა რაიონში უმთავრესად თბილ პერიოდში იცის.

შიდა ქართლის ბარი

გაბატონებულია მშრალი სუბტროპიკული ჰავა, რომელზეც გავლენას ახდენს მის გარშემო მდებარე მაღალი ქედები. წლის ცივ პერიოდში ხშირად ვითარდება ინვერსიები, ამიტომ ზამთარი უფრო ცივია, ვიდრე საქართველოს სხვა, იმავე სიმაღლეზე მდებარე ადგილებში. საშუალო წლიური ტემპერატურა იცვლება 9-11°C შორის; იანვრის ტემპერატურა -1-4°C, აგვისტოსი 20.4-22.3°C. აბსოლუტურ მინიმალური ტემპერატურა -26-31°C. მაქსიმალური 35-40°C. სავეგეტაციო პერიოდში 10°C-მეტ ტემპერატურათა ჯამი 3100-3900. გაბატონებულია დასავლეთის და აღმოსავლეთის ქარები, პირველი, ჩვეულებრივ, გრილი და ნოტიოა, მეორე ზამთარში ნოტიო და ცივია, ზაფხულში - ცხელი. წელიწადში 500-800 მმ ნალექი მოდის. ხშირია გვალვები. წლის თბილ პერიოდში აორთქლება ბევრად სჭარბობს მოსული ნალექების რაოდენობას. დანესტიანების კოეფიციენტი 1-ზე ნაკლებია. თოვლის საბურველი დიდხანს არ დევს. ელჭექიანია 30-45, სეტყვიანი 1-2 დღე წელიწადში.

ქვემო ქართლის ბარი

ქვემო ქართლის ბარი – ღიაა აღმოსავლეთიდან, საიდანაც თავისუფლად იჭრება ჰაერის მასები, ხშირია მდინარე მტკვრის ხეობით დასავლეთიდან შემოჭრილი ჰაერის მასებიც. განსაკუთრებით მოქმედებს ამინდზე ამიერკავკასიის სამხრეთით განვითარებული ტალღური აღრევები, მათთან არის დაკავშირებული წლის თბილ პერიოდში უხვი ნალექები, ელჭექი და სეტყვა. დამახასიათებელია მშრალი სუბტროპიკული ჰავა. მზის ნათების ხანგრძლივობა მცირე ღრუბლიანობის გამო მაღალია (2500 სთ წელიწადში). ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა 12-12°C, იანვრის 0,2°C, განსაკუთრებით ცხელია ივლისი და აგვისტო (23-25°C, ზოგან მეტიც). აბსოლუტურ მინიმალური ტემპერატურა -20-25°C, მაქსიმალური 40-41°C. სავეგეტაციო პერიოდში 10°C-ზე მეტ ტემპერატურათა ჯამი 3700-4200°. ეს რაიონი გამოირჩევა ჰაერის წლიური ამპლიტუდით (24-25°).

წელიწადში 400-600 მმ ნალექი მოდის. განსაკუთრებით მშრალი და გვალვიანია მისი სამხრეთი ნაწილი. აქ აორთქლებადობა ბევრად აღემატება მოსული ნალექების რაოდენობას. თოვლის საბურველი იშვიათად ჩნდება. ელჭექიანია საშუალოდ 35-50, სეტყვიანი 1-2 დღე წელიწადში.

ივრის ზეგანი

გაბატონებულია მშრალი კონტინენტური ჰავა. ზამთარი ცივი, ზაფხული ცხელი და გვალვიანია. ტემპერატურა 10-11°C, იანვრის 1-3°C, ივლის-აგვისტოსი 22-24°C. აბსოლუტურ მინიმალური –24-32°C, მაქსიმალური 40°C. სავეგეტაციო პერიოდში 10°C-ზე მეტ ტემპერატურათა ჯამი 3200-3800°-ია. ნალექები 400-500 მმ წელიწადში. თოვლის საბურველი იშვიათად ჩნდება. დანესტიანების კოეფიციენტი 1-ზე ნაკლებია. გაბატონებულია დასავლეთის ქარები. განსაკუთრებით ძლიერი ქარი იცის ზამთარში. ელჭექიანია 20-40, სეტყვიანი 1-3 დღე წელიწადში.

შიგნით კახეთის ბარი

გაბატონებულია ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავა, ცხელი ზაფხულითა და ზომიერად ცივი ზამთრით. იგი საკმაოდ კარგადაა დაცული, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. აქ მხოლოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან იჭრება ჰაერის მასები თავისუფლად, რაც ამ რაიონის ჰავის თავისებურებაზე დადებითად მოქმედებს. საშუალო წლიური ტემპერატურა 11-13°C, იანვარში 0,-1°C, თუმცა არ არის გამორიცხული ისეთი წლები, როცა ტემპერატურა 0°C-ზე დაბლა ეცემა. უთბილესი თვის ტემპერატურა 21-25°C. აბსოლუტურ მინიმალური -25-27°C, მაქსიმალური 40°C აღწევს. სავეგეტაციო პერიოდში 10°C-ზე მეტ ტემპერატურათა ჯამი 3500-4200°. ტერიტორიის უმეტეს ნაწილში 800-1300 მმ ნალექი მოდის წელიწადში. დანესტიანების კოეფიციენტი 1-ზე მეტია. მდგრადი თოვლის საბურველი ყოველთვის არ ჩნდება, როცა ჩნდება მისი საშუალო სიმაღლე 5-15 სმ არ აღემატება, მაქსიმალური 75 სმ აღწევს.

ელჭექიანია 30-60, სეტყვიანი –2-3 დღე წელიწადში. ეს რაიონი საქართველოს სხვა რაიონებისაგან გამოირჩევა არა სეტყვიან დღეთა სიხშირით, არამედ სეტყვის მარცვალთა სიდიდით და მოყენებული ზარალით.

საგურამო-გომბორის საშუალმთიანეთი

გამოირჩევა ზომიერად ნოტიო ჰავით, ცივი ზამთრით და ხანგრძლივი გრილი ზაფხულით. იანვრის საშუალო ტემპერატურა –2-6°C, ივლისის 15-20°C; სავეგეტაციო პერიოდში 10°C-ზე მეტ ტემპერატურათა ჯამი 1500-2600°-ია. სიმაღლის შესაბამისად ნალექები, მართალია მატულობს, მაგრამ უმნიშვნელოდ. მთისიწნეთში 800-850 მმ ნალექი მოდის, თხემულ ზოლში 1000 მმ უახლოვდება. მიუხედავად ამისა, ჰაერი წყლის ორთქლით საკმაოდ გაჟღენთილია, საშუალო წლიური შეფარდებითი სინოტივე 75-80%, დანესტიანების კოეფიციენტი 1,5-2. ხშირია ნისლი, წლის თბილ პერიოდში იცის - ელჭექი და სეტყვა. კარგად არის გამოხატული მთა-ხეობათა ქარი.

მთიანი აჭარა-გურია

მიმართულია დასავლეთით და შავი ზღვის გავლენას განიცდის. ხასიათდება ტენიანი ჰავით. თერმული რეჟიმი განსაკუთრებით მაღალია დაბალ ნაწილში. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა იცვლება 2-12°C შორის. იანვრის საშუალო ტემპერატურა (1100 მ სიმაღლემდე) 0°C, თხემურ ზოლში –8-10°C-მდე ეცემა. ყველაზე თბილი თვეა აგვისტო (10-20°C). სავეგეტაციო პერიოდში 10°C-ზე მეტ ტემპერატურათა ჯამი 1500-3500°. ზღვისკენ მიქცეულ კალთებზე მთელი წლის განმავლობაში გაბატონებულია დასავლეთის და სამხრეთ-დასავლეთის ქარები, რომელთაც მოაქვთ დიდი რაოდენობის ტენი. ეს რაიონი უხვი ნალექებით გამოირჩევა. საკმაოდ მშრალია მდინარე აჭარისწყლის ხეობის შუა ნაწილი, რომელიც დასავლეთიდან დაცულია მაღალი ქედებით. თოვლი შეიძლება მოვიდეს ნოემბრიდან. მდგრადი თოვლის საბურველი 1400 მ სიმაღლემდე 1-3 დღეს ძევს, 2000 მ სიმაღლეზე -6-7 თვეს. თოვლის საბურველის მაქსიმალური სიმაღლე 4-5 მ. ელჭექი იცის წლის ყველა სეზონში, უფრო ხშირია წლის თბილ პერიოდში.

მესხეთი

ქვაბულში მდებარეობს და შემოჭრილი ჰაერის ეფექტი შესუსტებულია, ნალექები უმნიშვნელოა, ჰავა - მშრალი კონტინენტური. ძლიერი ინვერსიების გამო ზამთარი ცივია, იანვრის ტემპერატურა - 2,5-9,0°C აბსოლუტურ მინიმალური -30, -38°C; ზაფხული ზომიერად ცხელია, ივლის-აგვისტოს ტემპერატურა 16-21°C, მაქსიმალური 39°C აღწევს. სავეგეტაციო პერიოდში 10°C-ზე მეტ ტემპერატურათა ჯამი 1500-3000°. წელიწადში 500-700 მმ ნალექი მოდის, განსაკუთრებით გვალვიანია ზაფხული, ამ პერიოდში დანესტიანების კოეფიციენტი 1-ზე ნაკლებია. ნალექი თოვლის სახით მოდის ოქტომბრიდან. თოვლის მდგრადი საბურველი დეკემბერში მყარდება და მარტის ბოლომდე ძლებს. ელჭექი და სეტყვა საკმაოდ ხშირია.

თრიალეთი

მართალია, მესხეთის ქედი ასუსტებს დასავლეთიდან ჰაერის მასების შემოჭრას, მაგრამ მათი გავლენა გარკვევით ემჩნევა ბორჯომ-ბაკურიანის მიდამოებს. თრიალეთის ქედის აღმოსავლეთ კალთებზე აღმოსავლეთიდან შემოჭრილი ჰაერის მასები ტოვებს შესამჩნევ კვალს. რაც შეეხება თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კალთებს, აქ ჰაერის გასწვრივი ნაკადები იქმნება, ნალექი მცირე მოდის, ჰავა კონტინენტურია. შედარებით თბილი ზამთარი იცის ბორჯომის ხეობაში (მაღალმთიან ნაწილში ცივა). იანვრის საშუალო ტემპერატურა -2, -11°C, აბსოლუტურ მინიმალური შეიძლება დაეცეს -40°C-მდე. ყველაზე თბილი თვის ტემპერატურა 9-20°C, მაქსიმალური 37°C აღწევს. სავეგეტაციო პერიოდში 10°C-ზე მეტ ტემპერატურათა ჯამი 500-2900°. გამოირჩევა ზომიერი ღრუბლიანობით, მზის ნათების ხანგრძლივობითა და თოვლის საფრის სიმაღლით.

კლიმატური პირობები და რელიეფის ფორმები ხელს უწყობს სპორტული ღონისძიებების ჩატარებას.

ჯავახეთის მთიანეთი

გაბატონებულია კონტინენტური ჰავა, ზამთარი მეტად ცივი იცის. ჰავა გარდამავალია ზომიერად ნოტიოდან მთიანეთის მშრალ კლიმატზე. საშუალო წლიური ტემპერატურა 4-6°C, იანვარი -5, -10°C, ივლისი 15-16°C; აბსოლუტური მინიმალური -34°C, -41°C, აბსოლუტური მაქსიმალური 30-35°C. ნალექები 600-750 მმ წელიწადში. ყინვიანი დღეების სიხშირე, მცირე ღრუბლიანობა და განსაკუთრებით მშრალი ზამთარი დაკავშირებულია ამ რაიონისთვის დამახასიათებელ ანტიციკლონების სიხშირესთან. თოვლის საბურველი ჩნდება დეკემბერში და მარტამდე ძლებს. სავეგეტაციო პერიოდში 10°C-ზე მეტ ტემპერატურათა ჯამი 1000-1800°. ხშირია ელჭექი და სეტყვა.

საქართველოს ჰავა
ზოოლოგია

ზოოლოგიის მეცნიერება ცხოველთა სამყაროს მრავალმხრივად შეისწავლის სწავლობს ცხოველთა აგებულებას და სასიცოცხლო პროცესებს. ცხოველთა ინდივიდურ განვითარებას, ფაუნის წარმოშობის კანონზომიერებებს. მათ გეოგრაფიულ გავრცელებას, როგორც დღევანდელ პირობებში ასევე წარსულში. აგრეთვე ცხოველთა ევოლუციურ განვითარებას, ორგანიზმის ურთიერქმედებას არსებობის პირობებთან და სხვა ცოცხალ ორგანიზმებთან.

ზოოლოგია შეისწავლის როგორც ადამიანისა და ბუნებისადმი სასარგებლო ცხოველებს, ასევე მეტად საშიშ დაავადებების გამომწვევ ან გადამტან ცხოველებს. 

ზოოლოგია იყოფა მთელ რიგ დარგებად ანუ მეცნიერებებად, რომელთაგან ერთნი შეისწავლიან ცხოველთა აგებულებას, ცხოველმყოფელურ გავრცელებას, გარემოსთან კავშირს და სხვას. მეორენი შეისწავლიან ცხოველთა ცალკეულ მსხვილ ან პრაქტიკული მნიშვნელობის ჯგუფებს.

პირველში შეიძლება განვასხვავოთ არა სპეციალობები:

1. მორფოლოგია - შეისწავლის ცხოველის ფორმას და აგებულების თავისებურებებს, როგორც ინდივიდუალურ, ისე ისტორიულ განვითარებაში.

მორფოლოგია მოიცავს ცხოველთა ანატომიას, ჰისტოლოგიას, ციტოლოგიას, და ემბრიოლოგიას.

ანატომია იკვლევს ორგანოების აგებულებასა და ურთიერთკავშირს.

ჰისტოლოგია შეისწავლის ცხოველთა სხეულის ქსოვილებს და ორგანოების მიკროსკოპულ აგებულებას.

ციტოლოგიის მიზანია ცხოველთა ორგანიზმში არსებული უჯრედების აგებულებისა და ცხოველქმედების შესწავლა.

ემბრიოლოგია სწავლობს ცხოველთა ჩანასახის განვითარების პროცესებს.

2. ფიზიოლოგია შეისწავლის ცხოველის ორგანიზმში მიმდინარე პროცესებს: საჭმლის მონელებას, სუნთქვას, სისხლის მიმოქცევას, გამოყოფას, მოძრაობას, ნერვულ მოქმედებას, გამრავლებას და სხვას, მაგრამ ფიზიოლოგია ეყრდნობა ფიზიკის, ქიმიის, აგრეთვე ანატომიის, ჰისტოლოგიის და ზოგიერთი სხვა მეცნიერებების მონაცემებს.

3. ეკოლოგია (ბერძ. oikos - სახლი, ადგილსამყოფელი) შეისწავლის ცხოველთა, სხვა ორგანიზმებთან და ორგანულ სამყაროსთან ურთიერთდამოკიდებულებას. ე.ი. ცხოველების ურთიერთობას ბიოტურ და აბიოტურ ფაქტორებთან. ეკოლოგიასთან მჭიდრო კავშირშია პარაზიტოლოგია და ჰიდრობიოლოგია.

პარაზიტოლოგია შეისწავლის ადამიანის, ცხოველებისა და მცენარეთა პარაზიტებს და მათ წინააღმდეგ ბრძოლის ღონისძიებებს.

ჰიდრობიოლოგია სწავლობს წყალში ( მტკნარ წყლებში, ზღვებსა და ოკეანეებში) მცხოვრებ ცოცხალი ორგანიზმების მთელ კომპლექს და მათ ურთიერთკავშირს.

4. გენეტიკა ეწოდება მოძღვრებას ცვალებადობასა და მემკვიდრობის შესახებ.

5. სისტემატიკა შეისწავლის ცხოველთა სამყაროს მრავალფეროვნეებას, ცხოველთა შორის მსგავსებასა და განსხვავებას. აჯგუფებს ცხოველებს ერთმანეთთან მსგავსების ხარისხის მიხედვით და ამის საფუძველზე აგებს ცხოველთა სისტემას. იგი ყოველ ცხოველს ჰყოფს ურთიერთდამოკიდებულ ჯგუფებად.

ზოოლოგიური მეცნიერების მეორე ჯგუფს (სპეციალურ ზოოლოგიას) ეკუთვნის:

პროტოზოოლოგია (ბერძ. protomi - უმარტივესი) არის მეცნიერება უმარტივეს ცხოველებზე. იგი შეისწავლის ერთუჯრედიან ორგანიზმებს, მათ მიკროსკოპულ აგებულებას, სასიცოცხლო ფუნქციას და ბიოლოგიას. ჰელმინთოლოგია შეისწავლის ადამიანის, ცხოველთა და მცენარეთა პარაზიტულ ჭიებს ანუ ჰელმინთებს.არაქნოლოგია სწავლობს ობობასნაირებს გარდა ტკიპებისა.აკროლოგია განსაზღვრავს ტკიპებს, მათ სისტემატიკას, ბიოლოგიას და როლს სახალხო მეურნებაში და ადამიანის ჯანმრთელობაში. ენტომოლოგია (ბერძ. Entomon - მწერი) არის მეცნიერება მწერების შესახებ. მალაკოლოგია (ბერძ. Malakion - მოლუსკი) არის მოლუსკების ანუ რბილტანიანების შემსწავლელი მეცნიერება. იქტიოლოგია (ბერძ. Ichtios - თევზი) მოიცავს თევზებს, მათ აგებულებას, სისტემატიკას, ეკოლოგიას და სხვას. ბატრაქოლოგია - ამფიბიებს.

ჰერპეტოლოგია არის მეცნიერება ქვეწარმავალ ცხოველებზე.

ორნითოლგია (ბერძ. Orniz - ფრინველი) ფრინველების შესახებ.

თერიოლოგიან ან მამალიოლოგია (ლათ. Mamalia - ძუძუმწოვარი) არის მეცნიერება ძუძუმწოვარ ცხოველებზე.

ამრიგად, ზოოლოგია არის მეცნიერული სისტემა (კომპლექსური), რომელიც ყოველ მხრივ იკვლევს ცხოველთა სამყაროსა და ცხოველური ორგანიზმების თავისებურებებს.

ზოოლოგიის განვითარების ძირითადი ეტაპები

მართალია ცნობები ზოოლოგიის განვითარების შესახებ მოიპოვება ძველი ბერძენი ფილოფოსების და ბუნების მეტყველების ნაშრომებში, მაგრამ პირველი ცდა ცხოვრების კლასიფიკაციის შესახებ ეკუთვნის ძველ ბერძენ ფილოსოფოს არისტოტელეს (384 – 322 ჩვ. წ. აღ-მდე). არისტოტელე იცნობდა 500 - მდე სახეობის ცხოველს. მან მისთვის ცნობილი სამყარო ორ დიდ ჯგუფად დაყო: სისხლიან და უსისხლო ცხოველებად. არისტოტელემ სისხლიან ცხოველებში გააერთიანა:

1. ოთხფეხიანი ცოცხალ მშობები. თმებით დაფარული (ძუძუმწოვრები);
2. კვერცხმდებელი ოთხფეხიანები (ქვეწარმავლები ანუ რეპტილიები);
3. კვერცხმდებელი ორფეხიანები, ბუმბულით შემოსილი (ფრინველები);
4. ცოცხლად მშობი უფეხონი (ვეშაპის ნაირები);
5. კვერცხმდებელი უფეხონი, ქერცლებით ან სადა კანით, სუნთქავენ ლაყუჩებით (თევზები); 

უსისხლო ცხოველების ჯგუფი:

1. რბილსხეულიანები თავზე აქვთ ფეხები (თავფეხიანი მოლუსკები);
2. რბილნაჭუჭიანები (კიბოსნაირები);
3. ქალაკანიანები (მოლუსკები, თავფეხიანების გარდა);
4. მწერები (მწერები, ობობასნაირები, ჭიები). 

ამგვარად არისტოტელემ სისხლიან ცხოველებში გააერთიანა ხერხემლიანები ცხოველები, ხოლო უსისხლოებში უხერხემლოები.

არისტოტელეს მიერ ზოოლოგიის დარგში დატოვებული მეცნიერული მემკვიდრეობა დღესაც არ არის ინტერეს მოკლებული. არისტოტელეს სიტემამ დიდი როლი შეასრულა განვითარებაში, ვინაიდან ის წარმოადგენდა ბუნებრივი სისტემის ჩანახატს.

არისტოტელეს შემდეგ XVII საუკინის დამლევს მიღწევები სისტემატიკაში უმნიშვნელო იყო და საერთოს მიღებულ სისტემად რჩებოდა არისტოტელეს სისტემა.

XVI საუკუნეში 1665 წელს ინგლისელმა ფიზიკოსმა ანტონ ვან ლევენჰუკმა პირველად (1632-1728) გამოიგონა და გამოიყენა მიკროსკოპი. მან აღმოაჩინა ინფუზორია. მანამდე უმარტივეს ცხოველთა სამყარო არ იყო ცნობილი.

არისტოტელეს შემდეგ ცხოველთა სისტემატიკის საქმეში ნაბიჯი გადადგა ინგლისელმა ბუნებისმეტყველმა ჯონ რეიმ (1627-1705). მისი შრომები მიეძღვნა მცენარეთა და ცხოველთა კლასიფიკაციის საკითხებს. განსაკუთრებით საყურადღებოა მისი ნაშრომი “ცხოველთა სისტემატიკური მოძღვრება” (1693 წელი). ამ წიგნში რეიმ მოგვცა ცხოველთა კლასიფიკაციის თავისი სისტემა. აღსანიშნავია, რომ რეი თავის ნაშრომში სარგებლობდა ორი საკლასიფიკაციო ცნებით (გვარი და სახეობა). უნდა აღინიშნოს, რომ რეის სისტემა ჯერ კიდევ არ იყო სრულყოფილი და ის შემდგომმა სისტემატიკოსებმა გააუმჯობესეს. ჯონ რეის დამსახურება იმაში მდგომარეობს, რომ მან პირველმა გამოყო სახეობა და მოგვცა მისი პირველი განმარტება: “ორგანიზმების შედარებით წვრილ ჯგუფებს, რომლებიც ერთმანეთში მრავლდებიან და იძლევიან შთამომავლობას და ამ მსგავსებას ინარჩუნებენ”, ჯონ რეიმ უწოდა სახეობა (ლათ. Species). სახეობის ასეთი ცნება არსებობდა ჯონ რეის შემდეგ თითქმის 100 წლის განმავლობაში. კლასიფიკაციის უნივერსალობის დადგენაში დიდი ღვაწლი მიუძღვის შვედ ბუნების მეტყველ კარლ ლინეს (1707-1778). კარლ ლინემ თავის ნაშრომში “ბუნების სისტემა” (1735 წელს გამოქვეყნდა) დააზუსტა წარმოდგენა სახეობის შესახებ. მისი განმარტებით სახეობაში გაერთიანებულია მორფოლოგიურად მსგავსი ინდივიდები, რომელთაც აქვთ ერთმანეთში შეჯვარების უნარი და იძლევიან შთამომავლობას. ლინეს ძირითადი დამსახურებაა: მან სისტემაში მოიყვანა მცენარეთა და ცხოველთა მრავალგვარობა და შეიმუშავა სისტემა, რომლის მიხედვით მონათესავე სახეობები გააერთიანა გვარში, გვარი რიგში და რიგი კლასში. გარდა ამისა ლინეს მიერ იქნა შემოღებული ბინალური ანუ ორმაგი ნომენკლატურა. ამ ნომენკლატურის მიხედვით ყველა სახეობის სახელწოდება მოცემული ორმაგად. პირველი სიტყვა ნიშნავს გვარს, რომელიც საერთოა ამ გვარში შემავალი სახეობებისათვის, ხოლო მეორე სიტყვა საკუთრივ სახეობას აღნიშნავს: Fasciola hepatica L., 1758.

კარლ ლინეს დამსახურება იმაში მდგომარეობს, რომ მან დაყო ცხოველთა სამყარო 6 კლასად:

I. კლასი – ძუძუმწოვრები Mammalia.
 II. კლასი – ფრინველები Aves.
 III. კლასი – ამფიბიები Amphibia.
 IV. კლასი – თევზები Pisces.
 V. კლასი – მწერები Insecta.
 VI. კლასი – ჭიები Wermes.

როგორც ჩანს მან ხერხემლიანებსი გააერთიანა 4 კლასი, ხოლო უხერხემლოებში 2 კლასი. კარლ ლინეს სისტემატიკა ხელოვნური იყო. მისი კლასიფიკაციის ძირითად კრიტერიუმად მიღებული იყო, ნებისმიერად აღებული ნიშნებაი და არა ნიშანთა კომპლექსი. უნდა ითქვას, რომ ლინე ბუნებრივი კლასიფიკაციის მომხრე იყო, მაგრამ მოღვაწეობა უხდებოდა მეტაფიზიკის პერიოდში და მას არ შეეძლო დაემუშავებინა ბუნებრივი სისტემატიკა. კარლ ლინეს შემდეგ მნიშვნელოვანი შეიტანა ზოოლოგიურ სისტემაში ფრანგმა მეცნიერმა ჟან-ბატისტ ლამარკმა (1744-1829 წწ.). ლამარკმა პირველმა დაყო მთელი ცხოველთა სამყარო ხერხემლიან და უხერხემლო ცხოველებად და კარლ ლინეს 6 კლასის მაგიერ 14 კლასი დაადგინა, რომლეთაგან 10 კლასს უხერხემლოები შეადგენენ. ლამარკმა კლასები გაანაწილა 6 საფეხურად ცხოველთა სამყაროს განვითარებისა და ევოლუციის მიხედვით:

I საფეხური:

1. ინფუზორია;
2. პოლიპები;

II საფეხური:

3. სხივარები;
4. ჭიები;

III საფეხური:

5. მწერები;
6. ობობასნაირები;

IV საფეხური:

7. კიბოსნაირები;
8. რგოლიანი ჭიები;
9. ულვაშფეხიანები;
10. მოლუსკები;

V საფეხური:

11. თევზები;
12. რეპტილიები;

VI საფეხური:

13. ფრინველები;
14. ძუძუმწოვრები.

ლამარკის ეს საინტერესო სისტემა ასახავდა ცხოველთა ორგანიზაციის თანდათანობით გართულებას, ინფუზორიებიდან - ძუძუმწოვრებამდე, რასაც ადგილი აქვს ცხოველთა სამყაროს განვითარების პროცესში. ლამარკის კლასიფიკაცია შედარებით უკეთესი იყო ლინეს სისტემაზე. ზოოლოგიური კლასიფიკაციის შემდგომ მსხვილ ეტაპს წარმოადგენდა ფრანგი მეცნიერის ჟორჟ კიუვიეს (1769 - 1832 წწ.) შრომები. კიუვიემ მთელი ცხოველთა სამყარო დაყო 4 ჯგუფად და მასში 19 კლასი გააერთიანა. კიუვიეს ეს ჯგუფები შემდგომში ტიპებად იყო წოდებული. კიუვიე მეტაფიზიკურ პოზიციებზე იდგა. ლამარკისაგან განსხვავებით კიუვიე თავის ჯგუფებს ან ტიპებს გამოყოფდა არა როგორც ცხოველთა სამყაროს განვითარების საფეხურებს – არამედ, როგორც დამოუკიდებლებს. კიუვიეს შემდეგ საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა განვითარების საქმეში და ცხოველთა სამყაროს კლასიფიკაციის სრულყოფის საქმეში უდიდესი წვლილი შეიტანა ინგლისელმა ბიოლოგმა ჩარლზ დარვინმა და მისმა მოძღვრებმა და მისმა შრომებმა. დარვინის შრომებიდან განსაკუთრებით აღსანიშნავია “სახეობათა წარმოშობა” (1859 წ.), რომელშიც ცოცხალი ბუნების განვითარების ახსნას საფუძვლად დაედო ორგანიზმთა ცვალებადობა, მემკვიდრეობითობა, არსებობოსათვის ბრძოლა და ბუნებრივი გადარჩევა. დარვინის მოძღვრების საფუძველზე შესაძლებელი გახდა ბუნებრივი კლასიფიკაციის შემუშავება. ასევე მოგვცა ჩვენ სახეობის განმარტება.

თანამედროვე მეცნიერების სისტემატიკის კატეგორიებია:

1. სახეობა – Spesies.
  2. გვარი – Ienus.
  3. ოჯახი – Familie.
  4. რიგი – Orda.
  5. კლასი – Clasis.
  6. ტიპი – Typus (Phylum).

მაშასადამე ტიპში გაერთიანებულია ისეთი ცხოველები, რომელთაც აქვთ არსებითად საერთო ნიშნები, ხოლო ცხოველთა ძირითად, სისტემატიკური ჯგუფია სახეობა. ყველა სახეობა უნდა აკმაყოფილებდეს 3 კრიტერიუმს.

1. სახეობა ყველა ინდივიდი ფორმათა და სხეულის აგებულებით, არსებითად უნდა ემსგავსებოდეს ერთმანეთს, ამავე დროს ეს მსგავსება უნდა იყოს შთამომავლობითი (სახეობის მორფოლოგიური კრიტერიუმი).

2. ისინი თავისუფლად უნდა ეჯვარებოდნენ ერთმანეთს და იძლეოდნენ ნაყოფიერ შთამომავლობას (სახეობის ფიზიოლოგიური კრიტერიუმი).

3. ყველა ინდივიდის ერთობლიობა, რომელიც წარმოადგენს ერთ სახეობას დედამიწაზე იკავებს გარკვეულ არიალის ნაწილს (სახეობის გეოგრაფიული კრიტერიუმი).

სახეობის გავრცელების მხარეს ხმელეთზე ან ოკეანეში ეწოდება მისი არიალი - (ლათ. area). ცალკეული ორგანიზმის მთელსაციცოცხლო ციკლს კვერცხუჯრედის განაყოფიერებიდან, ორგანიზმის სიცოცხლის დასრულებამდე ინდივიდუალური განვითარება ანუ ონტოგენეზი, ხოლო ცხოველთა ისტორიულ განვითარებას ფილოგენეზი ეწოდება.

ზოოლოგია
საქართველოს კანონმდებლობა
საქართველოს კანონმდებლობა
მსგავსი სიტყვები
მსგავსი სიტყვები
კავკასიონი

კავკასიის ყელის ირიბად გადამღობი თითქმის სწორხაზოვანი მთაგრეხილი, რომელიც თავისი ბოლოებით - ტამანისა და აფშერონის ნახევარკუნძულებშია შეჭრილი, ერთი მხრივ, აზოვისა და შავ ზღვას შორის, მეორე მხრივ, კასპიის ზღვის შუა და სამხრეთ ნაწილებს შორის. შედის საქართველოს და აზერბაიჯანის, რუსეთის (კრასნოდარისა და სტავროპოლის მხარეებისა და ადიღეს, ყაბარდო-ბალყარეთის, ყარაჩაი-ჩერქეზეთის, ჩრდილოეთ ოსეთის, ჩეჩნეთის, ინგუშეთის და დაღესტნისრესპუბლიკების) ტერიტორიაში. კავკასიონის მთიანეთი შედგება რიგი ქედების, ხეობებისა დაქვაბულებისაგან, რომლებიც ართულებენ კავკასიონის მორფოლოგიას.

კავკასიონის ოროგრაფიულ ღერძს წარმოადგენს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი, რომელიც უწყვეტად ვრცელდება სისტემის ერთი ბოლოდან მეორემდე დაახლოებით 1500 კმ სიგრძეზე. სიგანე სხვადასხვა ნაწილში ცვალებადია: ნოვოროსიისკის მერიდიანზე კავკასიონის სიგანე 32 კმ-მდეა, იალბუზის მერიდიანზე ყველაზე უფრო განიერია და 180 კმ აღწევს; ვლადიკავკაზის მერიდიანზე 110 კმ-ია, დაღესტნის მერიდიანზე - 160 კმ. მასზე აღმართულია მრავალი ციცაბოკალთიანი, ძნელმისადგომი, დაკბილული მწვერვალები, მარადთოვლიანი ყინულებითა და ფირნის მძლავრი ველებით. ამ ქედის თხემით კავკასია იყოფა ჩრდილოეთ და სამხრეთ მაკროფერდობებად, რომელთაგან პირველი შედის მდინარეების ყუბანის, თერგის, სულაკისა და სამურის აუზებში, მეორე - ბზიფის, კოდორის, ენგურის, რიონის, მტკვრისა და მთელ რიგ მცირე მდინარეთა აუზებში. ორივე ფერდობი გართულებულია მეორე თანრიგის ქედებითა და ხეობებით, რომლებიც ღერძულ ზონაში ქმნიან მაღალმთიან, ხოლო პერიფერიულ ზონებში - საშუალმთიან რელიეფს. ჩრდილოეთ ფერდობის გასწვრივი ქედების: გვერდითი, კლდოვანი ანუ კირქვიანი, საძოვრებიანი და ტყიანი, რომლებიც მთავარი ქედის პარალელურია, აგრეთვე შავანის, კიდეგანის, ხევსურეთის, ანდის, ბოღოზის გარდიგარდმო ქედები; სამხრული კალთის - გაგრის, ბზიფის, კოდორის, სვანეთის, ეგრისის, ლეჩხუმისადა რაჭის გასწვრივი; ლიხის, ხარულის, ალევის, ქართლისა და კახეთის გარდიგარდმო ქედები. კავკასიონის ოროგრაფიულ სიმეტრიას არღვევს ჩრდილოეთი ფერდობი, რომელიც განიერია კახეთ-დაღესტნის არეში. კავკასიონის მრავალი მწვერვალი მოდელირებულია ძველი ეროზიის, მყინვარული და პერიგლაციალური პროცესების მოქმედებით.

კავკასინზე გავრცელებულია ნაირგვარი გენეზისის რელიეფის ტიპები და ფორმები, ძირითადია: ეროზიული რელიეფი ნაირ-ნაირი მორფოსტრუქტურების საფუძველზე, რომელიც გართულებულია ვულკანური, მყინვარული, პერიგლაციალური, კარსტული და სხვა გენეზისის ფორმებით. არის ეროზიულ რელიეფზე დადგმული ვულკანური პლატოები, კონუსები, ღარები. პელიგლაციალურ ფორმათა განვითარების მთავარ კერას წარმოადგენს ყელის ზეგანი. კარსტულ ფორმებს - პოლიეებს, ქვაბულებს, ძაბრებს, მღვიმეებს, შრატულ ზედაპირებს დიდი ფართობი უკავია დასავლეთ და ცენტრალურ კავკასიონის სამხრეთ ფერდობზე და ჩრდილოეთ ფერდობზე - ყარაჩაიდან დაღესტნამდე. კავკასიონის ბევრ რეგიონში წარმოქმნილია მინერალური წყაროების მიერ დალექილი ტრავერტინისდანაგროვები (თრუსო, სამხრეთი ოსეთი, ჯვრის უღელტეხილი). დაღესტანში და სხვაგან არის ხელოვნური ტერასები.

კავკასიონი მის სხვადასხვა ადგილებში განვითარებული ტექტონიკური, მორფოგრაფიული და მორფოლოგიური თავისებურებების ნიშნით 3 ნაწილად იყოფა : 1) დასავლეთი კავკასიონი; 2) ცენტრალური კავკასიონი; 3) აღმოსავლეთი კავკასიონი.

ეტიმოლოგია

სახელწოდება მომდინარეობს ბერძნული სიტყვისაგან „kaukasos“, რომელსაც თავის მხრივ სავარაუდოდ ძველირანული („kapkah“ - დიდი მთა) ან ხეთური („kazkaz“ - ტომის სახელია) წარმოშობა აქვს. არსებობს აგრეთვე ბევრი სხვა ახსნა ტერმინისა, ძირითადად ადგილობრივ ენებზე. ვახუშტი ბაგრატიონი უწოდებდა „კავკასს“, „კავკასიას“. კავკასიონი ეწოდა XX საუკუნეში.

გეოლოგიური აგებულება

კავკასიონის მეგანტიკლინორიუმი ძირითადად აგებულია მეზოზოური ნალექი ქანებით. მათგან უმეტესი ფართობი იურულ ტერიგენულ წყებებს უჭირავს (შუაიურულში ფართოდაა გავრცელებული ვულკანოგენური პორფირიტული წყება, ხოლო ზედაიურულში - კარბონატული ფაციესი). ცარცული ნალექები, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი კარბონატული ფაციესისაა, უმთავრესად კავკასიონის ნაწილებსა და ბოლოებშია გავრცელებული. მეზოზოურის გარდა, ცენტრალურ კავკასიონზე (მდინარე ბელაიის სათავეებიდან მამისონის უღელტეხზილამდე) გაშიშვლებულია პალეოზოურ-პროტეროზოური კრისტალური ქანები (გრანიტოიდები, გნაისები, მეტამორფული ფიქლები), რომლებითაც აგებულია კავკასიონის ღეძული ზოლი და უმაღლესი მასივები. მთიანეთის შიგნით მდებარე ზოგიერთ ქვაბულში (შეფარდებითი დაძირვის არეებში) განვითარებულია პალეოგენური და ქვედანეოგენური ნალექი ქანები, იალბუზისა და ხევ-მთიულეთის რეგიონები, აგრეთვე მდინარეების რიონისა და არაგვის აუზთა ნაწილები გამოირჩევა ზედაპლიოცენურ-პლეისტოცენური და ჰოლოცენური ეფუზივების გავრცელებით. პლეისტოცენ-ჰოლოცენური ნაფენები არის მაღალმთიან ზოლში მორენების (რომლებიც აფხაზეთ-სვანეთის ზოგიერთ ხეობაში ზღვის დონიდან 1000 მ სიმაღლემდე და უფრო დაბლაც ჩამოდიან), ქვაბულების ფსკერისა და ტერასების ალუვიონის, ფრაგმენტულად განვითარებული ტბიური ნალექების, კარსტული მღვიმეების (მაგ., კუდაროსა და წონის) ბუნებრივი და კულტურილი ნაფენებისა და პერიგლაციალური რელიქტური ლოდნარების და სხვა სახით. კავკასიონი რთული ტექტონიკურიაგებულებისაა. მის სტრუქტურაში მონაწილეობენ სხვადასხვა ფორმის ნაოჭები, რღვევები, ნასხლეტშეცოცებანიუ. ამ უკანასკნელებთან დაკავშირებულია მინერალური წყლის მრავალი (განსაკუთრებით ხევში, სამხრეთ ოსეთში, ზემო რაჭასა და სვანეთში).

ჰავა

კავკასიონის ჰავა ცვალებადობს როგორც სიმაღლებრივი, ისე ჰორიზონტალური მიმართულებით. აბსოლუტური სიმაღლის ზრდასთან ერთად ტემპერატურა კლებულობს (საშუალო წლიური ტემპერატურა სოხუმში უდრის 15 °C, გუდაურში 2200 მ სიმაღლეზე 2,1 °C, ყაზბეგის მაღალმთიურ სადგურზე 3700 მ სიმაღლეზე - 6,1 °C). განსაზღვრულ სიმაღლემდე (2500-3000 მ-მდე) მატულობს ნალექიანობაც. კავკასიონის დასავლეთი ნაწილი გამოირჩევა უხვი ნალექებით (გაგრის ქედზე 2300 მმ, აჭოარაში - 1800 მმ). ზღვისაკენ მიპყრობილი ფერდობების ზოგიერთ ნაწილში ნალექები წელიწადში 3000-4000 მმ უნდა აღწევდეს. აღმოსავლეთისკენ იგი კლებულობს და საქართველოს სამხედრო გზატკეცილის აღმოსავლეთით თითქმის არსად აღემატება 1800 მმ. კავკასიონის სამხრეთი ფერდობი უფრო ნალექიანია, ვიდრე ჩრდილოეთი ფერდობი. სიმაღლესთან ერთად მატულობს თოვლის საფრის ხანგრძლივობა (დაბა ყაზბეგში - 104 დღე, თუშეთის ომალოში - 121 დღე, მესტიაში - 134 დღე, ლებარდეში - 1964, მაღალმთიურ ყაზბეგში - 277 დღე). თოვლის საფრის სისქე მაღალ ადგილებში რამდენიმე მეტრს აღწევს (ლებარდეშა - 5 მ; აჩიშხოს მთაზე - 7 მ). ზვავიანობა ახასიათებს ყველა მაღალმთიან და ბევრ საშუალომთიან რაიონს.

შიგა წყლები

კავკასიონზე მდინარეული ჩამონადენი მაღალია. მაღალმთიანი ზოლის დასავლეთი ნაწილის სამხრეთ ფერდობზე (აღმოსავლეთ აფხაზეთში, დასავლეთ სვანეთში და მთიან სამეგრელოში) ჩამონადენის მოდული 80-100 ლ/წმ უდრის ერთ კმ2-იდან. ჩრდილოეთ ფერდებზე და აღმოსავლეთ ნაწილში იგი ეცემა 30-40 ლ/წმ-მდე და მხოლოდ კახეთში აღწევს 70 ლ/წმ. მაღალმთიანი ზოლის მდინარეები - ენგური, რიონი, კოდორი, თერგი, ყუბანი საზრდოობენ მნიშვნელოვანწილად მყინვარებით. მაქსიმალური ხარჯი მათ ზაფხულობით აქვთ. დანარჩენი მდინარეებს წყალდიდობა გაზაფხულზე აქვთ. კავკასიონზე არის მყინვარული (თებერდა, ტობავარჩხილი, ადუედა აძიჟი, ყვარაში), კარსტული (ცერიქოლი, ერწო), ნგრევით შეგუბებული (რიწა, ამტყელი, ქვედი), ვულკანური (ყელის ზეგნის ტბები) და სხვა გენეზისის ტბები.

კავკასიის კირქვულ რაიონებში ბევრია მიწისქვეშა მდინარე (ამტყელი, თურჩუ-ტობა, შაორი-შარეულა, ბუჯა, ხეორი), უზარმაზარდებიტიანი წყაროები ანუ ვოკლუზები (წაჩხური, რეჩხი, მჭიშთა, ილორი და სხვა). მთიანეთი მდიდარია მინერალური წყაროებით, რომელთა უმრავლესობა მიეკუთვნება ცივი ნახშირმჟავო (თორღვას აბანო, შატილი) და ცივი უნახშირმჟავო (რაჭა-ლეჩხუმში, აფხაზეთში და სხვა) წყლების გამოსავლებიც.

ლანდშაფტები

კავკასიონის ლანდშაფტები ერთმანეთს ცვლის უმთავრესად ვერტიკალური მიმართულებით და ქმნის კლაკნილსა და გრძელ ვიწრო ზონებს (სარტყლებს). გარდა ამისა, ლანდშაფტები ცვალებადობს ზღვისგან დაშორების, ფერდობთა ექსპოზიციისა და სხვა პირობების მიხედვით. ლანდშაფტური ზონების სისტემის შედგენილობა კავკასიონის სხვადასხვა ნაწილში სხვდასხვაა. გავრცელებულია აგრეთვე აზონალური (მაგ., ვულკანური, კარსტული) ლანდშაფტები. ქვევიდან ზევით გამოხატულია შემდეგი ლანდშაფტი: კოლხური ტიპის შერეული ფოთლოვანი (მუხა, რცხილა, წაბლი) ტყე, მარადმწვანე ქვეტყით (შქერი, წყავი, ბმზა, ჭყორი) და ლიანებით; წიფლნარი; ნაძვნარ-სოჭნარი; მთის მდელოები; სუბნივალური ჭიუხებისა და ღორღნალ-ლოდნარების ლანდშაფტი; ნივალური (ჭიუხ-მყინვაროვანი), მდინარეების ლიახვისა და ბაქსანის აღმოსავლეთით მუქწიწვიანი ტყე ცალკეული რელიქტური ფრაგმენტების სახით გვხვდება (ნარი - ჩრდილოეთ ოსეთში, კაწალხევი - ფშავში), ტყის ზედა სარტყელში კავკასიონის სამხრეთ კალთებზე ბატონობს წიფლნარი, ხოლო ჩრდილოეთისაზე - ფიჭვნარი და ფიჭვნარ-არყნარი. კახეთის ტყეებში შემორჩენილია სურო, წყავი, ჭყირი. არის ურთხლისა და ძელქვის რელიქტური კორომებიც (ბაწარის ხეობა, სოფ. ბაბანეურის მიდამოები). აზერბაიჯანსა და დაღესტანში კავკასიონის ქვედა ზონა ქსეროფიტულ ბუჩქნარს, ტყესყეპსა და სტეპს უჭირავს. სტეპები ფაღესტნის შიდა ნაწილში დიდ სიმაღლეებზეც გვხვდება. ლანდშაფტური ზონების საზღვრები აღმოსავლეთისკენ მაღლდება და ისეთ დონეებზე, რომლებზეც აფხაზეთში ჭიუხ-მყინვაროვანი ლანდშაფტი მეფობს, თუშეთსა და აზერბაიჯან-დაღესტანში ალპური მდელოებია გადაშლილი, ზოლო კოლხეთის ტყის დონეზე იქ სტეპია. აზონალური ლანდშაფტები განვითარებულია ყელის ვულკანურ ზეგანზე. თავისებური პერიგლაციალურ-კარსტული ლანდშაფტია არაბიკის მასივის ალპურ ზონაში, სადაც ძაბრებთან ერთად მუდმივი თოვლყინულის შემცვლელი მღვიმეები და შახტებიც გვხვდება.

დიდი კავკასიონი

მთიანი მხარე, რეგიონს ორ ნაწილად ჰყოფს: ჩრდილოეთი კავკასია და სამხრეთი კავკასია. მისი სიგრძეა 1100 კმ, სიგანე - 180 კმ. მისი ღერძი არის კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი და კავკასიონის გვერდითი ქედი, რომელთაც მთელ სიგრძეზე გასდევს 4000-5000 მ სიმაღლის განივი და გრძივი ქედები. დიდი კავკასიონის სისტემის ყველაზე მაღალი მთაა იალბუზი, რომლის სიმაღლეა 5642 მ. ამ მაჩვენებლით იგი ითვლება ევროპის უმაღლეს მწვერვალად და უსწრებს ცნობილ მონბლანს. დიდი კავკასიონი 3 ნაწილად იყოფა:

დიდი კავკასიონი ითვლება ევროპისა და აზიის ბუნებრივ საზღვრად. უფრო დაწვრილებით იხილეთ სტატიაში: ევროპა-აზიის საზღვარი.

მცირე კავკასიონი

მთიანი მხარე, მდებარეობს სამხრეთ კავკასიაში, სომხეთის მთიანეთის ჩრდილოეთით. დიდ კავკასიონთან იგი დაკავშირებულია სურამის (ლიხის) ქედით. მისი სიგრძე 600 კმ-ს აღწევს, მაქსიმალური სიმაღლე 3724 მ-ს (მთა გიამიში).

კავკასიონის მთიანეთი
ქედები
მწვერვალები
მთები
უღელტეხილები
მყინვარები
კავკასიონი
დასავლეთ კავკასიონი

დასავლეთი კავკასიონი - კავკასიონის მთების დასავლეთი ნაწილი, შავი ზღვიდან მწვერვალ იალბუზამდე. იგი მოიცავს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლს, რომელიც მდებარეობს რუსეთის ფედრაციის ტერიტორიაზე, ქალაქ სოჭიდან 50 კმ-ით ჩრდილოეთით და წარმოადგენს კავკასიონის დასავლეთ კიდეს. იუნესკოს სპეციალისტთა შეფასებით, ეს ევროპის მთათა სისტემებს შორის ერთადერთი ადგილია, რომელსაც ადამიანის ზემოქმედება არ შეხებია.

ტერიტორია მოიცავს კავკასიის სახელმწიფო ბუნებრივ ბიოსფერულ ნაკრძალს (რუს. Кавказский государственный природный биосферный заповедник), რომელიც 1924 წელს საბჭოთა მთავრობამ შექმნა ევროპაში ყველაზე მაღალი ხის, 85 მეტრი სიმაღლის ნორმანდიული სოჭის, ურთხელის უნიკალური ტყეებისა და ჩვეულებრივი ბზის დაცვის მიზნით. ამ ტერიტორიაზე ასევე მდებარეობს სოჭის ეროვნული პარკი.

ამ ტერიტორიაზე ასევე ბინადრობდნენ კავკასიური დომბები, რომელთა უკანასკნელი გარეული წარმოამდგენელი 1927 წელს იქნა მოკლული.

დასავლეთ კავკასიონი
კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი

კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი - უწყვეტი ქედი, კავკასიონის სისტემის ოროჰიდროგრაფიული ღერძი, რომელიც ყოფს ჩრდილო კავკასიისა და ამიერკავკასიის მდინარეთა აუზებს. უმაღლესი მწვერვალია შხარა. სიმაღლე ზღვის დონიდან 5058 მ. მდინარე ბელაიის (ყუბანის მარცხენა შენაკადი) სათავეებსა და ადაი-ხოხის მთათა ჯგუფს შორის. ქედი აგებულია პალეოზოურ-პროტეროზოური კრისტალური ქანებით, სხვაგან - ძირითადად მეზოზოური თიხაფიქლებით, ქვიშაქვებითა და კირქვებით. მნიშვნელოვანი უღელტეხილებია: ჯვრის (ხევისყელის), მამისონის (ჭანჭახის), კლიუხორისა და სხვა. დამახასიათებელია მთა-ტყის, სუბალპური , ალპური და გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტები.

კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი
აფხაზეთის კავკასიონი

აფხაზეთის კავკასიონი - საქართველოს კავკასიონის დასავლეთი ნაწილი, მდინარეების ფსოუსა და საკენის სათავეებს შორის. მოიცავს მთავარ ქედს და მის სამხრეთ განშტოებებს: გაგრის, ბზიფის, აფხაზეთის ქედი (ჩხალთისა) და კოდორის ქედებს, რომელთა შორის მოქცეულია ბზიფის, ჩხალთის, საკენისა და სხვა ხეობები. მთავარ ქედზე უმაღლესი წერტილია მწვერვალი დომბაი-ულგენი (4046 მ). უღელტეხილებია: კლუხორი (2816 მ), ნახარი (2931 მ), მარუხი (2746 მ), სანჩარო (2292 მ), ხიდა (2632 მ) და სხვა. მათზე გადადის საცალფეხო გზები.

აფხაზეთის კავკასიონს ახასიათებს სიმაღლეთა დიდი ამპლიტუდა. განეკუთვნება ალპურ ნაოჭა სისტემას. თითქმის ყველა მაღალი ქედის ზემო ნაწილში არის ტროგული ხეობები, მყინვარული ცირკები, მყინვარული ტბები და სხვა. აფხაზეთის კავკასიონის ბუნება მრავალფეროვანია. აქ არის თითქმის ყველა სიმაღლითი ლანდშაფტური სარტყელი მათი კარსტული სახესხვაობებით: მთა-ტყის (ფართოფოთლიანი) სარტყელი ტყის ყომრალი ნიადაგებით. ზღვის დონიდან 500-600 მ-იდან 1300-1400 მ-მდე; წიფლნარ-მუქწიწვიანი ტყის სარტყელი ტყის ყომრალი და გაეწრებული ყომრალი ნიადაგებით ზღვის დონიდან 1000-1300 მ-იდან 1800-1900 მ-მდე; სუბალპური სარტყელი მთის მდელოს ნიადაგებით, სუბალპური ტყე-ბუჩქნარით, ლიხითა და მდელოებით ზღვის დონიდან 1800-1900 მ-იდან 2300-2400 მ-მდე; ალპური სარტყელი მთა-მდელოს ნიადაგებით, მდელოებითა და ხალებით ზღვის დონიდან 2300-2400 მ-იდან 2700-2800 მ-მდე; სუბნივალური და ნივალური სარტყელი (2800-2900 მ ზემოთ) შიშველი კლდეებით, თოვლითა და მყინვარებით.

აფხაზეთის კავკასიონი
სვანეთის კავკასიონი

სვანეთის კავკასიონი - კავკასიონის მონაკვეთი ფასისმთისა (აღმოსავლეთით) და დალარის უღელტეხილის (დასავლეთით) მერიდიანებს შორის. ჩრდილოეთით ისაზღვრება კავკასიონის მთავარი ქედის თხემით მდინარე დალარის სათავეებიდან მდინარე ცხენისწყლის სათავეებამდე, სამხრეთით და აღმოსავლეთით მდინარეების თხეიშის, ხელედულისა და ცხენისწყლის ხეობებით, დასავლეთით - აფხაზეთ-სვანეთის ქედით.

სვანეთის კავკასიონი აგებულია კამბრიულისწინა, პალეოზოური და მეზოზოური ნალექებით. გავრცელებულია აგრეთვე მეოთხეული ნალექები. სვანეთის კავკასიონი კავკასიონის სხვა მონაკვეთებისაგან გამოირჩევა ბუნების სიმშვენიერით და მას ზოგჯერ სვანეთის ალპებს უწოდებენ. გაბატონებულია საშუალ- და მაღალმთის მთა-ხეობათა რელიეფი. ძირითადია კავკასიონის მთავარი ქედი, რომელიც აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებით, გნაისებით, კრისტალური ფიქლებით; გამოირჩევა დიდი აბსოლუტური სიმაღლით, ძლიერ დანაწევრებული თხემით, კონუსისებრი შიშველი, ფრიალო კიდეებითა და თანამედროვე მყინვარებით. აღმართულია 4500 მ-ზე მაღალი მწვერვალები, თოვლ-ყინულით დაფარული უღელტეხილები.

მთავარი ქედის სამხრეთ განშტოებებიდან აღსანიშნავია: აფხაზეთ-სვანეთის, შდავლერის, ცალგმილის, უშბის, გვალდის, ნამკოდრის, უღვირ-ზაგარის, ლაქუცა-ლაარტყალის, კარეტისა და სხვ., რომლებიც გამოირჩევა ალპური ლანდშაფტით. მნიშვნელოვანი ელემენტია გვერდითი სვანეთის ქედი. სვანეთის კავკასიონის მთავარი ქედისა და მისი განტოტებების კალთები ძლიერ დასერილია მრავალი მთის მდინარის ღრმა და ვიწრო ეროზიული ხეობით. მსხვილი ოროგრაფიული ერთეულებია მდინარეების ცხენისწყლისა და ენგურის ხეობები. უკანასკნელი ზემო დინებაში გასწვრივია, ფართო და ქვაბულისებრი (მესტიის ქვაბული). მდინარეების ცხენისწყლისა და ხელედულის ხეობებიც ფართოა, აქვთ ქვაბულის მოყვანილობა (ქვემო სვანეთის ქვაბული).

სვანეთის კავკასიონზე ჰავის სიმაღლებრივი ზონალურობაა. ზემო და ქვემო სვანეთში ქვაბულების ფსკერზე საშუალო წლიური ტემპერატურა 5,7-იდან 9,4°C-მდეა, იანვარში - 1,8-იდან - 6°C-მდე მერყეობს, ივლისში 18,4იდან 20°C-მდეა; აბსოლუტურ მინიმალური - 26-იდან -35°C-მდეა, აბსოლუტურ მაქსიმალური 35-39°C. უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში ჰაერის ტემპერატურები უფრო მაღალია. სიმაღლით ტემპერატურები კანონზომიერად ეცემა. სვანეთის კავკასიონის დაბალ ნაწილში 1000-1250 მმ ნალექი მოდის წელიწადში, მთებში 2000 მ-ს აღემატება. სვანეთის კავკასიონი გამოირჩევა ხშირი ჰიდროგრაფიული ქსლით, წყალუხვი მდინარეებითა და მყინვარების სიუხვით. ძირითადი არტერიაა მდინარე ენგური. მდინარეების უმეტესობა გარდა თოვლის, წვიმისა და გრუნტის წყლისა, საზრდოობს მყინვარების წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულ-ზაფხულშია, წყალმცირობა - შემოდგომა-ზამთარში. სვანეთის კავკასიონზე 100-ზე მეტი მყინვარია. სვანეთის კავკასიონი მდიდარია მინერალური წყლებით.

ნიადაგურ-მცენარეული საფარიც სიმაღლებრივ ზონებს ქმნის. ზღვის დონიდან 1800-2000 მ-მდე ტყის ტიპურ და გაეწრებულ ყომრალ ნიადაგებზე გავრცელებულია კოლხური ტიპის შერეული ფოთლოვანი ტყეები, 1000-1200 მ-ს ზემოთ წარბობს წიფელი და წიწვიანი ჯიშები. წიწვიანები გაბატონებულია 1200-1800 მ-მდე. მდინარე ენგურის აუზის აღმოსავლეთ ნაწილში მუქწიწვიანებში ჭარბობს ნაძვი, დასავლეთ ნაწილში - სოჭი.

ტყის ზედა საზღვართან არის არყის, ცირცელის, მაღალმთის მუხის, წიფლისა და  ნეკერჩხლის ტანბრეცილი ტყეები. 2000-2100 მ-ს ზემოთ მთის მდელოს ნიადაგებზე სუბალპური და ალპური მდელოები და ხალებია, 2800-3000 მ-ს ზემოთ მარადთოვლიანი ზონაა.

სვანეთის კავკასიონი
საქართველოს დაცული ტერიტორიები

დაცული ტერიტორია – ტერიტორია, რომელსაც მინიჭებული აქვს სპეციალური სტატუსი, რათა დაცული იყოს აღნიშნული ტერიტორიის ფიზიკური მახასიათებლები, დაცული იყოს როგორც კულტურული მემკვიდრეობა. დაცული ტერიტორია შეიძლება იყოს სახელმწიფო ნაკრძალი, ეროვნული პარკი, აღკვეთილი ან მიწის სხვა ფართი.

საქართველოში დღესდღეისობით 64 დაცული ტერიტორიაა. აქედან: სახელმწიფო ნაკრძალი 16; ეროვნული პარკი 9; ბუნების ძეგლი 22; აღკვეთილი 15; დაცული ლანდშაფტი 2.

2003 წლის 22 აპრილს გარემოს გლობალური ფონდისა და მსოფლიო ბანკის მხარდაჭერით, საქართველოს დაცული ტერიტორიების განვითარების პროექტის ხელშეწყობით საქართველოს პარლამენტმა მიიღო კანონი “თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ.”

  • ამ კანონის მიხედვით საქართველოში შეიძლება არსებობდეს შემდეგი სახის დაცული ტერიტორიები:
დაცული ტერიტორია
მიზანი
კატეგორია (IUCN)
მკაცრი დაცვა, საგანმანათლებლო და არამანიპულაციური კვლევები სპეციალური ნებართვით
I
ეკოსისტემების კონსერვაცია, განათლება, ტურიზმის განვითარება
II
ბუნების თავისებურებების კონსერვაცია (მცირე ზომის განსაკუთრებული ტერიტორიის დაცვა)
III
ბუნების დაცვა და შენარჩუნება აქტიური მართვის გზით
IV
ლანდშაფტის და/ან ზღვის აკვატორიის კონსერვაცია და ტურიზმის განვითარება
V
ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება
VI

 

იგეგმება

დამატებითი ინფორმაციისათვის მიმართეთ:

საქართველოს დაცული ტერიტორიები
სახელმწიფო ნაკრძალი

სახელმწიფო ნაკრძალიდაცული ტერიტორიის ერთ-ერთი სახე, რომელსაც მინიჭებული აქვს სპეციალური სტატუსი. შეესაბამება IUCN I კატეგორიას.

სახელმწიფო ნაკრძალი ტერიტორიის (აკვატორიის) ნაწილი, სადაც დაცულია მთლიანი ბუნებრივი კომპლექსები. ნაკრძალად ჩვეულებრივ ცხადდება ის ადგილი, რომელიც ან ტიპიბრივია ამა თუ იმ გეოგრაფიული ზონისათვის, ან შეიცავს სამეცნიერო თვალსაზრისით ძვირფას ბუნებრივ ობიექტებს (მცენარეებისა და ცხოველების სახეობებს, ლანდშაფტების ტიპებს, მინერალებს და სხვა). ნაკრძალად შეიძლება გამოცხადდეს მთელი ქალაქი ან მისი ნაწილი, რომელსაც განსაკუთრებული ისტორიული, ისტორიულ-მხატვრული ან მემორიალური მნიშვნელობა აქვს.

საქართველოში დაცული ტერიტორიების კატეგორიებია: სახელმწიფო ნაკრძალი, ეროვნული პარკი, ბუნების ძეგლი, აღკვეთილი, დაცული ლანდშაფტი, მრავალმხრივი გამოყენების ტერიტორია.

სახელმწიფო ნაკრძალი - დაცული ტერიტორია, რომელიც შეესატყვისება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) დაცული ტერიტორიების I კატეგორიას - მკაცრი ბუნებრივი რეზერვატი (Strict Narure Reserve/Wilderness Area). სახელმწიფო ნაკრძალი არის ტერიტორია და აკვატორია, რომელიც მთლიანად ამოღებულია ჩვეულებრივი სარგებლობიდან კომპლექსის ბუნებრივი მდგომარეობის შენარჩუნების მიზნით.

ნაკრძალი ბუნების დაცვის ერთ-ერთი ფორმაა. იგი კომპლექსური ხასიათის სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებაა, სადაც აკვირდებიან მის ცალკეულ ობიექტებს, კომპლექსებს თუ ბიოგეოცენოზებს. ნაკრძალში შეისწავლიან ნადირ-ფრინველის რაოდენობრივი ცვალებადობის გამომწვევ მიზეზებს, მცენარეთა და ცხოველთა ეკოლოგიურ თავისებურებებს; ამუშვებენ მცენარეთა და ცხოველთა აღრიცხვის მეთოდებს, ტყისა და სოფლის მეურნეობის მავნებლების წინააღმდეგ ბრძოლის ბიოლოგიურ მეთოდებს, ატარებენ ღონისძიებებს ბუნებრივი კომპლექსების შემოსანახავად, იშვიათად განადგურების გზაზე მდგარ მცენარეთა და ცხოველთა მოსამრავლებლად და სხვა.

საქართველოში ამჟამად 20 ნაკრძალია. მათი საერთო ფართობი 159,900 ჰა შეადგენს. ნაკრძალებში ჩატარებული სამეცნიერო მუშაობა დიდძალ მასალას იძლევა ეკონომიკური განვითარებისა და ბუნებრივი რესურსების რაციონალურად გამოყენებისათვის. სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობის შედეგები ქვეყნდება ნაკრძალის „შრომებში“, პერიოდულ გამოცემებში, მონოგრაფიებად და სხვა.

სამართლებრივი რეჟიმი

ყოველგვარი საქმიანობა, რაც არღვევს ნაკრძალის ბუნებრივ კომპლექსს ან საფრთხეს უქმნის ბუნებრივი ობიექტების შენარჩუნებას, კანონით აკრძალულია როგორც ნაკრძალის ტერიტორიაზე, ისე მის ირგვლივ დადგენილი დაცვითი ზონის ფარგლებში. ნაკრძალის ტერიტორიაზე აკრძალულია ყოველგვარი ნადირობა, ბუდეებისა და სოროების (ჯილეების, ბუნაგების) განადგურება, თევზაობა, ხეებისა და ბუჩქნარის ჩეხვა და დაზიანება, წიაღისეულის მოპოვება, საქონლის ძოვება და ა. შ. აკრძალულია აგრეთვე უცხო პირთა ყოფნა ადმინისტრაციის ნებართვის გარეშე. უნებართვოდ, თოფითა თუ თევზის, ნადირის, ფრინველის დასაჭერი მოწყობილობით ნაკრძალში ყოფნა ბრაკონიერობადითვლება. მხოლოდ ნებადართულია არბალეტით ნადირობა დათვებზე(ეგეც იმ შემთხვევაში თუ დათვი არის წითელ–მოყვითლო ფერის) (dow genetos , dow genema . აგრეთვე ნაკრძალებში იმყოფებიან უზარმაზარი მწერები ( ong , blood ong ) რაც ძალიან საშიშია!!!

ძველ საქართველოში არსებობდა ე. წ. ყორუღი, რაც ამა თუ იმ მიზნით დაცულ, საერთოდ ნაკრძალ ადგილს ნიშნავდა. ვახტანგ VI-ის სამართლებრივ წიგნში ყორუღუ ნაკრძალ „სანადირო ალაგს“ აღნიშნავდა (მ. 172), დასტურლამალში კი — შავარდნის ბუდეების ადგილსამყოფელს, სადაც აკრძალული იყო ხეების მოჭრა და სიარული (§ 198). ვახტანგ მეფის დასტურლამალშივე იხსენიება მეყორუღე, რომელსაც საძოვრის დაცვა ევალებოდა (§ 103).

საქართველოში 2010 წლის მონაცემებით 20 სახელმწიფო ნაკრძალია.

სახელმწიფო ნაკრძალი
ბაწარი სახელმწიფო ნაკრძალი

ნაკრძალი ახმეტის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ალაზნის მარჯვენა მხარეს, მდინარე ბაწარის ხეობაში. შედის ბაწარა-ბაბანეურის დაცული ტერიტორიების შემადგენლობაში. დაარსებულია 1935 წელს. ფართობი 3,0 ათ. ჰა-ზე მეტი. ნაკრძალში დაცულია რელიქტური ჯიშის - უთხოვრის ხელუხლებელი კორომები, რომლითაც დიდი სამეცნიერო ღირებულება აქვს. გარდა წმინდა კორომებისა, უთხოვარი შერეულია წიფლნარში. ტყეში შერეულია აგრეთვე ნეკერჩხალი, იფანი, ცაცხვი და სხვა: ნაკრძალში ტყე კარგადაა დაცული, რაც იმის შედეგიცაა, რომ ადგილობრივ მოსახლეობას უთხოვარი წმინდა, ანგელოზის ხედ მიაჩნდა. ბაწარის სახელმწიფო ნაკრძალში ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება შველი, კვერნა, წავი, დათვი, მაჩვი, არჩვი და სხვა, ფრინველებიდან - ორბი, არწივი, შაშვი, როჭო და სხვა.

ამჟამად ბაწარა-ბაბანაურის ტყეში არსებულ უთხოვარის კორომბს გერმანელი სპეციალისტები სწავლობენ. მათი დასკვნის შემდეგ, სავარაუდოდ, იუნესკო ბაწარა-ბაბანაურის ტყეს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შეიტანს.

ბაწარი სახელმწიფო ნაკრძალი
ბიჭვინთის სახელმწიფო ნაკრძალი

მდებარეობს  გაგრის მუნიციპალიტეტის ზონაში, შავი ზღვის სანაპიროზე, ბიჭვინთის კონცხზე. დაარსდა 1926 წელს, საერთო ფართობია 164,7 ჰა. ტყით დაფარულია 123 ჰა, რომლის უმეტესი ნაწილი (69,7) რელიქტურ ბიჭვინთის ფიჭვს უკავია; გარდა ფიჭვისა გვხვდება ქართული მუხა, წაბლი, კავკასიური რცხილა, ჯაგრცხილა, ცაცხვი, იფანი, კოლხური ბზა და სხვა. ბიჭვინთის ფიჭვის ნაკრძალი მსოფლიო მნიშვნელობისაა. ეს სახეობა მესამეულ პერიოდს განეკუთვნება და ყირიმკავკასიური ფლორის უკანასკნელ ნაშთად ითვლება.

ნაკრძალის ჩრდილოეთ-დასავლეთ ნაწილში ბიჭვინთის ფიჭვის გავრცელება მკვეთრად მცირდება და იცვლება ბზის დაჯგუფებით (ცალკეული ეგზემპლარის სიმაღლე 10 მ აღწევს). ბიჭვინთის სახელმწიფო ნაკრძალში გვხვდება კოლხური ხოხობი, გარეული ღორი, შველი, კავკასიური და ტელეუტური ციყვი, კვერნა და სხვა. ნაკრძალში ტარდება სამეცნიერო-კვლევითი სამუშაოები ფიჭვის დაცვისა და მომრავლების მიზნით.

ბიჭვინთის სახელმწიფო ნაკრძალი
გუმისთის სახეწლმწიფო ნაკრძალი

მდებარეობს სოხუმის მუნიციპალიტეტში, მდინარე აღმოსავლეთ გუმისთის ზემო და შუა დინებაში. ფართობი 13 ათ. ჰა. დაარსდა 1941 წელს (გაუქმდა 1951, აღადგინეს 1976).

ნაკრძალის რელიეფი რთული და მრავალფეროვანია. ხეობებითა და მდინარეებით დასერილი. ნაკრძალის მიზანია მესამეული ხანის კოლხური ტიპის ფლორისა და ფაუნის დაცვა და შესწავლა. ტყის მცენარეულობა ვერტიკალური სარტყლების მიხედვით (ზღვის დონიდან 200 მ-იდან 1800-2000 მ-მდე) იცვლება. გავრცელებულია უმთავრესად წიფლის, წაბლის, სოჭისა და სუბალპური მეჩხერი ტყის ფორმაციები. ტყის ძირითადი ჯიშებია წიფელი, სოჭი, ნაძვი, ცაცხვი, ნაკერჩხალი, იფანი, მუხა, მურყანი, უთხოვარი; ქვეტყეში იზრდება ბზა, წყავი, შქერი. ცხოველებიდან გვხვდება არჩვი, შველი, დათვი, გარეული ღორი, წავი, თეთრი და ყვითელგულა კვერნა, მგელი, მელა, ციყვი, მაჩვი, გარეული კატა, როჭო, შავი შაშვი, კოდალა და სხვა. მდინარეები მდიდარია კალმახით.

გუმისთის სახეწლმწიფო ნაკრძალი
კინტრიშის სახემწიფო ნაკრძალი

სახელმწიფო ნაკრძალი ქობულეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე კინტრიშის ხეობაში. ფართობი 7166 ჰა (1975).

დაარსდა 1959 მესამეული ხანის კოლხური ტიპის ფლორისა და ფაუნის დასაცავად. კინტრიშის ნაკრძალის რელიეფი რთული და მრავალფეროვანია. ნაკრძალში შემონახულია მრავალი ენდემური და რელიქტური სახეობა. სუბტროპიკული მცენარეულობის სარტყელს (500 მ) ცვლის მუხნარ-რცხილნარის (500-1000 მ) და მუხის (1000-2000 მ) სარტყლები, უფრო ზემოთ სუბალპური მეჩხერი ტყე (2000-2200 მ) და ალპური მდელოებია (2200-2600 მ). მერქნიანი მცენარებიდან აქ გვხვდება ჰარტვისის მუხა, შავი მურყანი, რცხილა, უთხოვარი, ბზა, პონტოს მუხა, მედვედევის არყი, ძახველი, ხეშავი, ჭნავი, ქონდარა ღვია და სხვა. ცხოველებიდან - შველი, არჩვი, დათვი, მელა, კვერნა, ტყის კატა, დედოფალა, კავკასიური გველგესლა და კავკასიური სალამანდრა, როჭო, ტყის ქათამი. მდინარეებში ბევრია კალმახი.

ნაკრძალის ტერიტორიაზე მდებარეობს ქობულეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები: კობალაური, ხინო, დიდვაკე. ნაკრძალის ტერიტორიაზეა ცხემოვანის შუა საუკუნეების თაღოვანი ხიდი, ასევე წმინდა გიორგის სახელობის ცხემოვანის დედათა მოანსტერი.

კინტრიშის სახემწიფო ნაკრძალი
კოლხეთის სახელმწიფო ნაკრძალი

სახელმწიფო ნაკრძალი შავი ზღვის სანაპიროზე, პალიასტომის ტბის მიდამოებში. აღმოსავლეთით ესაზღვრება მდინარე ეწერი, სამხრეთით მდინარე ფიჩორი. ფართობი 561 ჰა. დაარსდა 1935 წელს.

ნაკრძალის მიზანია კოლხეთის დაბლობისათვის დამახასიათებელი რელიქტური ფლორისა და ფაუნის მთლიანი კომპლექსის დაცვა. ნაკრძალს დიდი სამეცნიერო-კვლევითი და ისტორიული მნიშვნელობა აქვს. შემონახულია კოლხეთისათვის დამახასიათებელი ჭაობისა და დაბლობის ტყეების ლანდშაფტი. გავრცელებულია მურყანი, წიფელი, რცხილა, კოლხური სურო, წყავი, შქერი და რელიქტური ბალახოვანი მცენარეები. ცხოველებიდან - შველი, გარეული ღორი და სხვა.

საინტერესო ფაქტები

2007 წლის 24 ოქტომბრიდან კოლხეთის ეკოსისტემა შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის საცდელ სიაში.

კოლხეთის სახელმწიფო ნაკრძალი
ლიახვის სახელმწიფო ნაკრძალი

შიდა ქართლის მუნიციპალიტეტში. დაარსდა 1977 წელს, ფართობი 6388 ჰა. ნაკრძალის მიზანია შიდა ქართლის ტერიტორიაზე გავრცელებული ძუძუმწოვრების (კავკასიური ირემი, შველი, არჩვი, გარეული ღორი, დათვი, ფოცხვერი, კვერნა), ფრინველისა (როჭო, შურთხი) და მცენარეების (წაბლი, თელა, ბზა, წიფელი, მუხა და სხვა) დაცვა, მომრავლება და შესწავლა.

ლიახვის სახელმწიფო ნაკრძალი
მიუსერის სახელმწიფო ნაკრძალი

სახელმწიფო ნაკრძალი შავი ზღვის სანაპიროზე გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. შეიქმნა 1934 წელს შავიზღვისპირეთის ფლორისა და ფაუნის დაცვა-შენარჩუნების მიზნით. ფართობი 2300 ჰა, რელიეფი მთაგორიანია. ნაკრძალის 2254,6 ჰა დაფარულია ტყით. ტყის ძირითადი ჯიშებია ქართული მუხა, რცხილა, ცაცხვი, წიფელი, წაბლი; ქვეტყეში ხარობს ხისებრი მანანა, წვავი, შქერი, მინდი, ზღმარტლი, ზღვისპირა კლდოვან კომპლექსებზე გვხვდება ბიჭვინთის ფიჭვი, მდინარეთა ნაპირებს ფარავს  ლაფანი და მურყანი, ლიანებიდან - კოლხური სურო და ეკალღიჭი. ნაკრძალში ხემარწყვა (ხმელთაშუაზღვისპირეთის ფლორის ელემენტი) ერთეულ ხეებადაა გავრცელებული.

ცხოველებიდან გვხვდება გარეული ღორი, შველი, კავკასიური ციყვი, ტელეუტერი ციყვი, კავკასიური კურდღელი, მგელი, მელა, ტურა, კვერნა და სხვა ცხოველები. ბევრია მგალობელი ფრინველი. მიუსერის ნაკრძალში შედის აგრეთვე კავაკლუკას შემაღლებაზე გავრცელებული ლიძავის მუხნარი, რომლის ფართობია 1319 ჰა. აქ ქართული მუხას ერევა ბიჭვინთის ფიჭვი, რცხილა, ჯაგრცხილა, ხისებრი მანანა, ხემარწყვა და სხვა მცენარეები.

მიუსერის სახელმწიფო ნაკრძალი
ქობულეთის სახელმწიფო ნაკრძალი

შეიქმნა საერთაშორისო მნიშვნელობის, განსაკუთრებით წყლის ფრინველთა საბინადროდ ვარგისი უნიკალური ჭარბტენიანი ეკოსისტემების, როგორც მაღალი ღირებულებების მქონე ბუნებრივი მემკვიდრეობის გადარჩენის მიზნით, რომელთა სტატუსიც აღიარებულია რამსარის კონვენციით. აღნიშნული ტორფნარები მდებარეობს აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში და მოიცავს ქობულეთის ზღვისპირა ვაკის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილს, გამოირჩევა წყლის ფრინველთა და მცენარეების მრავალფეროვნებით.

ჭაობის როლი, მიუხედავად საზოგადოების ნეგატიური დამოკიდებულებისა, საკმაოდ დიდია და სხვადასხვა ფუნქცია აკისრია. უპირველეს ყოვლისა, ჭაობი უზრუნველყოფს მტკნარი წყლის დაგროვებას, შენახვას და არეგულირებს ზედაპირული და მიწისქვეშა წყლების დინებას, რის საშუალებითაც ხდება გრუნტის წყლების დონის შენარჩუნება. ჭაობი, ასევე, უზრუნველყოფს კლიმატური პირობების სტაბილიზაციას, აკავებს ეროზიას და ინარჩუნებს ადგილობრივ ბიომრავალფეროვნებას. ეს ჭაობი მრავალი იშვიათი და გადაშენების პირას მდგარი მცენარეთა და ცხოველთა სახეობების საცხოვრებელი ჰაბიტატია, ხოლო გადაფრენის პერიოდში  ფრინველთა შესვენების ადგილი.

ქობულეთის დაცული ტერიტორიები მოიცავს ისპანი 1-ისა და ისპანი 2-ის სფაგნუმიან ტორფიან ჭაობებს. რელიეფი ბრტყელი და ოდნავ ეროზირებულია მდინარეების, შავი ღელესა და ტოგონის მიერ. აქ ზღვის ტიპური, ნოტიო, სუბტროპიკული კლიმატია. წლიური ნალექიანობა 1,500–2,500 მმ-ია, რომლის დიდი წილი, წვიმის სახით შემოდგომისა და ზამთრის სეზონებზე მოდის. ქობულეთის დაცული ტერიტორიების ჭაობიანი ჰაბიტატები გადამფრენი წყლის ფრინველთა სახეობების მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. მაგრამ განსაკუთრებულად მდიდარია მცენარეთა სახეობებით. ისპანი 1-ზე, დღევანდელი მდგომარეობით, წარმოდგენილია ნახევრად დეგრადირებული მეორადი მცენარეული დაჯგუფებები. ისპანი 2 მსოფლიო მნიშვნელობის უნიკალური პერკოლაციური გუმბათოვანი ჭაობია, რომელიც მხოლოდ წვიმის წყლით საზრდოობს. ქობულეთის დაცული ტერიტორიების ტორფიანი ჭაობის საერთო ფონს ქმნის ტორფის ხავსები სფაგნუმის სახეობები, ე.წ. „იმერული ისლი“, რინხოსპორები (თეთრი რინხოსპორა, კავკასიური რინხოსპორა), ტორფის ისლი, წყლის სამყურა, მრგვალფოთოლა დროზერა და ზოგიერთი სხვა სახეობები. ამ მცენარეთა უმეტესობა ჩრდილოური (ბორეალური) წარმოშობისაა და კოლხეთში მოხვდა მეოთხეული პერიოდის გამყინვარების ეპოქებში. აქაურ ტორფიან ჭაობებში იზრდება კოლხური მცენარეებიც: შქერი, იელი, ეკალღიჭი და სხვ. ქობულეთის აღკვეთილში ასევე გვხვდება იშვიათი სახეობის სამეფო გვიმრაც.

ქობულეთის სახელმწიფო ნაკრძალი
საგურამოს სახელმწიფო ნაკრძალი

მცხეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს საგურამოს ქედზე. თბილისიდან დაშორებულია 25 კმ-ით და შედის ქალაქის მწვანე ზონაში. დაარსებულია 1946 წელს. ფართობია 5241 ჰა. ნაკრძალს აღმოსავლეთით ეროვნული პარკის ტყეებია. ნაკრძალის ქვედა საზღვარი მდებარეობს ზღვის დონიდან 600 -დე, ზედა  1393 მ-ზე. ნაკრძალის მეტი ნაწილი დაფარულია ტყით. ხემცენარეებიდან გავრცელებულია წიფელი, რცხილა, მუხა, თელა, ნეკერჩხალი, პანტა და სხვა. საგურამოს ქედი აღმოსავლეთ საქართველოში „კოლხური ტყის კუნძულია“, სადაც გვხვდება მესამეული დროის ფლორის რელიქტები - ჭყორი, მოცვი, კოლხური სურო, ბზა, უთხოვარი, კატაბარდა, ეკალღიჭი, გარეული ვაზი და სხვა. ძუძუმწოვარი  ცხოვეებიდან აქ გავრცელებულია კავკასიური ირემი, შველი, მცირე რაოდენობით - დათვი, მელა, ფოცხვერი, ტყის კატა, მგელი, ტურა, იშვიათია ჯიქი; არის მრავალი სახეობის ფრინველი.

საგურამოს სახელმწიფო ნაკრძალი
სკურჩის სახელმწიფო ნაკრძალი

სახელმწიფო ნაკრძალი ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში, ზღვის სანაპირო ვაკეზე სკურჩის დასახლებასა და სოფელ წყურგილს შორის. დაარსდა 1971 წელს. საერთო ფართობია 85 ჰა, ტყით დაფარული - 63,5 ჰა. აქ ხარობს რელიქტური მცენარეები: კოლხური ბზა, კოლხური ლეღვი, პარტვისის მუხა, ლაფანი, კოლხური ჯონჯოლი, შქერი, კოლხური სურო და სხვა. რამდენიმე ჰექტარზე ბამბუკი და ევკალიპტია გაშენებული.

სკურჩის სახელმწიფო ნაკრძალი
ეროვნული პარკი

დაცული ტერიტორიის ერთ-ერთი სახე, რომელსაც მინიჭებული აქვს სპეციალური სტატუსი. შეესაბამება IUCN II კატეგორიას.

ეროვნული პარკი იქმნება ეროვნული და საერთაშორისო მნიშვნელობის, შედარებით დიდი და ბუნებრივი მშვენიერებით გამორჩეული ეკოსისტემების დასაცავად სასიცოცხლო და რეკრეაციული საქმიანობისათვის.

ეროვნული პარკისათვის შეიძლება შეირჩეს შედარებით დიდი ბუნებრივი სახმელეთო ტერიტორია ან/და აკვატორია, სადაც წარმოდგენილია უნიკალური, იშვიათი ან საფრთხის წინაშე მყოფი ერთი ან რამდენიმე დაუზიანებელი ან ნაკლებად დაზიანებული ეკოსისტემა, ბიოცენოზი და „წითელ ნუსხაში“ შეტანილ, გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობა.

ეროვნულ პარკში შეიძლება მოეწყოს შემდეგი ძირითადი ზონები:

ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა – ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა ეწყობა ხელუხლებელი ბუნების შენარჩუნების, არამუნიციპალური მეცნიერების კვლევის და საგანმანათლებლო საქმიანობისათვის.

ბუნების მართვავდი დაცვის ზონა – ბუნების მართვადი დაცვის ზონა ეწყობა სასიცოცხლო გარემოს დაცვის, მოვლა-პატრონობისა და აღდგენის, აგრეთვე მანიპულაციური მეცნიერული კვლევის, ტურიზმისა და საგანმანათლებლო საქმიანობისათვის.

ვიზიტორთა ზონა – ვიზიტორთა ზონა ეწყობა ბუნების დაცვის, რეკრეაციისა და საგანმანათლებლო საქმიანობისათვის.

აღდგენის ზონა – აღდგენის ზონა ეწყობა ანთროპოლოგიური ჩარევით დაზიანებული ბუნების ობიექტების და ტერიტორიების დაცვა-აღდგენისათვის.

ისტორიულ-კულტურული ზონა – ისტორიულ-კულტურული ზონა ეწყობა ბუნებრივი გარემოს, ისტორიულ-კულტურული ობიექტებისა და/ან არქიტექტურული ძეგლების დაცვა-აღდგენის, რეკრეაციის, ტურიზმისა და საგანმანათლებლო საქმიანობისათვის (ზონა არ მოიცავს დასახლებებს).

ადმინისტრაციის ზონა – ადმინისტრაციის ზონა ეწყობა ეროვნული პარკის ადმინისტრირებისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის განსათავსებლად.

ტრადიციული გამოყენების ზონა – ტრადიციული გამოყენების ზონა ეწყობა ბუნების დაცვის და განახლებადი ბუნებრივი რესურსების ტრადიციულად გამოყენებასათან დაკვშირებული სამეურნეო საქმია ნობისათვის. ზონაში დაიშვება ადგილობრივი მოსახლეობის საჭიროებით და ბუნებრივი პროდუქტულობით ლიმიტირებული თიბვა, ძოვება, საშეშე მერქნის მოპოვება და სხვა. დაუშვებელია ხვნა-თესვა და სასოფლო-სამეურნეო ნაგებობების განთავსება.
ეროვნული პარკი შეიძლება მოიცავდეს სხვადასხვა კატეგორიის დაცულ ტერიტორიას (ბუნების ძეგლი, აღკვეთილი, მსოფლიოს მემკვიდრეობის უბანი) და/ან თვითონ ითავსებდეს ბიოსფერული რეზერვატის, მსოფლიო მემკვიდრეობის უბნის ან საერთაშორისო მნიშვნელობის მქონე ჭარბტენიანი ტერიტორიის კატეგორიას.ამჟამად, საქართველოში 10 ეროვნული პარკია, რომელთა საერთო ფართობი 276723,7 ათას ჰა-ს შეადგენს.

ეროვნული პარკი
ჯავახეთის ეროვნული პარკი

ეროვნული პარკი სამცხე-ჯავახეთში. დაარსდა 2011 წლის აპრილში დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ინიციატივით. მოიცავს ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების გარკვეულ ტერიტორიებს. ეროვნული პარკის ფართობია 14,200 ჰექტარი. ჯავახეთის უმაღლესი წერტილია მთა დიდი აბული, რომლის სიმაღლე ზღვის დონიდან 3,300 მეტრია.  ჯავახეთის ზეგანი საქართველოში დასახლებულთა შორის ყველაზე ცივი ადგილია.  აქაურობისათვის დამახასიათებელია მშრალი კონტინენტური ჰავა, ხოლო საშუალო წლიური ტემპერატურა საკმაოდ დაბალია. ზამთრობით ჯავახეთის ტბები ხანგრძლივი დროით იყინება.

ჯავახეთი უტყეო მხარეა. ჯავახეთში  გვხვდება ხელოვნურად გაშენებული ფიჭვის კორომები და ბუნებრივი ტყის მცირე ფრაგმენტები. ყველაზე მნიშვნელოვანი ბუნებრივი სუბალპური ტყე, სადაც თეთრი არყი, კავკასიური ცირცელი, ჩიტაკომშა და ასკილისა და ჟოლოს ბუჩქნარისგან შედგება, საქართველო-თურქეთის საზღვარზე მდებარე კარწახის ტბის მიდამოებში გვხვდება. 

ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში აგრეთვე შეიქმნა ხანჩალის ტბის, ბუღდაშენის ტბის, კარწახის ჭაობის, სულდის ჭაობისა და მადათაფის ტბის აღკვეთილები.

ჯავახეთის ეროვნული პარკი
მაჭახელას ეროვნული პარკი

ეროვნული პარკი მდინარე მაჭახელასწყლის ხეობაში. ფართობი 8733 ჰა (2012).

დაარსდა 2012 წელს უნიკალური ბიოლოგიური და ლანდშაფტური ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნების, კოლხური ტყეების ეკოსისტემის გრძელვადიანი დაცვის, ეკოლოგიური უსაფრთხოებისა და ბუნებრივ გარემოში ტურისტული და რეკრეაციული საქმიანობის განვითარების უზრუნველყოფის მიზნით.

მაჭახელას ეროვნული პარკი
თბილისის ეროვნული პარკი

საქართველოში პირველი ეროვნული პარკი, რომელსაც თბილისის ეროვნული პარკი ეწოდა, 1973 წელს შეიქმნა, თუმცა შემდგომში ის გაუქმდა. მისი ფართობია 23218,28 ჰა შეადგენს. იგი მდებარეობს ქ.მცხეთისა და ქ. თბილისის სიახლოვეს. მაგრამ არსებობს ინფორმაცია, რომლის მიხედვითაც თბილისის ეროვნული პარკი დაარსდა 1957 წელს საგურამოს ნაკრძალის ბაზაზე. იგი მდიდარია ფაუნის წარმომადგენლებით, მათ შორისაა ისეთი იშვიათი სახეობები, როგორებიცაა: კავკასიური კეთილშობილი ირემი და ფოცხვერი. უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან მდებარეობს 1385 მეტრზე.

თბილისის ეროვნული პარკი თბილისთან მდებარე ყველაზე ახლოს დაცული ტერიტორიაა, ვიზიტორთა ინფრასტრუქტურა ნაკლებადაა განვითარებული, თუმცა აღსანიშნავია, რომ 2013 წელს გაეროს მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაციასთან თანამშრომლობით მოხდა პირველი ველო-ბილიკის მარკირება. სულ დაიგეგმა და მოეწყო სამი ველო-მარშრუტი.

თბილისის ეროვნული პარკი
ვაშლოვანის ეროვნული პარკი

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები მდებარეობს საქართველოს უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილში, დედოფლისწყაროს რაიონში. იგი მოიცავს ვაშლოვანის ნაკრძალს, ეროვნულ პარკსა და სამ ბუნების ძეგლს - არწივის ხეობას, ტახტი-თეფას ტალახის ვულკანებსა და კაკლისყურის ალაზნის ჭალის ტყეს. მისი ტერიტორია მოიცავს პანტიშარა-ვაშლოვანის მასივს, რომლის სიმაღლე ზღვის დონიდან 300 - 600 მეტრს შორის მერყეობს. საკმლის ხის ვაშლის ხესთან ბუნებრივი მსგავსებისა და ხეთა განლაგებიდან, რაც ხეხილის ბაღის ასოციაციას იწვევს, გამომდინარეობს სახელწოდება „ვაშლოვანი“. მისი საერთო ფართობი 35053,7 ჰექტარს შეადგენს.

ეროვნული პარკის ადმინისტრაციული და ვიზიტორთა ცენტრი მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროში. ადმინისტრაციულ კორპუსში მოწყობილია საექსპოზიციო და საპრეზენტაციო დარბაზი, სადაც ვიზიტორს საშუალება აქვს გაეცნოს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების სპეციფიკას, არსებულ ტარიფებს, უსაფრთხოების წესებს და აირჩიოს არსებული ტურისტული მარშრუტებიდან მისთვის სასურველი.

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ტურისტული მარშრუტების ქსელი ერთი და მრავალდღიანი ლაშქრობების საშუალებას იძლევა. ბილიკები მარკირებული და კეთილმოწყობილია. ბილიკების გასწვრივ მოწყობილია ბუნგალოები, საპიკნიკე და საკემპინგე ადგილები. ასევე გამოყოფილია ადგილები ცეცხლის დასანთებად. ეროვნული პარკი ვიზიტორებს სთავაზობს სალაშქრო, გეოლოგიურ, ველო, ფოტო, კულტურულ და საგანმანათლებლო ტურებს.

გთხოვთ გაითვალისწინოთ, რომ ვაშლოვანის ეროვნულ პარკში ვიზიტამდე აუცილებელია ვიზიტორთა ცენტრში რეგისტრაციის გავლა. თან იქონიეთ პირადობის დამადასტურებელი მოწმობა.

პარკის ტერიტორიაზე ბინადრობს დათვი, ფოცხვერი, წავი, გარეული ღორი, აფთარი, მგელი, შავარდენი, კოლხური ხოხობი, ბულბული.

გადაადგილება შესაძლებელია ფეხით, ცხენით, ნიჩბიანი ნავით და მანქანით სპეციალურად განსაზღვრულ მარშრუტებზე.

ვაშლოვანის ეროვნული პარკი
დაცული ლანდშაფტები

დაცული ტერიტორიის ერთ-ერთი სახე, რომელსაც მინიჭებული აქვს სპეციალური სტატუსი. შეესაბამება IUCN V კატეგორიას.

დაცული ლანდშაფტი შეიძლება დაარსდეს ეროვნული მნიშვნელობის მქონე, მაღალი ესთეტიკური ღირებულებით გამორჩეული, როგორც ბუნებრივი, ასევე ადამიანისა და ბუნებრივი გარემოს ჰარმონიული ურთიერთქმედების შედეგად ჩამოყალიბებული ბუნებრივ-კულტურული ლანდშაფტის დასაცავად, სასიცოცხლო გარემოს შენარჩუნების, რეკრაციულ-ტურისტული, და ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობისათვის.

დაცული ლანდშაფტი საჭიროებს ეროვნული მნიშვნელობის მქონე ფართო სახმელეთო ტერიტორიას და/ან აკვატორიას, სადაც თვითმყოფადი ბუნებრივ-კულტურული ლანდშაფტი გამოიჩევა მაღალი ისტორიული და ესთეტიკური ღირებულებით.

დაცული ლანდშაფტი შეიძლება შედიოდეს სხვა დაცული ტერიტორიის (ბიოსფერული რეზერვატი, მსოფლიო მემკვიდრეობის უბანი) შემადგენლობაში ან მოიცავდეს დაცულ ტერიტორიას (ბუნების ძეგლი).

შესაძლებელია დაცული ლანდშაფტში მოეწყოს სხვადასხვა ზონა.

საქართველოში პირველი დაცული ლანდშაფტი -„თუშეთის დაცული ლანდშაფტი შეიქმნა 2003 წელს (31,518 ათასი ჰა), 2009 წელს კი დაარსდა ,,კინტრიშის დაცული ლანდშაფტი" (3,190 ათასი ჰა). ამ კატეგორიის დაცულ ტერიტორიაზე შესაძლებელია ბუნებრივი რესურსების მდგრადი მოხმარება და ეკოტურიზმის განვითარება კონსერვაციის მიზნების ხელშესაწყობად.

2013 წლის მდგომარეობით საქართველოში დაცული ლანდშაფტის საერთო ფართობი 34, 708 ათას ჰა-ს შეადგენს. დაცული ლანდშაფტი იმართება ადგილობრივი მუნიციპალიტეტის მიერ შექმნილი ადმინისტრაციის მიერ, რომელიც მართვას ახორციელებს სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოსტან შეთანხმებით.

საქართველოში 2010 წლის მონაცემებით საქართველოში 2 დაცული ლანდშაფტია.

დაცული ლანდშაფტები
კინტრიშის დაცული ლანდშაფტი

კინტრიშის დაცული ტერიტორიებია ქობულეთის მუნიციპალიტეტში. შემადგენლობაში შედის 1959 წელს დაარსებული კინტრიშის ნაკრძალი და კინტრიშის დაცული ლანდშაფტი, რომელიც 2007 წელს დაარსდა. კინტრიშის დაცული ტერიტორიები განლაგებულია მდინარე კინტრიშის თვალწარმტაც ხეობაში და სოფელ ცხემვანსა და ხინოს მთის შუაა მოქცეული. კინტრიშის დაცული ტერიტორიების ქვემო საზღვარი ზღვის დონიდან 250-300 მეტრზე გადის, ხოლო ზედა - ალპურ იალაღებს ებჯინება (2000 მეტრი ზღვის დონიდან). უმაღლესი მწვერვალია მთა სარბიელა (2471 მეტრი ზღვის დონიდან).

კინტრიშის დაცული ტერიტორიების ფართობი შეადგენს 13893 ჰექტარს, აქედან ნაკრძალს უჭირავს 10 703 ჰა, ხოლო დაცულ ლანდშაფტს - 3 190 ჰა.

კინტრიშის დაცული ტერიტორიები შავ ზღვასა და აჭარა-იმერეთის მთათა სისტემას შორისაა მოქცეული. ეს მთები ზღვის ტენიან  ჰაერს აკავებს და კინტრიშის უაღრესად ტენიან ჰავას განსაზღვრავს. მთელი წლის მანძილზე აქ თითქმის იმდენივე ნალექი მოდის, რამდენიც აჭარის შავი ზღვის სანაპიროზე (3000 მმ). აგვისტოს საშუალო ტემპერატურაა 240C, ხოლო იანვრის-40C.

კინტრიშის დაცული ტერიტორიების მთლიანი რელიეფი ღრმა ხეობებითაა დასერილი. ნაკრძალის წყლის მთავარი არტერია - მდინარე კინტრიში - სათავეს ხინოს მთიდან იღებს და ქალაქ ქობულეთის სიახლოვეს შავ ზღვაში ჩაედინება. მისი სიგრძე 45 კილომეტრია. ნაკრძალის დანარჩენი მდინარეებია: ხეკნარა, პერანგა, მამედაღი, დიდღელე, მისანათის ღელე (რომელზეც 30 მეტრიანი თვალწარმტაცი ჩანჩქერია), ბოლქვაძეების ღელე და ჩრდილა (ორსაფეხურიანი 70 მეტრი სიმაღლის წყალვარდნილით). ყველა ეს მდინარე კინტრიშის შენაკადებს წარმოადგენს. მაღლა მთებში განლაგებულია პატარა ტბები - ტბიყელი, დიდვაკე და სიძერძალი, რომელთა ფართობი 1,5 ჰექტარს არ აღემატება. ტბები ტბიყელი და დიდვაკე უშუალოდ ნაკრძალის ტერიტორიაზე, ხოლო ტბა სიძერძალი - მის საზღვრებს გარეთ მდებარეობს.

კინტრიშის დაცული ტერიტორიების ფლორისთვის აჭარული ენდემების, მდიდარი მარადმწვანე ქვეტყის, გვიმრების და ლიანების სიმრავლეა დამახასიათებელი. ნაკრძალის დენდროფლორა 102 სახეობას ითვლის. აქ 46 სახეობის ხის, 4 სახეობის ბუჩქის და ლიანების 8 სახეობის ნახვაა შესაძლებელი. აქაური რელიქტებია: პონტოური მუხა (Quercus pontica), მედვედევის არყი (Betula medwedewii), უნგერნის შქერი (Rhododendron ungerni), უთხოვარი (Taxus baccata), კოლხური ჯონჯოლი (Staphylea colchida), თაგვისარა (Ruscus ponticus), კავკასიური ხურმა (Diospyros lotus), ჩვეულებრივი წაბლი (Castanea sativa). 7201 ჰექტარი აქ წიფლნარ ტყეებს უკავიათ, 2912 – წაბლნარებს, რცხილნარები 496 ჰექტარზე გვხვდება, მუხნარი – 389 ჰა-ზე, სოჭნარ-ნაძვნარი – 140 ჰა-ზე, ცაცხვნარი – 40 ჰა-ზე, თხილნარი – 33 ჰა-ზე, მურყნარი – 12 ჰა-ზე, აბზინები – 4 ჰა-ზე, წყავის რაყები 727 ჰა-ზე, პონტოურ დეკას – 712 ჰა, კავკასიურ დეკას – 172 ჰა, შქერიანებს - 1611 ჰა უჭირავს.

კინტრიშის დაცული ტერიტორიების მდინარეები და ხევები მდიდარია კალმახით (Salmo fario trutta). მდინარე კინტრიშის ქვემო დინებაში ხშირად შეხვდებით შამაიას (Chalcalburnus chalcoides) და საზანს (Cyprinus carpio). ამბობენ, რომ ადრე კინტრიშს შავი ზღვიდან საქვირითოდ ხშირად სტუმრობდა ორაგული (Salmo fario morpha).

ამფიბიებიდან ნაკრძალში მცირეაზიური ტრიტონი (Triturus vittatus), ვასაკა (Hyla arborea), ჩვეულებრივი გომბეშო (Bufo), მცირეაზიური ბაყაყი (Rana macrocnemis), ტბის ბაყაყი (Rana ridibunda), ქვეწარმავლებიდან-ჩვეულებრივი ანკარა (Natrix natrix), წყლის ანკარა (Natrix tessellata), სპილენძა გველი (Coronella austriaca) და კავკასიური გველგესლა (Vipera kaznakovi) გვხვდება.

ნაკრძალის ორნითოფაუნა საკმაოდ მდიდარია მტაცებელი ფრინველებით. აქ აღრიცხულია ჩია არწივი (Aquila pennata), კაკაჩა (Buteo buteo), ქორი (Accipiter gentilis marginatus), მიმინო (Accipiter nisus), მარჯანი (Falco subbuteo), ჩვეულებრივი კირკიტა (Falco tinnunculus), აგრეთვე, ღამის მტაცებლები: ზარნაშო (Bubo bubo), წყრომი (Otus scops) და ჭოტი (Aegolius funereus). სხვა ფრინველებიდან კინტრიშში ბუდობს ოფოფი (Upupa epops), კოდალა (Picinae), ყორანი (Corvus corax), შაშვი (Turdus), მოლაღური (Oriolus oriolus) და აგრეთვე ისეთი იშვიათი ფრინველები, როგორებიცაა: კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi) და კასპიური შურთხი (Tetraogallus caspius).

მცირე ძუძუმწოვრებიდან კინტრიშის ხეობის მკვიდრები არიან: თხუნელა (Talpa), სინდიოფალა (Mustela nivalis), კავკასიური ციყვი (Sciurus anomalus), კურდღელი (Lepus), მელა (Vulpes vulpes), მაჩვი (Meles meles), ტყის კატა (Felis silvestris), წავი (Lutra lutra). ჩლიქოსნებიდან ნაკრძალის ტყეებში ბინადრობს შველი (Capreolus capreolus), უფრო მაღლა კი ალპური და სუბალპური სარტყლების საზღვარზე არჩვი (Rupicapra rupicapra) და გარეული ღორი (Sus scrofa). მტაცებლებიდან ნაკრძალში მურა დათვი (Ursus arctos) ბინადრობს, რომლის პოპულაცია საკმაოდ სტაბილურია.

კინტრიშის ნაკრძალის ტერიტორიაზე საქართველოს „წითელი ნუსხის“ შემდეგი სახეობებია გავრცელებული: კალმახი (Salmo fario trutta), კავკასიური სალამანდრა (Mertensiella caucasica), მურა დათვი (Ursus arctos), წავი (Lutra lutra), კავკასიური ციყვი (Sciurus anomalus), კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi), კასპიური შურთხი (Tetraogallus caspius), ბეგობის არწივი (Aquila heliaca), შავარდენი (Falco peregrinus), მცირეაზიური ტრიტონი (Triturus vittatus).

კინტრიშის ნაკრძალის ტერიტორიაზე განლაგებულია ხინოს იოანე ნათლისმცემლის სახელობისმამათა  და ცხემვანის წმიდა გიორგის სახელობის დედათა სამონასტრო კომპლექსები.

კინტრიშის დაცულ ტერიტორიებს საკმაოდ კარგი ტურისტული პოტენციალი გააჩნია. ის სულ რაღაც 20 კილომეტრითაა დაშორებული კურორტ ქობულეთიდან. დაცულ ტერიტორიებზე შესაძლებელია საწყლოსნო, ეთნოლოგიური, ეკოლოგიური და ფრინველებზე დაკვირვების ტურების მოწყობა. დაცულ ტერიტორიებზე გახსნილია ტურისტული მარშრუტები.

კინტრიშის დაცული ლანდშაფტი
ბუნების ძეგლი

დაცული ტერიტორიის ერთ-ერთი სახე, რომელსაც მინიჭებული აქვს სპეციალური სტატუსი. შეესაბამება IUCN III კატეგორიას.

ბუნების ძეგლი შეიძლება დაარსდეს ეროვნული მნიშვნელობის, შედარებით მცირე უნიკალური ბუნებრივი ტერიტორიებისა და იშვიათი ბუნებრივი და ბუნებრივ-კულტურული წარმონაქმნების დასაცავად.

ბუნების ძეგლი საჭიროებს ეროვნული მნიშვნელობის შედარებით მცირე ტერიტორიას, სადაც იშვიათი, უნიკალური და მაღალი ესთეტიკური მახასიათებლების მქონე კომპაქტური ეკოსისტემები, ცალკეული გეოგრაფიული და ჰიდროლოგიური წარმონაქმნები, მცენარეთა ცალკეული ეგზემპლარები, ცოცხალ ორგანიზმთა ნამარხი ობიექტებია წარმოდგენილი.

პირველი სამი ბუნების ძეგლი საქართველოში დაარსდა 2003 წელს - საერთო ფართობით 314.5 ჰა. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე - ალაზნის ჭალის (204.4 ჰა), არწივის ხეობისა (100.4 ჰა) და ტახტი-თეფას (9.7 ჰა) ბუნების ძეგლები. დღეისათვის უკვე 41 ბუნების ძეგლს აქვს მინიჭებული სტატუსი, მათ შორის 3 ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე მდებარეობს, 5 ყაზბეგის ეროვნული პარკში, 19 კი იმერეთის მღვიმეების დაცული ტერიტორიების შემადგენილობაშია. 2 ბუნების ძეგლი ალგეთის ეროვნული პარკის, თითო-თითო კი თბილისის, ფშავ-ხევსურეთისა და ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პაკების დაქვემდებარებაშია. დანარჩენი 9 ბუნების ძეგლი, რომლებიც დღესდღეობით არ იმყოფებიან დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მართველობის ქვეშ წარმოდგენილი არიან სამეგრელოს რეგიონში მარტვილის და ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტებში.

ბუნების ძეგლი შეიძლება შედიოდეს ნებისმიერი დაცული ტერიტორიების შემადგენლობაში.

2014 წლის მდგომარეობით ბუნების ძეგლების საერთო ფართობი არის 2257,74 ჰა. 

საქართველოში 2010 წლის მონაცემებით საქართველოში 40 ბუნების ძეგლია.

ბუნების ძეგლი
ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლი

ბუნების ძეგლი წარმოდგენილია მდინარე ალაზნის ყურეში 204,4 ჰა ფართობზე ბუნებრივი წარმოშობის  ლიანებიანი ჭალის ტყის სახით. აქ უხვადაა მრავალწლოვანი კაკლები, იფნები, მუხები და თელები, ასევე ჭალის ტყისათვის დამახასიათებელი  ბუჩქნარი. ე.წ. კაკლის ყურეში 1 კმ-იანი საფეხმავლო მარშრუტის  გავლას ერთი საათი სჭირდება.

მდებარეობა: დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი, მდ. ალაზნის მარჯვენა ნაპირი სოფ. ფიროსმანიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 165 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N41 21.548 E46 39.235

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. დედოფლისწყარო.
ქ. დედოფლისწყარო - ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლი  - 56 კმ; ხანგრძლივობა - 1 სთ და 30 წთ.

ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლი
ბალდის კანიონი ბუნების ძეგლი

ბუნების ძეგლი წარმადგენს მდ. აბაშის მიერ ასხის მასივის სამხრეთ ნაწილში, კირქვულ ქანებში გამომუშავებულ კანიონს. კანიონის სიგრძეა 1400 მ-ია, სიგანე 5-10 მ, ხოლო ჩაჭრის საღრმე 25-30 მ.

მდებარეობამარტვილის მუნიციპალიტეტი, სოფ.  მეორე ბალდა, მდ. აბაშის ხეობა, ბალდის  მამათა მონასტრის მიმდებარედ, 295 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 29.319 E42 24.580

მისასვლელიგზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. მარტვილი. თბილისიდან მარტვილი დაშორებულია 280 კმ-ით; ხანგრძლივობა - 4 სთ;
ქ. მარტვილიდან - ბალდის კანიონის ბუნების ძეგლი  - 11,4 კმ; ხანგრძლივობა - 20 წთ.

ბალდის კანიონი ბუნების ძეგლი
ბღერის მღვიმე ბუნების ძეგლი

ბუნების ძეგლი წარმოადგენს 1700 მ სიგრძისა და 14 000 მ2 ფართობის მღვიმეს, რომელიც გამომუშავებულია მდ. ბღერისწყლის მიერ ქვედაცარცული ასაკის თხელ და საშუალო შრეებრივ კირქვებში. მდინარე თავდაპირევლად დახურულ ხეობას წარმოქმნის და შემდგომ ჩაედინება ვიწრო პონორში. იგი იწყება წვრილმარცვლოვანი ქვიშითა და ზედაპირიდან ჩამორეცხილი ხის ტოტებით ამოვსებული 30 მ - სიგრძისა და 40-50 სმ სიმაღლის ხვრელით, რომელშიც ჩაედინება მდინარე ბღერისწყლის ნაკადები. აქ მას მარჯვნიდან მელოურისა და დიდღელეს მღვიმეებიდან შემოსული მუდმივმოქმედი ნაკადები უერთდება. მდინარე განედურად გადაკვეთს მთელ მღვიმეს და დასავლეთ დაბოლოებაში ნაზვავსა და მცირე სიღრმის სიფონში იკარგება. ბღერის მღვიმეს კარგად ეტყობა ნაკადების ეროზიული ზემოქმედების კვალი.

მდებარეობა: წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი, სოფ. მელოურის მიდამოები, 458 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 23.022 E42 37.819

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. წყალტუბო.
ქ. წყალტუბო - სოფ. ყუმისთავი  -7,5 კმ; ხანგრძლივობა - 10 წთ;
სოფ. ყუმისთავი - ბღერის მღვიმის ბუნების ძეგლი -  6 კმ, ხანგრძლივობა - 25 წთ.

ბღერის მღვიმე ბუნების ძეგლი
გოდერძის ნამარხი ტყე ბუნების ძეგლი

გოდერძის ნამარხი ტყის ბუნების ძეგლი წარმოადგენს პლიოცენის პერიოდის განამარხებული ფლორისა და ფაუნის უნიკალურ ადგილსამყოფელს, რომელიც წარმოდგენილია ძეგლის ფარგლებში 3 მონაკვეთზე, ზღვის დონიდან 1600-2100 მ. სიმაღლეზე, ადიგენისა და ხულოს მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე. საერთო ფართობი ჯამში შეადგენს 365 ჰა-ს.
აქ გაშიშვლებული ნეოგენის ვულკანოგენურ წყებებში მოჩანს განამარხებული ტყის შემადგენელი ნაწილები, რომელიც შეიცავს ქვედაპლიოცენური ასაკის დიდძალ მცენარეულ ნაშთებს (პალმები, მაგნოლიები, დაფნები, მირიკასებრნი, საპინდასებრნი, მირტასებრნი ერთის მხრივ და ტირიფისებრნი, არყი, რცხილა, წიფლისებრნი - მეორე მხრივ). მცენარეული ნაშთები გამოსახულია ნაცრისფერ ვულკანურ ტუფში მოქცეული ხეების გაქვავებული და ნახევრად გაქვავებული ღეროებითა და ფოთლების ანაბეჭდებით.

მდებარეობა: ადიგენისა და ხულოს მუნიციპალიტეტები, გოდერძის უღელტეხილის მიდამოები, ბათუმი-ახალციხის ცენტრალური მაგისტრალის სიახლოვეს.

კოორდინატები: X 291276 Y 4613080

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე დასახლებული პუნქტია ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელი ზარზმა.
სოფელ ზარზმიდან- გოდერძის ნამარხი ტყისბუნების ძეგლი  - 18 კმ; ხანგრძლივობა - 30 წთ;
ქ. ბათუმიდან გოდერძის უღელტეხილის გავლით ბუნების ძეგლამდე მანძილი შეადგენს 115 კმ; ხანგრძლივობა - 2 საათი და 30 წთ.

გოდერძის ნამარხი ტყე ბუნების ძეგლი
დაშბაშის კანიონი ბუნების ძეგლი

ბუნების ძეგლი წარმოადგენს მდ. ქციის (ხრამის) მიერ დაშბაშის ლავურ მაღლობზე, ვულკანოგენურ ქანებში ჩაჭრილ კალაპოტში გამომუშავებულ იშვიათი და ბიომრავლფეროვნებით გამორჩეულ კანიონისებურ ხეობას. კანიონის ირგვლივ არსებული ეკოსისტემები საკმაოდ ღარიბია მცენარეული საფარით, ხოლო კანიონში არსებულ ციცაბო ფერდობებზე შეფენილი მცენარეულობა, თვალწარმტაცი ჩანჩქერები, სრულიად განსხვავებულ მიკროლანდშაფტს ქმნის მისთვის დამახასიათებელი მიკრო კლიმატით, თავისებური ფაუნით და ა.შ.

მდებარეობა: წალკის მუნიციპალიტეტი, მდ. ხრამის (ქცია) ხეობა, სოფ. დაშბაშის მიდამოები. 1110-1448 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N41 35.651 E44 07.458

მისასვლი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. წალკა.

ქ. წალკა - სოფ. დაშბაში - 3,8 კმ; ხანგრძლივობა - 15 წთ;

სოფ. დაშბაში - დაშბაშის კანიონის ბუნების ძეგლი  - 0,5 კმ; ხანგრძლივობა - 10 წთ; 

ღამისთევა: ღამის გასათევად ყველაზე ოპტიმალური ვარიანტია ქ. წალკაში დარჩენა, სადაც შესაძლებელია სასტუმროში გაჩერება.

დაშბაშის კანიონი ბუნების ძეგლი
იაზონის მღვიმე ბუნების ძეგლი

ქვედა ცარცულ კირქვებში გამომუშავებული მცირე ზომის სტალაქტიტებით, სტალაგნატებით და სტალაგმიტებით გამორჩეული თაღის ფორმის შესასვლელიანი 40 მ-ის სიგრძის მღვიმეა, რომელიც მდ. წყალწითელას ხეობის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობს. 10 მ–ის გავლის შემდეგ მღვიმის სიგანე მცირდება 2,5 მ–დე, ბოლო ნაწილში ჭერი 0,5 მ–მდე დაბლდება. მღვიმე ბოლოში ლამიანი ჩამონაშლითაა გადაკეტილი.

მღვიმე მრავალი ტროგლობიონტი ცხოველითაა დასახლებული. აქ მოპოვებული ცხოველთა ძვლები და კაჟის იარაღები ცხადყოფს , რომ მღვიმე პალეოლითის ხანის ადამიანის სადგომს წარმოადგენდა.

მდებარეობა: ქ. ქუთაისი, წყალწითელას კანიონის უკიდურესი სამხრეთი ნაწილი, სოფ. გოდოგნის ხიდთან, მდინარის მარჯვენა ნაპირი, 135 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 16.038 E42 43.803

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. ქუთაისი.

ქ. ქუთაისი  - იაზონის მღვიმის ბუნების ძეგლი -  6,2 კმ, ხანგრძლივობა - 20 წთ.

იაზონის მღვიმე ბუნების ძეგლი
მელოურის მღვიმე ბუნების ძეგლი

მელოურის მღვიმე თავისი მასშტაბებით საქართველოს ერთ-ერთი უდიდესი მღვიმეა. ჩასასვლელი 8-10 მეტრის სიღრმის ჩაქცევითი ძაბრის ფსკერზე იხსნება და გიგანტური კირქვის ნაზვავ ლოდებში 15 მ სიღრმემდე ეშვება, დასაწყისში მღვიმეში გადაადგილება შედარებით რთულია, მაგრამ იმის გამო რომ მღვიმე გამოირჩევა ნაპრალთა ხშირი ქსელით მათი გადაკვეთის ადგილებში ვრცელი დარბაზებია წარმოდგენილი (100X40X30მ). დარბაზების ბოლოს რამდენიმე კილომეტრის სიგრძეზე წრმოქმნილია კანიონისებური ხეობა, სადაც გაედინება მუდმივი ნაკადი. აღნიშნული ნაკადი კანიონში გადაადგილებისას გზადაგზა ჩქერებსა და ჩანჩქერებს, ხოლო ბოლო მონაკვეთში სიფონურ ტბას აჩენს. მღვიმის წინა მონაკვეთისათვის დამახასიათებელია ქიმიური ნალექები: სტალაქტიტები და დიდი ზომის სტალაგმიტები. მღვიმეში ბინადრობენ ღამურები, ობობები და ხოჭოები. მღვიმეს გააჩნია მრავალი უცნობი დერეფანი და განშტოება რომელთა შესწავლა დამატებით კვლევის საგანს წარმოადგენს.

მელოურის მღვიმე არცთუ რთული გასავლელია, მღვიმის მონახულება შეუძლია ზრდასრულ, ჯანმრთელ ნებისმიერ ადამიანს, აუცილებლად გამოცდილი გამყოლის თანხლებით. მღვიმის დასათვალიერებლად საჭიროა 8-9 საათი. საჭირო აღჭურვილობა: ჩაფხუტი განათებით, მაღალყელიანი, სქელძირიანი, წყალგაუმტარი ფეხსაცმელი.

მდებარეობა: წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი, სოფ. მელოურის მიდამოები, 418 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 23.241 E42 37.670

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. წყალტუბო.

ქ. წყალტუბო - სოფ. ყუმისთავი - 7,5 კმ; ხანგრძლივობა - 10 წთ;

სოფ. ყუმისთავი - მელოურის მღვიმის ბუნების ძეგლი - 8 კმ, ხანგრძლივობა - 30 წთ.

მელოურის მღვიმე ბუნების ძეგლი
მუხურას ჩანჩქერი ბუნების ძეგლი

60-70 მ სიმაღლის სამსაფეხურიანი ჩანჩქერი გადმოედინება აღმოსავლეთ ექსპოზიციის ფერდობზე მდებარე მღვიმიდან. მღვიმეში ერთი პატარა და ერთი დიდი ტბაა. ჩანჩქერის ნაპირები დაფარულია შერეული ფართოფოთლოვანი ტყით. აქ მრავალი ენდემური ცხოველი ბინადრობს, კერძოდ: კავკასიური თხუნელა, რადეს, ვოლნუხინის და კავკასიური წყლის ბიგები.

მდებარეობა: ტყიბულის მუნიციპალიტეტი, სოფ. მუხურას მიდამოები, ტყიბული-მუხურას საავტომობილო გზის სიახლოვეს, 886 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 19.582 E43 02.947

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. ტყიბული.

ქ. ტყიბული - მუხურას ჩანჩქერის ბუნების ძეგლი  - 8,5 კმ; ხანგრძლივობა - 15 წთ.

მუხურას ჩანჩქერი ბუნების ძეგლი
ნავენახევის მღვიმე ბუნების ძეგლი

განსხვავებული და ლამაზი ფორმის სტალაგმიტებით, სტალაგნატებითა და სტალაქტიტებით გამორჩეული 250 მეტრის სიგრძის ორსართულიანი და 4 დარბაზიანი მღვიმეა. ი მღვიმე შესასვლელიდან 30-ე მეტრზე ორად იყოფა. მეორე სართული პატარა საფეხურებით დაკავშირებულია დარბაზთან. მღვიმეს გასასვლელი არა აქვს, ამოკეტილია სტალაგნატით, რომლის სისქე 7 მეტრია. 

მდებარეობა: თერჯოლის მუნიციპალიტეტი, სოფ. ნავენახევის მიდამოები, 320 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 14.507 E42 51.783

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. ქუთაისი.
ქ. თბილისი - ქ. ქუთაისის ცენტრალური ავტომაგისტრალი - ნავენახევის მღვიმის ბუნების ძეგლი 7 კმ. ხანგრძლივობა - 15 წთ.

ნავენახევის მღვიმე ბუნების ძეგლი
ოკაცეს კანიონი ბუნების ძეგლი

ბუნების ძეგლი წარმოადგენს რთულ, პალეოგრაფიულ, გეოლოგიურ და განსაკუთრებული გეომორფოლოგიური აგებულებით გამორჩეულ კომპლექს, რომლის შემადგენლობაში შედის ნეოტექტონიკური სტრუქტურები, ტბიური ნალექები, თვალწარმტაცი კლიუზ-კანიონი.

მდ. საწისქვილოს მიერ ზედაცარცულ კირქვებში გამომუშავებული ოკაცეს კანიონის სიღრმე 35-50 მ-ია, სიგანე საშუალოდ 4 მ, ზოგიერთ ადგილას კანიონის კედლები თითქმის უერთდება ერთმანეთს და ბუნებრივ ქვახიდებს წარმოქმნის, ერთ-ერთი მათგანია „ბოგა”, საიდანაც კანიონის ფსკერის დანახვაა შესაძლებელი.

შუა მეოთხეულში მდ. საწისქვილოს ხეობა გადაიკეტა ტექტონიკური ნასხლეტით და მასში გაჩნდა ტბა, რომელშიც თიხა-ქვიშა ილექებოდა. ტბიური ნალექების წყების სისქემ 27 მეტრს გადააჭარბა. მას შემდეგ რამდენიმე ათეულმა ათასმა წელმა განვლო. წყალმა იპოვნა გასასვლელი კირქვის ნაპრალებში, გააფართოვა ისინი და დაცალა ტბა. დაიწყო ტბიური ნალექების გადარეცხვა და კანიონის გამომუშავება. ამჟამად ტბიური ნალექები შემორჩენილია ცალკეულ ფრაგმენტებად.

გორდის პლეისტოცენურ ტბიურ ნალექებში ნათლადაა გამოსახული სეზონური შრეებრიობა. შრეთა ყოველი წყვილი შეესაბამება ერთ წელს. ტბიური წყების პალინოლოგიური შესწავლით(ნამარხი მცენერეების მტვრისა და სპორების მიკროსკოპული კვლევით) გაირკვა, რომ წყების ქვედა ნაწილში დაცულია ფლორის არქაული, სადღეისოდ გამქრალი სახეობების ნაშთები (ჭაობის კვიპაროზი ანუ ტაქსოდიუმი, ენგელჰარდტია, კარია, ტსუგა, კედარი ანუ ცედრუსი და სხვ.). გორდის ტბიური წყების უფრო მაღლა მდებარე შრეებში ეს მცენარეები აღარ არის, რაც არეკლავს ოროგენეზის მიერ გამოწვეულ კლიმატის აცივებას.

დღეისათვის კანიონი თავისებურ მიკროკლიმატს ქმნის, რაც განაპირობებს, მრავალი იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი მერქნიანი მცენარისთვის, საბინადრო გარემოს ჩამოყალიბებას.

მდებარეობა: ხონის მუნიციპალიტეტი, სოფ. გორდის მიდამოები, 520 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 27.079 E42 33.003

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. ხონი.

ქ. ხონი - სოფ. გორდი, ოკაცეს  კანიონის ბუნების ძეგლის ვიზიტორთა ცენტრი  - 21 კმ; ხანგრძლივობა - 25 წთ.

ოკაცეს კანიონი ბუნების ძეგლი
ონიორის ჩანჩქერი და ტობის პირველი მღვიმე ბუნების ძეგლი

ბუნების ძეგლების კომპლექსი წარმოადგენს ტობა პირველის მღვიმისა და მისგან გადმომავალი ონიორეს ჩანჩქერის ერთობლიობას, რომელიც იშვიათ და ულამაზეს სანახაობას ქმნის.

მღვიმე გამომუშავებულია ზედაცარცულ შრეებრივ კირქვებში. შესასველეი (12X5 მ) ქარაფის გასწვრივ იხსნება. შესასვლელიდან 70 მეტრში 21 მ სიმაღლის მიწისქვეშა ჩანჩქერია, სადაც ჭერის სიმაღლე 30 მეტრზე მეტია. ცალკეულ ადგილას გვირაბის სიგანე 12-15 მ აღწევს. მღვიმიდან გამომავალი მიწიქვეშა მდინარე 15 მეტრში, 67 მ სიმაღლის ონიორეს ჩანჩქერს წარმოქნის.

მდებარეობა: მარტვილის მუნიციპალიტეტი, სოფ.  მეორე ბალდის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდ. აბაშის მარჯვენა შენაკადის ტობას ხეობა,  680 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 28.643 E42 27.520

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე პუნქტია ქ. მარტვილი.

ქ. მარტვილი - სოფ. პირველი ბალდა - 9,4 კმ; ხანგრძლივობა - 20 წთ;

სოფ. პირველი ბალდა - ონიორის ჩანჩქერისა და ტობის პირველი მღვიმის ბუნების ძეგლები - 6,1 კმ; ხანგრძლივობა - 1 სთ და 30 წთ (საფეხმავლო მარკირებული ბილიკი).

ონიორის ჩანჩქერი და ტობის პირველი მღვიმე ბუნების ძეგლი
პრომეთეს მღვიმე ბუნების ძეგლი

ბარემული ასაკის სქელშრეებრივ კირქვებში გამომუშავებული მღვიმე, ულამაზესი ნაღვენთი ფორმებით გამოირჩევა, აქ ნახავთ განსაკუთრებული ფორმის სტალაქტიტებს, სტალაგმიტებს, სტალაგნატებს, ჰელიქტიტებს, გაქვავებულ ჩანჩქერებსა და ჩამოკიდებულ ქვის ფარდებს. მღვიმის ფართობია 46,6 ჰა. „პრომეთეს მღვიმე“ სხვა მღვიმეებისგან განსხვავებით განიერი კორიდორებით ხასიათდება. მაქსიმალური სიგანე 25-30 მ-ია, ჭერის სიმაღლე 20-25 მ, ზოგიერთი დარბაზის სიგრძე 80-100 მ-ს აღწევს. აქ 17 სხვადასხვა ზომის დარბაზია. მღვიმეში არსებული ბილიკის სიგრძე 1,420 მეტრია, ხოლო ჯამური სიგრძე 20,000 მეტრს შეადგენს. მღვიმეს აქვს ორი გასასვლელი: ერთი ბოლოვდება მდინარით, რომელზეც ნავით გასეირნებაა შესაძლებელი, მეორე გასასვლელი კი საფეხმავლოა და მღვიმის დარბაზიდან გარეთ გამოვყავართ.

მდებარეობა: წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი, სოფ. ყუმისთავი, 175 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 22.623 E42 36.038

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. წყალტუბო.

ქ. წყალტუბო - სოფ. ყუმისთავი - პრომეთეს მღვიმის ბუნების ძეგლი -  6,4 კმ, ხანგრძლივობა - 10 წთ.

პრომეთეს მღვიმე ბუნების ძეგლი
საკაჟიის მღვიმე ბუნების ძეგლი

კარსტრული მღვიმე სოფელ გოდოგნის (თერჯოლის მინიციპალიტეტი) მიდამოებში, მდინარე წყალწითელის ხეობის მარცხენა კალთაზე, 150 მ სიმაღლეზე. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. არ არის სტალაქტიტური ნაღვენთები, მშრალია. წარმოადგენს მრავალფენიან არქეოლოგიურ ძეგლს. მღვიმის ჯამური სიგრძე 35 მ, სიღრმე 20 მ, აიგანე 6 მ, სიმაღლე 4 მ, აღმოაჩინეს 1914 წელს (რ. შმიდტი, ლ. კოზლოვსკი).

საკაჟია ამიერკავკასიაში მიკვლეული პირველი პალეოლითური ძეგლია. მღვიმეს რუდოლფ ვირხოვის სახელი ეწოდა. 1936 წელს გათხრები განახლდა (ხელმძღვანელი მ. ნიორაძე), აღმოჩენილია მრავალრიცხოვანი არქეოლოგიური და პალეონტოლოგიური მასალა, აღადგინეს ძეგლის ძველი სახელწოდება - „საკაჟია“. 1973 წელს გათხრების დროს (ხელმძრვანელი გ. ნიორაძე) ზედაპალეოლითური ფენის ქვეშ 1,5 მ. სიღრმეზე გამოვლინდა მუსტიეური ფენები. აღმოჩნდა ქვის ლევალუაზური ნუკლეუსები, ანატკეც-ლამელები და მათზე დამზადებული სხვადასხვა ტიპის წვეტანები, სახოკები, დანები და სხვა ნივთები. ამ ფენებში ნაპოვნია მღვიმის დათვის, მარტორქის, ცხენირმის, კეთილშობილი ირმის, ბიზონის, კავკასიური ჯიხვის, ტახისა და სხვა ცხოველთა ძვლები. აქვე აღმოჩნდა ნეანდერტალელი ადამიანის ზედა ტბის ფრაგმენტი და კბილები. აღნიშნული მასალა შუა და გვიანდელი მუსტიეს ხანით თარიღდება.

ზედაპალეოლითური ხანის მასალიდან აღსანიშნავია კაჟისა და ობსიდიანის ლამელებზე და ანატკეცებზე დამზადებული სხვადასხვა ტიპის საფხეკები, საჭრისები, გრავეტისა და შატელპერონის ტიპის მსგავსი დანები და სხვა ნივთები, აგრეთვე ძვლისა და რქის ნაკეთობანი: მრგვალგანივკვეთიანი ძვლის შუბისპირები, სადგისები, ირმის რქისგან დამზადებული მიწის საჩიჩქნი თოხისმაგვარი იარაღი. აქვეა ნაპოვნი კრომანიონელი ადამიანის თავის ქალის ფრაგმენტები. ამავე ფენებში აღმოჩენილია დომბის, კეთილშობილი ირმის, ქურციკის, ჯიხვის, ტახის, ცხენის, მღვიმის დათვის, მურა დათვის, მღვიმის ლომის, ფოცხვერისა და სხვა ცხოველთა ძვლები. ზედაპალეოლითური მასალა ორინიაკულია და განეკუთვნება საქართველოს ზედაპალეოლითური კულტურის შუა (განვითარებულ) საფეხურს.

1914 წლიდან კოლექცია დაცულია სანქტ-პეტერბურგში მიკლუხო-მაკლაის სახელობის ანთროპოლოგიისა და ათნოგრაფიულ მუზეუმებში, 1936 წლიდან მასალა - ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

მდებარეობა: თერჯოლის მუნიციპალიტეტი, სოფ. გოდოგანის მიდამოები, მდ. წყალწითელას ხეობის მარცხენა ფერდობი, მოწამეთას მონასტრიდან სამხრეთ-დასავლეთით 1,5 კმ, 204 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 16.796 E42 45.440

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. ქუთაისი.

ქ. ქუთაისი - სოფ. გოდოგანი 11 კმ, ხანგრძლივობა - 30 წთ; სოფ. გოდოგანი - საკაჟიას მღვიმის ბუნების ძეგლი 1.5 კმ, ხანგრძლივობა - 30 წთ.(საფეხმავლო).

საკაჟიის მღვიმე ბუნების ძეგლი
საწუბლიას მღვიმე ბუნების ძეგლი

ბუნების ძეგლი წარმოადგენს ბარემულ კირქვებში გამომუშავებულ სტალაქტიტებით, სტალაგმიტებით, ტრავერტინებითა და დიდი ზომის გურებით მდიდარ მდ. სემის მარცხენა სანაპიროზე მდებარე მღვიმეს. მღვიმის შესასვლელი იხსნება ასიმეტრიული ძაბრის ფსკერზე. შესასვლელის სიგანე 6 მეტრია, პირველ 80 მ სიგრძეზე, ფსკერი დახრილია 12-150 - ით. ბოლომდე ინვითარებს 1 - 1,5 მ სიღრმის საფეხურებს. შესასვლელიდან 125 მეტრში 5 მეტრიიანი ფლატეა, რომელსაც ებმის დიდი ზომის დარბაზი (30X25). შუასაუკუნეებში მღვიმეს იყენებდნენ თავშესაფრად.

მდებარეობა: წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი, სოფ. ყუმისთავის მიდამოები, მდ. სემის მარცხენა ნაპირი, 287 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 23.283 E42 36.376

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. წყალტუბო.

ქ. წყალტუბო - სოფ. ყუმისთავი 7,5 კმ; ხანგრძლივობა - 10 წთ;

სოფ. ყუმისთავი - საწურბლიას მღვიმის ბუნების ძეგლი - 1,2 კმ, ხანგრძლივობა - 10 წთ.

საწუბლიას მღვიმე ბუნების ძეგლი
სოლკოტას მღვიმე ბუნების ძეგლი

მღვიმე გამომუშავებულია ბარემულ კირქვებში. შესასვლელი იხსნება მცენარეულობით შენიღბულ კარსტული ძაბრის ფსკერზე, რომელიც დამრეცად მიემართება სიღრმეში. დახრილი დერეფნის შემდეგ მღვიმე ფართოვდება 10-15 მ-დე და საკმაოდ ეფექტურ, ჰორიზონტალურ ფსკერიან დარბაზში გადადის, რომლის ჭერის სიმაღლე თითქმის 30 მ-ს უახლოვდება. ქიმიური ნალექებიდან აღსანიშნავია სტალაქტიტები, სტალაგმიტები. ყურადღებას იპყრობს ნაღვენთების განსაკუთრებით დიდი ზომები. ჭერიდან სიმძიმის ძალით მოწყვეტილი სტალაქტიტის გარშემოწირულობა 5 მ-ს უდრის. ამ ზომის სტალაქტიტი იშვიათია ევროპაში. შესავლელიდან 160 მ-ში ფსკერიდან აღმართულია 8 მ სიმაღლის სტალაგმიტი, რომლის გარშემოწერილობა ძირთან 8.5 მ-ია, შუაში კი - 4,5 მ. მღვიმე წარმოადგენს ასევე პალეონტოლოგიურ ძეგლს, რადგან აქ აღმოჩენილი იყო მღვიმური დათვის ძვლები.

მდებარეობა: წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი, სოფ. ყუმისთავის მიდამოები, მდ. სემის მარცხენა ნაპირი, 379 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 23.373 E42 37.058

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. წყალტუბო.

ქ. წყალტუბო - სოფ. ყუმისთავი - 7,5 კმ; ხანგრძლივობა - 10 წთ;

სოფ. ყუმისთავი - სოლკოტას მღვიმის ბუნების ძეგლი - 2,3  კმ, ხანგრძლივობა - 15 წთ.

სოლკოტას მღვიმე ბუნების ძეგლი
ტობის ჩანჩქერისა და არსენ ოქროჯანაშვილის ბუნების ძეგლი

ღირშესანიშნაობა: ბუნების ძეგლების კომპლექსი წარმოადგენს არსენ ოქროჯანაშვილის (ტობა II)  მღვიმისა და მისგან გადმომავალი ტობას კასკადოვანი ჩანჩქერის ერთობლიობას, რომელიც იშვიათ და ულამაზეს სანახაობას ქმნის.

მღვიმე ძნელად მისადგომია და სპეციალური აღჭურვილობის გარეშე იქ ასვლა არ არის რეკომენდებული, ხოლო შიგნით სამოგზაუროდ საჭიოა რეზინის ნავი. გამომუშავებულია ზედაცარცულ შრეებრივ კირქვებში. შესასველეი (15X20 მ ) ქარაფის გასწვრივ იხსნება. სამიარუსიანი, მრავალგანშტოებიან მღვიმეში რამდენიმე დარბაზია. მათ შორის გამოირჩევა: „ნონას დარბაზი“, „ნანას დარბაზი“, „სალონი“, „უნივერსიტეტი 50“, „ტბიანი“ და სხვა დარბაზები. ქიმიური ნალექები მრავალფეროვანი ფორმებით არის წარმოდგენილი. ერთ-ერთი სტალაგმიტის სიმარლე 7 მ აღწევს. მღვიმის ჯამური სიგრძით 1300 მ-ია. მღვიმიდან გამომავალი მდინარე, რომელიც მიწისქვეშ 4 ტბას აჩენს, წარმოქნის 234 მ სიმაღლის, (საქართველოში ყველაზე მაღალი) ტობის კასკადური ჩანჩქერს.

მდებარეობა: მარტვილის მუნიციპალიტეტი, სოფ.  მეორე ბალდის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდ. აბაშის მარჯვენა შენაკადის ტობას ხეობა, 707 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 28.325 E42 27.315

მისასვლელი გზა:  ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. მარტვილი. თბილისიდან მარტვილი დაშორებულია 280 კმ-ით; ხანგრძლივობა - 4 სთ;

ქ. მარტვილი - სოფ. პირველი ბალდა - 9,4 კმ; ხანგრძლივობა - 20 წთ;

სოფ. პირველი ბალდა - ტობას ჩანჩქერისა და არსენ ოქროჯანაშვილის მღვიმის ბუნების ძეგლები - 5,6 კმ; ხანგრძლივობა - 1 სთ და 10 წთ; (საფეხმავლო მარკირებული ბილიკი)

ღამისთევა: ღამის გასათევად ყველაზე ოპტიმალური ვარიანტია ქ. მარტვილში დარჩენა, სადაც შესაძლებელია სასტუმროში გაჩერება.

ტობის ჩანჩქერისა და არსენ ოქროჯანაშვილის ბუნების ძეგლი
ღლიანას მღვიმე ბუნების ძეგლი

ქვედაცარცულ კირქვებში გამომუშავებულ მღვიმეს ორი შესასვლელი გააჩნია; პირველი - საიდანაც ძირითადი მიწისქვეშა ნაკადი გამოდის, სიმაღლით 3.5-4 მ, ხოლო სიგანე 7 მ-ია; მარცხენა განშტოება მთავარი შესავლელიდან 35-40 მ-ის დაშორებით ციცაბო საფეხურებით ზედაპირზე ამოდის. აქედან 60 მეტრში ფსკერი 50 მ სიგრძის სიფონურ ტბას უკავია, რომლის სიგანე 3-4 მ, ხოლო ჭერის სიმაღლე 2,5 მ აღწევს. პირველ სიფონს 200 მ სიგრძის წყლიანი და უნაპირო დერეფანი აგრძელებს; აქ წყლის სიღრმე 0,5-2 მ-ია. წყლიან დერეფანს კვლავ სიფონური გალერეა მოსდევს, რომლის სიგრძე 30 მ, ხოლო სიგანე 1-2 მ-ია. იგი კვლავ 150 მ-იან გალერეაში გადადის, რომლის ჭერი თითქმის მთელ სიგრძეზე ნაღვენთი ფორმებითაა დაფარული. ეს წყლიანი გალერეა მღვიმის ბოლომდე კვლავ რამდენიმე სიფონურ გასასვლელს ივითარებს, ხოლო ბოლოში 20-30 მ სიგრძეზე ჭერის დადაბლების გამო გადაადგილება ძალზე გაძნელებულია. ღლიანას მიწისქვეშა დინების დებეტია 50-55 ლ/წმ (წყალმცირობისას), ეს ნაკადი მღვიმიდან გამოსვლის შემდეგ, მდ. ყუმის ვოკლუზურ წყაროებს უერთდება. მღვიმის მშრალ დერეფნებში ღამურების მრავალრიცხოვანი კოლონია ბინადრობს.

მდებარეობა: წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი, სოფ. ყუმისთავი, პრომეთეს მღვიმის მიმდებარედ, 142 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 22.338 E42 35.842  

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. წყალტუბო.

ქ. წყალტუბო - სოფ. ყუმისთავი - ღლიანას მღვიმის ბუნების ძეგლი - 6 კმ, ხანგრძლივობა - 10 წთ.

ღლიანას მღვიმე ბუნების ძეგლი
წყალწითელას ხეობა ბუნების ძეგლი

ბუნების ძეგლი წარმოადგენს ულამაზეს კოლხური ტყით დაფარულ, განსაკუთრებული სილამაზით გამორჩეულ მდ. წყალწითელას კანიონისებურ ხეობას. ლეგენდის თანახმად წყალწითელას სახელი ხრესილის ომის დროს დაერქვა, რადგან სისხლისაგან წყალი წითლად შეიღება. სინამდვილეში როცა მდინარე დიდდება, ის წითელი მიწის ქანებს რეცხავს, რომლებიც ოკრიბაში ამ მდინარის გასწვრივ თითქმის ყველგანაა და წყალი წითელ ფერს იღებს.ხეობაში ხმელეთსა და წყალქვეშ მრავალი მინერალური წყარო მდინარეს სძენს საოცარ სამკურნალო თვისებებს. მდინარეშ მრავლადაა კალმახი, წვერა, ჭანარი, მურწა, ქაშაპი, ტობი, შამაია და სხვა, მდინარის ნაპირებზე კი წავი და ნუტრია ბინადრობს. ზამთარში შესაძლებელია წყალმცურავი ფრინველების ნახვა, ძუძუმწოვრებიდან კი ტურა, მელა და მაჩვი გვხვდება. ხეობას განსაკუთრებულ ხიბლს სძენს ისტორიული კულტურის ძეგლები: გელათის სამონასტრო კომპლექსი და წმინდა მოწამეების დავითისა და კონსტანტინეს სახელობის მონასტერი.

კოორდინატები: N42 16.828 E42 45.645

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქ. ქუთაისი.

ქ. ქუთაისი - მოწამეთას მონასტერი - წყალწითელას ხეობის ბუნების ძეგლი - 9,6 კმ, ხანგრძლივობა - 30 წთ.

წყალწითელას ხეობა ბუნების ძეგლი
ჯვრის უღელტეხილის ტრავენტინები ბუნების ძეგლი

მდინარე ბიდარას ხეობაში რამდენიმე ადგილას არის წყაროების მიერ დალექილი კიროვანი ტრავერტინების დანაგროვები. ისინი მეტწილად დაკავშირებულია კარბონატულ წყებასთან. ტრავერტინების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი და თვალწარმტაცი ადგილსამყოფელი მდინარე ბიდარას მარცხენა ნაპირზე საავტომობილო გვირაბის სიახლოვეს მდებაროებს. აქ გამჭირვალე წყალი, ფერდობის თეთრ ზედაპირზე  თხელ ფენად ეშვება და თვალისმომჭრელ, ინტენსიური განვითარების პროცესში მყოფი ტრავერტინს წამოქნის.

მდებარეობა: ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი, მდ. ბიდარას ხეობა, კობი-გუდაურის საავტომობილო გზის მიმდებარედ, 2197 მეტრი ზღვის დონიდან.

კოორდინატები: N42 31.913 E44 28.325

მისასვლელი გზა: ბუნების ძეგლთან ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია დაბა გუდაური.

დაბა გუდაური - ჯვრის უღელტეხილის ტრავერტინის ბუნების ძეგლი -  10 კმ, ხანგრძლივობა - 25 წთ.

ჯვრის უღელტეხილის ტრავენტინები ბუნების ძეგლი
აღკვეთილი

დაცული ტერიტორიის ერთ-ერთი სახე, რომელსაც მინიჭებული აქვს სპეციალური სტატუსი. შეესაბამება IUCN-ის IV კატეგორიას.

აღკვეთილი შეიძლება დაარსდეს ეროვნული მნიშვნელობის მქონე ცოცხალი ორგანიზმის ველური სახეობების, სახეობათა ჯგუფების, ბიოცენოზების და არაორგანული ბუნების წარმონაქმნების შესანარჩუნებლად საჭირო ბუნებრივი პირობების დასაცავად, რაც ადამიანის მხრიდან მოითხოვს სპეციალურ აღდგენით და მოვლით ღონისძიებებს. აღკვეთილში მკაცრი კონტროლის პირობებში დაშვებულია ცალკეული განახლებადი რესურსის მოხმარება.

აღკვეთილი საჭიროებს ეროვნულ და, ცალკეულ შემთხვევებში, საერთაშორისო მნიშვნელობის მქონე სახმელეთო ტერიტორიას ან/და აკვატორიას, სადაც ცოცხალ ორგანიზმთა იშვიათი, უნიკალური, დამახასიათებელი და „წითელ ნუსხაში“ შეტანილ, გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობები და ეკოსისტემის ცალკეული მნიშვნელოვანი კომპონენტებია წარმოდგენილი.

აღკვეთილი შეიძლება შედიოდეს ბიოსფერული რეზერვატის, მსოფლიო მემკვიდრეობის უბნის, საერთაშორისო მნიშვნელობის ჭარბტენიანი ტერიტორიის და სხვა დაცული ტერიტორიის შემადგენლობაში და ასევე მოიცავდეს ბუნების ძეგლს.

აუცილებლობის შემთხვევაში შესაძლებელია აღკვეთილში მოეწყოს სხვადასხვა ზონა.

საქართველოში 2010 წლის მონაცემებით საქართველოში 19 აღკვეთილია.

აღკვეთილი
ილტოს აღკვეთილი

აღკვეთილი ახმეტის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს მდინარე ილტოს სათავეში. შედის ბაწარა-ბაბანეურის დაცული ტერიტორიების შემადგენლობაში.

ილტოს აღკვეთილი 2003 წლის 22 აპრილს შეიქმნა. მისი მიზანია წიფლის ტყეებისა და ძვირფასი ჯიშების: უთხოვრის, მაღალმთის ბოყვის, ცაცხვის, ნეკერჩხლის, იფნის კორომებისა და ამ ტყისათვის დამახასიათებელი ფაუნის დაცვა და აღდგენა. აღკვეთილის საერთო ფართობია 6963 ჰა. იგი მოიცავს მდინარე ილტოს ხეობის სათავე ნაწილს. აღმოსავლეთით მას ბაწარის ნაკრძალი ესაზღვრება, დასავლეთით კი თიანეთის ტყეები, სამხრეთით ახმეტის სატყეო მეურნეობის ტყეები, ხოლო ჩრდილოეთით ალპური ზონა.

ილტოს აღკვეთილში შემორჩენილია მდიდარი და მრავალფეროვანი ფლორა და ფაუნა. აქ დომინირებს წიფელა, შერეულია რცხილა, ნეკერჩხალი, იფანი, თელა, ბალამწარა და სხვა ფოთლოვანი ჯიშები. ტერიტორიაზე მცენარეთა მრავალფეროვნებაა. მსხვილი ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება: შველი, არჩვი, დათვი და ღორი. მტაცებელი ძუძუმწოვრებიდან: მგელი, ფოცხვერი, ტყის კატა, კვერნა და სხვა. ალპურ ზონაში მრავლად არიან იშვიათი და ლეშიჭამია ფრინველები: ორბი, სვავი, ბატკანძერი, მთის არწივი და სხვა.

ილტოს აღკვეთილი
კაცობურის აღკვეთილი

აღმოსავლეთ საქართველოში, მდებარეობს აბაშის მუნიციპალიტეტში.

კაცობურის აღკვეთილი 1996 წელს დაარსდა და მისი საერთო ფართობი 295 ჰექტარს შეადგენს. იგი თბილისიდან 300 კილომეტრში, აბაშის მუნიციპალიტეტის სამხრეთ დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს. აღკვეთილის ტერიტორია ძირითადად ვაკეა - მისი მაქსიმალური სიმაღლე ზღვის დონიდან 40 მეტრს არ აღემატება. აქ ძირითადად გავრცელებულია ალუვიური თიხნარ-ქვიშნარი, მცირე ფართობებზე გვხვდება ნეშომპალა თიხნარ-სილნარი ნიადაგები. კაცობურის აღკვეთილის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარე რიონი.

კლიმატი

ჰავა კოლხეთის დაბლობისთვის დამახასიათებელია – წლიური საშუალო ტემპერატურა იანვარში არის მინიმუმ - 4 გრადუსი, მაქსიმალური კი +22 გრადუსი. წლიური ნალექების საერთო რაოდენობა შეადგენს 17757 მმ-ს.

ფლორა

წარსულში ამ ტერიტორიაზე ნამდვილი კოლხური ტყეები ყოფილა გავრცელებული. ამჟამად შემორჩენილია ამ ტყეთა ძლიერ სახეშეცვლილი ნაშთები. ამჟამად, კაცობურის აღკვეთილში მცენარეულობის ძირითად ფონს მურყნარები ქმნიან, სადაც ძირითად ტყისშემქნელ სახეობასთან ასოცირებულია ლაფანი, იფანი და სხვ. აღკვეთილის ტყით დაფარულ ფართობებზე გვხვდება აგრეთვე თეთრი აკაცია, თხმელა და ტირიფი.

ფაუნა

კაცობურის აღკვეთილში ფაუნა შედარებით ღარიბია. ჩლიქოსნებიდან აქ გვხვდება: გარეული ღორი და შველი. მტაცებლებიდან კი - მგელი, კურდღელი, ტურა, წავი.

ფრინველთაგან კი აქ მხოლოდ რამდენიმე სახეობის ფრინველი გვხვდება: ქედანი, რუხი ყანჩა, სკვინჩა, გარეული იხვი, თეთრთვალა ყვინთია, მიმინო, ქორი და სხვა. აღსანიშნავია აგრეთვე კოლხური ხოხობის პოპულაციის არსებობა.

კაცობურის აღკვეთილი
ნეძვის აღკვეთილი

აღკვეთილი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში. შეიქმნა 2007 წელს. ფართობი 8992 ჰა. 2008 წელს რუსული ინტერვენციის შედეგად გაჩენილი ხანძრის შედეგად განადგურდა ტყის დიდი მასივი.

ნეძვის აღკვეთილი
ჭაჭუნის აღკვეთილი

აღკვეთილი დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, ისტორიულ ქიზიყში. წარმოადგენს წარსულში ჭაჭუნის სახელმწიფო სატყეო მეურნეობის ბაზაზე დაარსებულ დაცულ ტერიტორიას. აღკვეთილის საერთო ტერიტორია 5200 ჰექტარია და იგი თბილისიდან 175 კილომეტრითაა დაშორებული.

მდებარეობა

ჭაჭუნა ქიზიყში, ისტორიულ კამბეჩოვანში მდებარეობს. გეოლოგიურად ჭაჭუნის აღკვეთილი ამიერკავკასიის მთათაშუა ოლქში შედის. ჭაჭუნაში გვხვდება ქვიშები, ქვიშაქვები, თიხები ვულკანური ფერფლის შრეებით, რიყნარები. აღკვეთილის ნაწილი კირქვული კონგლომერატებითაა აგებული. აღკვეთილის სიახლოვეს ცნობილია საფლუსე და საკირე კირქვის საბადოები, აგრეთვე ბიტუმის შემცველობის კირქვის გამოსავლები და მცირე ტბების სახით წარმოდგენილი ბიტუმის დანაგროვებები. აღკვეთილის რელიეფი ერთგვაროვანი არ არის, ბორცვები, თიხნარი გორაკები, ციცაბო ფერდობები, ტერასები და მშრალი ხევები ძალზედ სწრაფად მონაცვლეობენ და თავისებურ, საკმაოდ ლამაზ ლანდშაფტს ქმნიან.

კლიმატი

აღკვეთილის ტერიტორიაზე მდინარე იორი 24 ჰექტარის ფართობის ჭაობებსაც ქმნის. ჭაჭუნასთვის თბილი კონტინენტური, ზომიერი კლიმატია დამახასიათებელი. იანვრის საშუალო ტემპერატურა –2,5 გრადუსი, ხოლო ივლისის საშუალო – ჩრდილში +22 გრადუსია. აღკვეთილისთვის რუხი ყავისფერი, ალავიური, შავმიწა და დამლაშებული ნიადაგებია დამახასიათებელი.

ფლორა

ჭაჭუნის აღკვეთილში საკმაოდ მრავალფეროვანი ფლორაა. მდინარე იორის გაყოლებაზე ტუგაის ტიპის ჭალის ტყე იზრდება, ხოლო მის მიმდებარე გორაკებზე და ტერასებზე სხვადასხვა სახის არიდული ნათელი ტყეების, ნახევარუდაბნოსა და სტეპური მცენარეულობის ფრაგმენტებია წარმოდგენილი. ჭალის ტყეებში აბსოლუტური დომინანტი მთრთოლავი ვერხვია . ასევე უმნიშვნელო რაოდენობით გვხვდება ჭალის მუხა, საკმლის ხე - საღსაღაჯი და წნორი.

აქ იშვიათ და გადაშენების პირას მისულ და ენდემურ სახეობებს ვხვდები, ასეთებია: ქართული ზამბახისა და ეიხლერის ტიტას უმშვენიერესი ყვავილობა იხილოთ.

ფაუნა

მრავალფეროვანი და მდიდარია ჭაჭუნის ფაუნა. მწერებიდან მრავლად არიან კალიასებრნი. გავრცელებულია ფალანგა და მორიელი. ქვეწარმავლებიდან ხმელთაშუაზღვის კუ და ჩვენი ფაუნის ყველაზე შხამიანი გველი – გიურზა გვხვდება.

აქ ფრინველების 82 სახეობაა, ხოლო 10 სახეობა საქართველოს „წითელ ნუსხაშია“ შესული. ფრინველთაგან ბევრია: ქედანი, გვრიტი, შევარდენი, მიმინო, კაჭკაჭი, კაკაბი, ბექობის არწივი. ჭაჭუნის კირქვული წარმოშობის კლდეებში არსებული გამოქვაბულები ორბების და ფასკუნჯების საბუდარია. ღვიის ხეებზე ბუდობს სვავი. ჭაჭუნა მნიშვნელოვანია ულამაზესი ფრინველის დურაჯის პოპულაციითაც. ძუძუმწოვრებიდან ჭაჭუნაში რამდენიმე სახეობის მღრღნელი, ტურა, მელა, კურდღელი, ლელიანის კატა, ფოცხვერი, მაჩვი და გარეული ღორი ბინადრობს.

2011 წელს აღკვეთილის ტერიტორიაზე საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ივრისპირეთის ექსპედიციის წევრებმა ნამარხი ფაუნის პალეონტოლოგიური ნიმუშები აღმოაჩინეს.

ისტორიული ძეგლები

ჭაჭუნას აღკვეთილში არის ისეთი მნიშვნელოვანი ძეგლები, როგორიცაა: ადრე შუა საუკუნეების ხორნაბუჯის ციხექალაქის ნანგრევები, XI საუკუნის ოზაანის ამაღლების ტაძარი და XVIII საუკუნეში კახეთის მეფე ერეკლე მეორის მიერ საქარავნო გზათა გზაჯვარედინზე აგებული, მთლიანად გალავანშემოვლებული და თითქმის პირვანდელი ფორმით დღევანდელობას მოღწეული ქალაქი ქიზიყი – გალავანში ჩაშენებული 23 კოშკითა და 5 კარიბჭით.

ჭაჭუნის აღკვეთილი
ბუღდაშენის ტბის აღკვეთილი

აღკვეთილი ჯავახეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე. მოიცავს ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის გარკვეულ ნაწილს. მისი საერთო ფართობი შეადგენს 126 ჰექტარს. დაარსდა 2011 წლის 22 მარტს.

ბუღდაშენის ტბის აღკვეთილი
სულდის ჭაობის აღკვეთილი

აღკვეთილი ჯავახეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე. მოიცავს ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის გარკვეულ ნაწილს. მისი საერთო ფართობი შეადგენს 320 ჰექტსრს. დაარსდა 2011 წლის 22 მარტს.

სულდის ჭაობის აღკვეთილი
მრავალმხრივი გამოყენების ტეროტორია

დაცული ტერიტორიის ერთ-ერთი სახე, რომელსაც მინიჭებული აქვს სპეციალური სტატუსი. შეესაბამება IUCN VI კატეგორიას.

მარავალმხრივი გამოყენების ტერიტორია იქმნება გარემოს დაცვის მოთხოვნების გათვალისწინებით ორგანიზებული და განახლებადი ბუნებრივი რესურსების გამოყენებაზე ორიენტირებული სამეურნეო საქმიანობისათვის.

მრავალმხრივი გამოყენების ტერიტორია საჭიროებს ხმელეთის შედარებით დიდ ფართობს და/ან აკვატორიას, რომელიც წარმოადგენს წყლის აკუმულაციის, ტყეებისა და საძოვრების პროდუქტიულობას, ნადირობის, თევზჭერისა და ნადირ-ფრინველის გავრცელებას, აგრეთვე, ტურიზმისათვის საჭირო ბუნებრივ საფუძვლებს. დასაშვებია, იგი იყოს ნაწილობრივ სახეცვლილი და მოიცავდეს დასახელებებსაც. ტერიტორიაზე არ უნდა ხდებობეს ეროვნული მნიშვნელობის უნიკალური ბუნებრივი წარმონაქმნები.

განახლებადი ბუნებრივი რესურსების მუდმივობისა და გარანტირებული მოხმარების უზრუნველსაყოფად შეიძლება ბუნების დაცვისა და მრავალმხრივი გამოყენების სხვადასხვა დასაშვები შეფარდების მქონე ზონების გამოყოფა.

მრავალმხრივი გამოყენების ტეროტორია
საქართველოს ბიომრავალფეროვნება

ამჟამად დედამიწაზე გამოყოფენ ბიოლოგიური მრავალფეროვნების 34 ცხელ წერტილს (Hot spots). აქედან ორი - კავკასიისა და (ნაწილობრივ) ირანო-ანატოლიის ფარავს კავკასიის რეგიონს და მათ შორის საქართველოს.  კავკასია ასევე 200 გლობალურ ეკორეგიონს შორისაა, რომელიც ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდის (WWF) მიერაა გამოყოფილი ისეთ კრიტერიუმებზე დაყრდნობით, როგორიცაა: სახეობრივი მრავალფეროვნება, ენდემიზმის დონე, ტაქსონომიური უნიკალურობა, ევოლუციური პროცესები და ფლორისა და ფაუნის ისტორიული განვითარების თავისებურებები, მცენარეულობის ტიპების მრავალფეროვნება და ბიომების იშვიათობა გლობალურ დონეზე.

საქართველო ზომიერი კლიმატის ქვეყნებს შორის ერთ-ერთი უმდიდრესია ფლორისტული თვალსაზრისით. საქართველოს ფლორის შემადგენლობაში ჭურჭლოვან მცენარეთა 4100-ზე მეტი სახეობაა (მთელს კავკასიაში 6 350-მდე სახეობაა აღწერილი). ფლორის დაახლოებით 21%, ანუ 900-მდე სახეობა ენდემურია (600 კავკასიის, 300 საქართველოს ენდემი). მაღალია საქართველოს ფლორის გვარობრივი ენდემიზმიც. აქ 16 ენდემური და სუბენდემური გვარია წარმოდგენილი. საქართველო კულტურულ მცენარეთა წარმოშობისა და მრავალფეროვნების ერთ-ერთი ცენტრია. აქ ჩამოყალიბდა ვაზის, მარცვლოვნების, ხეხილისა და სხვ. მრავალი შესანიშნავი სახეობა. ამრიგად, საქართველოს უნიკალური ფიტოგენოფონდი ქვეყნის ბუნებრივ-კულტურული მემკვიდრეობის ცოცხალი ძეგლია, რომლის შესწავლას, დაცვასა და აღდგენას საკაცობრიო მნიშვნელობა აქვს.

ასევე თავისებური და მრავალფეროვანია საქართველოს ფაუნა. კავკასიის გოგრაფიული მდებარეობის გამო, იგი შეიცავს, ერთი მხრივ აღმოსავლეთ ევროპის ზოოგეოგრაფიული პროვინციის (ევროპა-ციმბირის ოლქი), მეორე მხრივ კი, მშრალი და ნახევრად მშრალი ჰავის (ირან-თურანის პროვინცია, საჰარა-გობის ოლქი) ფაუნის წარმომადგენლებს. მაღალია ენდემიზმის დონე (კავკასიის ენდემების პროცენტული რაოდენობა), როგორც უხერხემლოების, ისე ხერხემლიანთა მრავალ ჯგუფში. საქართველოში გავრცელებული მრავალი სახეობის ცხოველი იშვიათია გლობალური მასშტაბით და შეტანილია ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) წითელ ნუსხაში.

ძირითადი ეკოსისტემები და ბიომები

არსებითად განსხვავებული კლიმატის გამო, მეტად განსხავავებულია აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს eკოსისტემები და ვერტიკალური სარტყლურობის სტრუქტურა. მაგალითად, დასავლეთ საქართველოში არ არის სემიარიდული და არიდული მცენარეულობის უტყეო სარტყელი, ტყეებით დაფარულია ვაკეები და მთისწინა ფერდობები ზღვის ნაპირიდანვე. აქ 5 ძირითადი სარტყელია: ტყის (ზღ. დ.-დან 1900 მ-მდე), სუბალპური (1900-2500 მ), ალპური (2500-3000 მ), სუბნივალური (3000-3600 მ) და ნივალური (>3600 მ). აღმოსავლეთ საქართველოში ვერტიკალური სარტყლურობა უფრო რთულია. გამოიყოფა 6 ძირითადი სარტყელი: ნახევრადუდაბნოების, სტეპებისა და არიდული ნათელი ტყეების (150-600 მ), ტყის (600-1900 მ), სუბალპური (1900-2500 მ), ალპური (2500-3000 მ), სუბნივალური (3000-3700 მ) და ნივალური (>3700 მ).

ქვემოთ მოცემულია საქართველოში არსებული ძირითადი ბიომების მოკლე აღწერა. სხვადასხვა ბიომებისთვის დამახასიათებელი მცენარეთა სახეობების უფრო დეტალური ნუსხა იხილეთ დანართში (დანართი 2: მცენარეთა მნიშვნელოვანი სახეობების სია ბიომების მიხედვით).

ჭალის ტყის ბიომი

აღმოსავლეთ საქართველოს დაბლობებსა და მთისწინეთში ჭალის ტყეების ბიომები განვითარებულია მდინარეების - მტკვრის, ივრის, ალაზნის და ქციის ქვემო წელის გასწვრივ. მათში ჭარბობს მუხაQuercus
pedunculiflora, აგრეთვე ვერხვი Populus
 canescens,
 Populus
 hybrida, ქაცვი HHyppophae
 rhamnoides და სხვ. ეს ტყეები მდიდარია ლიანებით.

დასავლეთ საქართველოს ჭალის ტყეებში წამყვანი პოზიცია უჭირავს მურყნარებს. ამ ტყეებისთვის დამახასიათებელია გვიმრა (Mateucia
 struthiopteris)
 და ლიანები (Hedera
 colchica,
 Smilax
 exscelsa,
 Vitis
 sylvestris).
 თითქმის გაუვალ რაყებს ჰქმნის მაყვალი (Rubus
anatolicus).

ნახევრადუდაბნოს ბიომი

ნახევრადუდაბნოს ბიომები გვხვდება აღმოსავლეთ საქართველოს დაბლობებში. ამ ბიომის ერთ-ერთი მთავარი დომინანტია ავშანი (Artemisia
 fragrans). შიდა ქართლში გავრცელებული ავშნიანები მდიდარია ეფემერებით.

ნახევრადუდანოს ბიომებში ზოგ ადგილას ჩართულია დამლაშებული (ბიცობი) უდაბნოს ფრაგმენტები დამახასიათებელი სახეობრივი შემადგენლობით.

სტეპის ბიომი

ნამდვილი სტეპის ეკოსისტემები საქართველოში მხოლოდ ფრაგმენტების სახით არის წარმოდგენილი და არაიშვიათად განვითარებულია ნატყევარი და ბუჩქნარი მცენარეულობის ადგილებზე.

აღმოსავლეთ საქართველოში სტეპის ბიომები განვითარებულია 300-700 მეტრზე ზღვის .დონიდან. ანთროპოგენული ზემოქმედების შედეგად სტეპის ბიომში შესულია ტყის და ბუჩქნარი მცენარეულობის ეკოსისტემები. სტეპის ბიომის ფარგლებში კლიმატი მშრალი სუბტროპიკულია, კონტინენტურობის ნიშნებით, შედარებით მშრალი ზამთრითა და ცხელი ზაფხულით. თოვლის საფარი მცირეა და არამყარი.

სტეპის ბიომის ერთ-ერთ ყველაზე დამახასიათებელ ეკოსისტემას წარმოადგენს უროიანი (Botriochloa
 ischaemum) ველი (ანუ სტეპი). ტიპიური სტეპის მცენარეულობის კომპონენტებია: Stipa tirsa, St. lessingiana, St.pulcherrima, St.capillata. ნაირბალახოვანი სტეპები მხოლოდ გარეჯისათვის არის დამახასიათებელი და საკმაოდ მდიდარი სახეობრივი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. მთის სტეპები მხოლოდ სამხრეთ საქართველოშია გავრცელებული 1800-2500 მეტრზე ზღვის დონიდან.

არიდული მეჩხერი (ნათელი) ტყისა და ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარის ბიომი

აღმოსავლეთ საქართველოს ნახევრადუდაბნოებისა და სტეპების სარტყელში გავრცელებულია აგრეთვე ნათელი ტყის მცენარეულობა. ეს ბიომი შედგება ტყის ქსეროფილური მცენარეებისაგან და საკმაოდ გვალვაგამძლე ბალახოვანი საფარისაგან. იგი ყველაზე კარგად არის გამოხატული ვაშლოვანის ნაკრძალში და უკავია 5000 ჰა ფართობი.

საკმლის ხის (Pistacia
mutica)
ნათელი ტყე მიეკუთვნება დასავლეთ-ირანულ ტიპს, რომელშიც მონაწილეობენ სხვადასხვა ბუჩქები (Paliurus
spina‐christi, Rhamnus pallasii,
Cotinus
coggygria
და სხვ.). გვხვდება აგრეთვე საკმლის ხის სუფთა რაყები, რომელსაც ცალკეული ხე ან ბუჩქები თუ შეერევა ხოლმე.

ღვიიან ნათელ ტყეებს უკავიათ მცხეთისა და ვაშლოვანის მთისწინების ჩრდილო ფერდობები. ამ ტყეების დომინანტებია Juniperus
foetidissima
 (აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვეთის სახეობა) და J.
polycarpus (წინა აზიური სახეობა). ვაშლოვანში ეს სახეობები საკმლის ხის ტყის კომპონენტებია. გარდა ამ სახეობებისა, ამ ეკოსისტემაში გავრცელებულია კავკასიური Juniperus
oblonga და აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვური J.
rufescens. ხშირად ღვიიან ნათელ ტყეებს უკავიათ ტყის შემდეგ განვითარებული მცენარეულობის ადგილი.

ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარები განვითარებულია უმთავრესად აღმოსავლეთ საქართველოს მთისწინების სამხრეთ ფერდობებზე, ძირითადად ქართული მუხის ტყის დეგრადაციის შედეგად (600-800 მ.) განთავისუფლებულ ადგილებში.

ტყის ბიომი

საქართველოში ტყეს სხვა მცენარეულ ტიპებთან შედარებით ყველაზე დიდი ფართობი უკავია (ქვეყნის საერთო ტერიტორიის 36,7%). ტყის ეკოსისტემები დამახასიათებელია ქვეყნის თითქმის ყველა რეგიონისთვის, გამონაკლისს წარმოადგენს მხოლოდ ჯავახეთის პლატო, ხოლო ხევისა და მთიანი თუშეთის რეგიონებში ტყეს ძალიან მცირე ფართობი უკავია. სხვადასხვა ტიპის ტყეების წილი ქვეყნის ტყეების საერთო ფართობში შემდეგნაირია:

წიფლნარები - 51%, სოჭის ტყეები - 10%, მუხნარები - 3,3%, ნაძვნარები - 6,3%, ფიჭვნარები - 3,6%, მურყნარები - 3%, წაბლის ტყეები - 2,1%, არყნარები - 2%.

საქართველოს ტყეების დანარჩენ ფართობს ხემცენარეთა სხვადასხვა სახეობები ქმნის (Carpinus caucasica, Tilia  caucasica, Acer platanoides, A. trantvetteri, Fraxinus exscelsior და სხვ.).

დასავლეთ საქართველოში ტყე უკვე ზღვისპირიდანაა გავრცელებული, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოში ტყის სარტყელი 600-700 მეტრიდან იწყება.

მუხნარები (Quercus
iberica): გვხვდება აღმოსავლეთ საქართველოს ტყის სარტყლის ქვედა ნაწილში (600-700 მეტრიდან). სახეობრივი შემადგენლობის მიხედვით სხვადასხვა ვარიანტები გამოიყოფა.

წიფლნარები (Fagus orientalis): გავრცელებულია ტყის სარტყლის შუა და ზედა ნაწილში. ერთ-ერთ ყველაზე დამახასიათებელ სახეობას წარმოადგენს კავკასიური რცხილა (Carpinus
caucasica).

ფიჭვნარები (Pinus spp.)
გვხვდება ზღვის დონიდან 1700-2400 მეტრის ფარგლებში. ეს ეკოსისტემები მდიდარი ფლორისტული შემადგენლობით გამოირჩევიან. დამახასიათებელი სახეობებია: არყი, წიფელი, სოჭი და სხვ.
მუხნარ-ფიჭვნარი: ფიჭვთან ერთად ამ ეკოსისტემ ას ქმნის მაღალი მთის მუხა. ამ ტყეებს ვხვდებით აღმოსავლეთ საქართველოში 800-1100 მ. სიმაღლის ფარგლებში, ხოლო აჭარაში მისი გავრცელების ზონა გაცილებით დაბალი სიმაღლეებიდან იწყება (300 მ-დან 1100-1200 მ-მდე).

უთხოვრის (Taxus
baccata)
ტყეები: შემონახულია რელიქტური ტყის სახით ბაწარას ხეობაში, ალაზნის ზემო დინებაში.

ძელქვიანები (Zelkova carpinifolia): ბაბანეურის ძელქვიანები თავისი რელიქტური ბუნებით და იშვიათი გავრცელებით დიდ ყურადღებას იქცევს. ის ძირითადად გვხვდება ჩრდილოეთ ექსპოზიციის ფერდობებზე, როგორც თხელ, ისე კარგად განვითარებულ ნიადაგებზე (დასავლეთ საქართველოში ძელქვიანები განვითარებულია ალუვიალურ-ჩონჩხიან ქვიშნარ ნიადაგებზე).

ნეკერჩხლიანები (Acer velutinum): ეს ტყეები მხოლოდ ალაზნის ველზეა გავრცელებული. მისი ზედა ზღვარი 1000 მ-ს არ აღემატება.

კოლხური ტყეები: დასავლეთ საქართველოში, კოლხეთის დაჭაობებულ დაბლობზე, ზღვის დონიდანვე იწყება მურყნარები (Alnus barbata),
 ლაფნარები (Petocarya pterocarpa), ნაკლებ ტენიან ადგილებში გავრცელებულია მუხნარები (Quercus iberica, Q.hartwissiana), რცხილნარები (Carpinus caucasica), წაბლნარები  (Castanea sativa). ეს ტყეები მდიდარია ლიანებით (Hedera colchica, Smilax excelsa, Vitis sylvestris).

ბიჭვინთის ფიჭვის (Pinus
pithyusa)
ტყე: ბიჭვინთის ფიჭვი რელიქტური სახეობაა. ამ ტყისთვის დამახასითებელია ხმელთაშუაზღვისპირეთის ფლორის წარმომადგენლები.

დასავლეთ საქართველოს ტყეებისთვის დამახასიათებელია რელიქტური გართხმული ბუჩქების, მათ შორის, მარადმწვანეების ქვეტყე. ზოგიერთ რაიონში (აფხაზეთსა და სამეგრელოს კირქვიან მთებში) გვხვდება ბზა (Buxus  colchica). დასავლეთ საქართველოს აღმოსავლეთ ნაწილში (იმერეთში) ტყის ქვედა და შუა სარტყელში გაბატონებულია იმერეთის მუხა (Quercus imeretina),
 რომელიც ძელქვასთან (Zelcova carpinifolia) ერთად ქმნის აჯამეთის ნაკრძალის ძელქვნარ- მუხნარ ტყეებს.

სუბალპური ბიომი

მაღალმთის მცენარეულობა მეტად მრავალფეროვანია, რაც განპირობებულია, პირველ რიგში, კავკასიის მთების ევროპისა და აზიის შესაყარზე მდებარეობით, კლიმატის კონტრასტულობით, რელიეფის ძლიერი დანაწევრებით და სხვ.

კავკასიის მთებში განსაკუთრებით უნდა გამოიყოს სუბალპური სარტყლის (2400-2750 მეტრი ზღვის დონიდან) ტყის ზედა საზღვრის მცენარეულობა, რომელიც გამოირჩევა როგორც დიდი მრავალფეროვნებით, ისე იშვიათი ენდემური და რელიქტური სახეობების სიუხვით. სუბალპური სარტყლის მცენარეულობისათვის დამახასიათებელია შემდეგი ფორმაციები:

მეჩხერი ტყეები, ტანბრეცილი ტყეები, გართხმული ბუჩქნარები, მაღალბალახეულობა, ფართოფოთლიანი მდელოები.

მეჩხერი ტყეები: მეჩხერი, ანუ “პარკისებური ტყეები” გვხვდება 1800-1900 მ-ის ზემოთ. მეჩხერ ტყეს წარმოქმნიან ძირითადად მაღალმთის ბოკვი და მაღალმთის მუხა. გარდა ამისა, “პარკისებურ ტყეს” ქმნიან (უფრო ხშირად ანთროპოგენური ზემოქმედების შედეგად) წიფელი, ნაძვი, ფიჭვი და სხვ.

ტანბრეცილი ტყეები: კავკასიის სუბალპურ ტანბრეცილ ტყეებს ქმნიან წიფელი, არყის სხვადასხვა სახეობები, მაღალმთის ბოკვი, კოლხური თხილი, იმერული ხეჭრელი და სხვები. განსაკუთრებით საყურადღებოა კოლხეთის ტანბრეცილი ტყეები, სადაც კლიმატი არა მარტო ძალიან ტენიანი, შედარებით რბილიცაა. ეს ტყეები მდიდარია ენდემური და რელიქტური სახეობებით (მაგ. პონტოური მუხა, მეგრული არყი, მედვედევის არყი და სხვ.)

გართხმულ ბუჩქნარები: ეს ფორმაციების ძირითადი კომპონენტებია დეკა,
უნგერნის შქერი, გართხმული ღვია, კავრა, მელიქაური და სხვ.

სუბალპური ზონის ბალახოვანი ფლორა გამოირჩევა სახეობრივი მრავალფეროვნებითა და კავკასიის ენდემების სიმდიდრით. აღსანიშნავია მაგალითად, მონოტიპური გვარი Gadellia, ასევე Grosshemia,
Dolychorrisa და სხვ.

ალპური სარტყლის ბიომი

კავკასიონის ქედი და მცირე კავკასიონი ძუძუმწოვრებიდან აღსანიშნავია დაღესტნის და კავკასიონის ჯიხვები, რომლებიც ბინადრობენ კავკასიონის მთამაღალზე და კავკასიონის ენდემებს წარმოადგენენ. პირიქითა ხევსურეთისა და ალაგ-ალაგ თუშეთში მოიპოვება ნიამორი, რომელიც გადაშენების გზაზე მდგომი სახეობაა და შეტანილია ,, საქართველოს წითელ წიგნში (სწწ). როგორც კავკასიონზე, ისე მცირე კავკასიონზე ფართოდაა გავრცელებული არჩვი. ალპურ მდელოებზე გვხვდება პრომეთეს მემინდვრია. გუდაურსა და მის მიდამოებში ბინადრობს გუდაურული მემინდვრია. ხევსურეთში ცხოვრობს დაღესტნური ომანა. ალპური მდელოების რიგ ადგილებში გვხვდება კავკასიური ბიგა, გრძელკუდა კბილთეთრა. ზოგიერთი მტაცებელი აქ ტყის ზონიდან ადის.
ალპურ ზონაში ბევრია ფრინველი. აღსანიშნავია კასპიური შურთხი (სწწ). კავკასიონის მთამაღალზე ფართოდაა გავრცელებული კავკასიური შურთხი. ზოგან არის კაკაბი. ამავე ზონაში ბინადრობენ მთის არწივი, ორბი და ბატკანძერი (შეტანილნი არიან სწწ-ში). ალპურ ზონაში გვხვდება მაღრანი, ჭკა, კავკასიური სტვენია, მთის ტოროლა, ალპიური ჭვინტაკა და სხვ. ქვეწარმავლებიდან აღსანიშნავია კავკასიური კლდის ხვლიკი, ზღვის ანკარა და სხვ. ამფიბიებიდან საყურადღებოა ამიერკავკასიური ბატატი, კავკასიური ჯვრიანა (სსრკ წწ). მაღალმთიან მდინარეებსა და ტბებში იცის კალმახი. ბევრია ნაირგვარი მწერები, მოლუსკები.

ალპური სარტყელი საქართველოში მდებარეობს 2400-2500 მ-დან - 2900-3000 მ-მდე ზღვის დონიდან. აქ გავრცელებულია შემდეგი ძირითადი ეკოსისტემები: ალპური მდელოები (მკვრივკორდიანი, მეჩხერკორდიანი, მარცვლოვანი და ნაირბალახოვანი), ალპური ხალები, ბუჩქნარი და კლდისა და ნაშლების მიკროეკოსისტემები.

ალპური მდელოები: ძიგვიანი (Nardus
 glabriculmis) ეკოსისტემები ძირითადად გავრცელებულია ცივი და ტენიანი (ხშირად ძლიერ ტენიანი) ნიადაგის გარემოში მცირედ დაქანებულ ფერდობებზე ან გავაკებულ რელიეფზე. ამ ეკოსისტემების ფლორისტული შემადგენლობა არ არის მრავალფეროვანი (25-30 სახეობა თითოეულ ცენოზში). ჭრელი წივანას მდელოები ალპურ სარტყელში ძირითადად სამხრეთ ექსპოზიციის ძლიერ დაქანებულ ფერდობებზეა წარმოდგენილი და 3000 მ-მდე აღწევს. ამ ეკოსისტემის ფლორისტული შემადგენლობა საკმაოდ მრავალფეროვანია. თოვლით ხანგრძლივად დაფარულ ჩრდილოეთ ფერდობებზე, უმთავრესად დასავლეთ კავკასიონზე, ფართოდაა გავრცელებული Geranium gymnocaulon-ის მდელოები. მისი ფლორისტული შემადგენლობა შედარებით ღარიბია.

ალპური ხალები: ეს ეკოსისტემები განვითარებულია ე.წ. “ცირკების” ფორმის რელიეფის პირობებში, სადაც თოვლის საფარი ხანგრძლივი დროის მანძილზეა შენარჩუნებული. ამ ეკოსისტემის სახეობრივი შემადგენლობა არ არის მრავალფეროვანი და მოიცავს 20-25 სახეობას.

ალპური ბუჩქნარები: დეკიანები გვხვდება ალპური სარტყლის ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი ფერდობებზე. დეკიანი სახეობრივი შემადგენლობის თვალსაზრისით არ არის მდიდარი (10-15 სახეობა ცალკეულ ცენოზში). ქონდარა ბუჩქის Drias
caucasica-ს ფორმაციები კი ფლორისტული შემადგენლობით საკმაოდ მდიდარია.

აღსანიშნავია, რომ კავკასიონის ალპურ სარტყელს აღწევს ღვიას ორი სახეობა: Juniperus hemispaerica (=J.
depressa) და J.
sabina.

სუბნივალური და ნივალური ბიომი

სუბნივალური სარტყელი საქართველოში მდებარეობს 3000 დან 3600 მ.-დე ზღვის დონიდან. ეს სარტყელი ყველაზე კარგად არის გამოხატული ცენტრალურ და აღმოსავლეთ კავკასიონზე. ამ ზონისთვის დამახასითებელ ექსტრემალურ გარემოსთან შეგუებულია მცენარეთა მხოლოდ გარკვეული ჯგუფი (კავკასიის სუბნივალურ სარტყელში სულ დაახლოებით 250 სახეობაა გავრცელებული). აღსანიშნავია სუბნივალური სარტყლის ფლორაში ენდემურ სახეობათა მაღალი წილი - 60-70%. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი ენდემური გვარები, როგორიცაა: Pseudovesicaria, Gymphyloma, Pseudobetckea, Coluteocarpus, Didimophysa, Eunomia, Vavilovia.

ჭაობისა და წყლის ბიომები

ჭაობები საქართველოს ლანდშაფტების ტიპიური კომპონენტია. ის განსაკუთრებით კარგადაა გამოხატული კოლხეთის დაბლობსა და სამხრეთ საქართველოს ვულკანურ პლატოზე. ჭაობები გავრცელებულია, როგორც დაბლობ ზონაში, ისე სუბალპურ და ალპურ სარტყელში. საქართველოში განსაკუთრებით ფართოდ არის წარმოდგენილი ეუტროფული ჭაობები, ხოლო მეზოტროფულს და ოლიგოტროფულს შედარებით შეზღუდული არეალი უკავია.

სფაგნუმიანი ჭაობები: დასავლეთ საქართველოში სფაგნუმიანი ჭაობები ზღვის დონიდან სუბალპურ სარტყელამდეა გავრცელებული, აღმოსავლეთ საქართველოში კი მშრალი კლიმატის გამო 2000 მ-ზე უფრო მაღლა აღარ გვხვდება. აღსანიშნავია, რომ კოლხეთის სფაგნუმიანი ჭაობებისათვის დამახასიათებელია ბორეალური (სფაგნუმის ხავსები, დროზერა (Drosera
 rotundifolia), რინხოსპორა (Rhinhospora
 alba)) და მაღალი მთის (იელი Rhododendron
 luteum, შქერი Rhododendron ponticum) სახეობების თანაარსებობა. აგრეთვე, რელიქტური სახეობები: Osmunda regalis, Soligado turfosa, Drosera rotundifolia, Trapa colchica.

ჰიდროფილური მაღალბალახეულობის მცენარეულობა: ეს ეკოსისტემა ძირითადად სამხრეთ საქართველოს დაბლობსა და ვულკანურ პლატოზე გვხვდება. მისი გავრცელების ზედა საზღვარია 2 000 მ. ზღ. დ. ამ ეკოსისტემის დომინანტი სახეობებია: Phragmites
australis,
Typha
latifolia,
T.
angustifolia
და სხვ.


ჰიდროფილური დაბალბალახოვანი მცენარეულობა: ეს ეკოსისტემა გავრცელებულია 2300 მ-ზე ზღ. დ. და უფრო მაღლა, მაგრამ მას უმნიშვნელო ფართობები უკავია.

ტყისზონას

საქართველოში საკმაოდ ვრცელი ფართობიუკავია. იგი რესპუბლიკის დასავლეთ ნაწილში კავკასიონის სამხრეთ კალთებზე იწყება და მაჭისწყალზე (ლაგოდეხის მახლობლად მთავრდება). ამ ზონაში ერთიანდება კავკასიის სამხრეთი ფერდობი, დაწყებული დასავლეთ საქართველოში 500 მეტრიდან, სუბალპურ მდელოებამდე., ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოში - 800 მეტრიდან სუბალპურ მდელოებამდე. ამავე ზონაში შედის ქართლ-იმერეთის, თრიალეთისა და გომბორის ქედების ტყეები. ამ ზონის ძუძუმწოვრებიდან აღსანიშნავია გარეული ღორი, შველი, ირემი, მგელი, რომელიც თითქმის ყველგან არის და ზოგან ალპურ მდელოებამდე. აღწევს. მრავალგანაა ტურა, ამიერკავკასიის მთის მელა, რომელიც სხვა სტაციებშიც გვხვდება. ფართოდაა გავრცელებული ტყის კატა, ფოცხვერი, თითქმის ყველგან გვხვდება მურა დათვი, ამიერკავკასიის მაჩვი, კავკასიური ყვითელყელა კვერნა. ბზიფის ხეობაში უმნიშვნელო რაოდენობით არის კავკასიური წაულა, მრავალგანაა წავი, მაგრამ ყველგან თითო-ოროლა (შწწ). თითქმის ყველგან არის დედოფალა,. ტყეებსა და ტყისპირებში გვხვდება კურდღელი, რომელიც ზოგან ალპურ მდელოებამდეც ადის. როგორც ფოთლოვან, ისე წიწვოვან ტყეებში ფართოდაა გავრცელებული კავკასიური ციყვი, თერგის სათავის ტყეებში მცირე რაოდენობითაა კავკასიური თრია. თითქმის ყველგან გვხვდება ძილგუდა და ღნავი. თერგის სათავესთან, გუდაურთან, სვანეთში, აფხაზეთში ბინადრობს კავკასიური თაგვანა. ამავე ზონისათვის დამახასიათებელია ყვითელყელა ტყის თაგვი. შატილის მიდამოებში ბინადრობს დაღესტნური ომანა. გურია-აჭარის ქედზე ხშირია პონტოური მემინდვრია, მრავალგანაა წყლის მემინდვრია. ზოგიერთ ადგლას გვხვდება სურამული, დაღესტნური, ბუჩქნარის, ამირკავკასიური თოვლა და მცირეაზიური მთის მემინდვრიები. ფართოდ არიან გავრცელებული ზღარბი, თხუნელა, კავკასიური ბიგა. რადეს ბიგა (სწწ) ბინადრობს ბაკურიანის მისადევრებსა და ლაგოდეხის რაიონში, ქუთაისის მახლობლად. მრავალგანაა კავკასიური კბილთეთრა

ლაგოდეხის რაიონში, გუდამაყრის ხეობასა და ანანურის მიდამოებში გვხვდება სპარსული კბილთეთრა, აბასთუმნის მიდამოებში - მცირე კბილთეთრა (სწწ), ზუგდიდსა და მის მიდამოებში ბინადრობს ყურგრძელი მღამიობი (სწწ), თბილისში, ზუგდიდსა და და აჭარაში - ფრთაგრძელი ღამურა (სწწ), ბორჯომის ხეობასა და აფხაზეთში - გიგანტური მეღამურა (სწწ), ქუღაისში, ფოთსა და აჭარაში გავრცელებულია მცირე მეღამურა (სწწ), თბილისიდან და ბორჯომის ხეობიდან ცნობილია მაჩქათელა (სწწ). ტყის ზონა საკმაოდ მდიდარია ფრინველით. ფართოფაა გავრცელებული კავკასიური როჭო (კავკასიური ენდემია და შეტანილია სწწ-ში). ტყეების მეტად განსაზღვრულ უბნებსა და ქვედა სარტყელში (750 მეტრამდე), მეტწილად კი ჭალის ტყეებსა და ბუჩქნარ-ბარდნარებში, ბინადრობს ჩვეულებრივი ანუ კლხური ხოხობი. მრავალგანაა გვრიტი, ქედანი. ტყეებისა და ტბორების სანაპიროებზე ბინადრობენ მელოტა, წყლის ქათამი, ზოგან დასავლური ლაინა, მცირე ქათამურა, ჭაობიანსა და ნოტიო ადგილებში მიმოფრენისას გვხვდება პრანწია, შავულა, ჭაობის კოკორინა, ევროპული დიდი კრონშნეპი, ტყის ქათამი, ჩიბუხა, გოჭა და სხვ.; წყალსატევების სანაპიროებში - ჩვეულებრივი და მდინარის თოლიები, რიგ ადგილებში ბინადრობენ ღორიხვები, მურტალები, წყალსატევებთან ბინადრობენ რუხი ბატი, გარეული იხვი, ევროპული ჟერო; ივეოსი გვხვდება მიმოფრენისას. ერთეულების სახითაა იშხვარი ანუ შავი ყარყატი (სწწ). აქვე არიან თეთრი ყარყატი, რუხი, თეთრი და ღამის ყანჩები, შავარდენი (სწწ), გავაზი, კავკასიური ქორი, მიმინო, ჭაობის ბოლობეჭედა, ევროპული ძერა. მდინარეთა სანაპიროების მაღალ ხეებზე ბუდობს ფსოვი (გადაშენების გზაზე მდგომი სახეობაა; სწწ). გორაკ-ბორცვიან ადგილებში ბუდობს ფასკუნჯი, უღრან ტყეებში - სვავი. აქა-იქ გვხვდება ჩია და დიდი მყივანი არწივები. მრავალგან ბინადრობენ კაკაჩა, ზარნაშო, ტყის ბუ, გუგული, ოქროსფერი კვირიონი, ალკუნი, ჩვეულებრივი მაქცია, ნამგალა, შავი, მწვანე და დიდი ჭრელი კოდალები, რუხი ყვავი, ჭილყვავი, კაჭკაჭი, ჩხიკვი, შოშია, მოლაღური, კულუმბური, ჩიტბატონა, სტვენია, კოჭობა, ნისკარტმარწუხა, ნიბლია, სახლის ბეღურა, ბაღის გრატა, ტოროლები, ევროპული წყალწყალა, ბზეწვია, მთის მწყერჩიტა, წითელფრთიანი კლდეცოცია, მგლინავა, სინეგოგა, წიწკანა, წივწივა, რემეზი, რამდენიმე სახეობის ღაჟო, ყვითელთავა ნარჩიტა, კავკასიური ყარანა, რამდენიმე სახების მეჩალია, დიდი ბუტბუტა, ასპუჭაკა, ჩხართვი, შავი შაშვი, ჯიჯღი, ჩიჩხინაკი, კდლის შაშვი, მეღორღია, ბულბული, გულწითელა, ჭვინტა, ჭინჭრაქა, სოფლის და ქალაქის მერცხლები და სხვ.

ტყის ზონის ქვეწარმავლებს შორის საყურადღებოა კავკასიური ჯოჯო, გველხოკერა, ბოხმეჭა, ზოლებიანი, საშუალო, მარდი და მდელოს ხვლიკები, ზოგან კლდის ხვლიკიცაა. ბევრგანაა გველბრუცა, ჩვეულებრივი და წყლის ანკარები; მუცელყვითელა, წენგოსფერი, გრძელი (სწწ), ფერადი და ოთხზოლიანი მცურავები, მცირე არეალის მქონე სახეობები - კავკასიური და ცხვირრქოსანი გველგესლები და ხმელთაშუა ზღვის კუ შეტანილი არიან სწწ-ში. ამფიბიებიდან აღსანიშნავია ენდემური კავკასიური სალამანდრა, მცირეაზიული ტრიტონი და კავკასიური ჯვრიანა (შეტანილი არიან სწწ-ში), ფართოდაა გავრცელებული ტბისა და მცირეაზიური ბაყაყები, ვასაკა, ჩვეულებრივი და მწვანე გომბეშოები და სხვ.

თევზებიდან აღსანიშნავია კალმახი, შავი ზღვის ორაგული, აღმოსავლური ქაშაპი, კოლხური ტობი, შამაია, კოლხური წვერა, მურწა, მარდულა, მტკვრის გოჭალა, ლოქო, მდინარის ღორჯო, ზოგან გვხვდება ქორჭილა და სხვ.
ტყის ზონა მდიდარია ნაირგვარი უხერხემლო ცხოველებით (მწერებით, მოლუსკებით, ობობასნაირებით, ჭიებით და სხვ.).

აღმოსავლეთ საქართველოს ვაკისა და დაბლობი

ზონაში ბინადრობენ ნაირგვარი ცხოველები. თუმცა ამ ზონის ფაუნას ერთფეროვნების დაღი აზის. ძუძუმწოვრებიდან აღსანიშნავია შირაქის ველის ბინადარი ქურციკი, რომელიც გადაშენების გზაზეა (სწწ). კახეთის ტყეებსა და გარდაბნის მტვრისპირა ჭალებში გვხვდება გარეული ღორი, შველი, ირემი. ფართოდ არიან გავრცელებულნი ევროპული ზღარბი, კავკასიური თხუნელა, კავკასიური ბიგა, გრძელკუდა და და მცირე კბილთეთრები. თბილი მიდამოებიდანაა ცნობილი ყველაზე პატარა ძუძუმწოვარი - ფუღუ (სწწ). მრავლად არიან ცხვირნალები, მღამიობები, მეღამურები, ღამურები, რომლებიც ტყის ზონაშიც ფართოდ არიან გავრცელებული. მრავალგან გვხვდება კურდღელი, ჩვეულებრივი და საზ. მემინდვრიები, ველის თაგვი, ამიერკავკასიური ომანა, რუხი ზაზუნა, ელდარისა და სამგორის ველებზე ბინადრობს კავკასიური წითელკუდა მექვიშია; ფართოდაა გავრცელებული წყლის მემინდვრია, ამიერკავკასიური მაჩვი, წავი, დედოფალა; მცირე რაოდენობითაა ჭრელტყავა, რომელიც გადაშენების გზაზე მდგომი სახეობაა (სწწ). მეცხოველეობის რაიონებში თითქმის ყველგანაა მგელი. მრავალგან გვხვდება ტურა, ამიერკავკასიური ველის მელა. ამოწყდომის საფრთხის წინაშეა ზოლებიანი აფთარი (სწწ), გადაშენების გზაზეა ამიერკავკასიური ჯიქი (სწწ).

ამ ზონაში მრავალგვარი ფრინველი გვხვდება. აღსანიშნავია მწყერი, კაკაბი და გნოლი (სწწ); ივრის ხეობის მცირე ნაკვეთზე ცხოვრობს მცირე არეალის მქონე ფრინველი დურაჯი (სწწ), მრავალგან გვხვდება ჩვეულებრივი ხოხობი, გარეული მტრედი, ქედანი, გვრიტი. წყალსატევების მიდამოებში ბინადრობენ ხონთქრის ქათამი (სწწ), მელოტა, ქათამურა და სხვ. წინა წლებში იშვიათად გამოსაზამთრებლად მოფრინდებოდნენ ხოლმე სავათი და სარსარაკი, გადაშენების გზაზე მდგომი სახეობებია (სსრკ წწ). მრავალგან არის თვალჭყეტია, ველის მერცხალა, საყელოიანი მეჭვავია, მცირე წინტალა, ჭაობის კოკორინა, კრონშნეპი, ჭყინპო, საყელოიანი მეჭვავია, მცირე წინტალა, ვერცხლისფერი და მდინარის თოლიები, თევზიყლაპიები, იშვიათად გვახვდება რუხი ბატი, გედები, ხშირად - წითელი იხვი, გარეული იხვი, იხვინჯა, ყურყუმელა და სხვ. ზოგიერთ ადგილას ბინადრობს მცირე ჩვამა, ხოლო მიმოფრენისას იშვიათად გვხვდება ხუჭუჭა ვარხვი. ბევრია თეთრი ყარყატი, იშხვარი, თეთრი ყანჩა, ყარაულა, ღამის ყანჩა, კირკიტა, მიმინო, ქორი, რამდენიმე სახეობის მოლობეჭედა, ძერა. გადაშენების გზაზეა ბეგობისა და ველის არწივები და შაკი (შეტანილი არიან სწწ-ში). ფართოდ არის გავრცელებული ზარნაშო, წყრომი, გუგული, უფეხურა, ალკუნი, კვირიონი, ყაპყაპი, შავი, მწვანე და ჭრელი კოდალები, მაქცია, ნამგალა, ყორანი, ტუხი ყვავი, კაჭკაჭი, შოშია, მოლაღური, კულუმბური, ჩიტბატონა, რამდენიმე სახეობის ღაჟო, ჭვინტა, სტვენია, ნიბლია, მინდვრის ბეღურა, სხვადასხვა სახეობის ტოროლა, გრატები, წყალწყალა, ბზეწვია, ბოლოქანქარა, მწყერჩიტა, დიდი წივწივა, რემეზი, მემატლია, ყარანა, მეცალიები, ასპუჭაკები, ჩხართვი, შაშვი, მეღორღია, ბილბული, წყლის შაშვი, მენაპირე, ქალაქისა და სოფლის მერცხლები და სხვ.

ქვეწარმავლებიდან აღსანიშნავია კავკასიური ჯოჯო, იშვიათად გვხვდება თავტიტველა გეკონი, სპარსული მრგვალთავა, ხშირად - გველხოკერა, ბოხმეჭა, საშუალო, ზოლებიანი, მარდი და მდელოს ხვლიკები. აღმოსავლეთ საქართველოში გვხვდება კოხტა გველთავა, მარდი ფსვენი და სხვ. გველებიდან საყურადღებოა გველბრუცა, ველის მახრჩობელა (სწწ), ჩვეულებრივი და წყლის ანკარები, მუცელყვითელი, წენგოსფერი და ხალებიანი მცურავები. თბილ მიდამოებში გვხვდება ესკულაპის გველი (სწწ). მრავალგანაა კატისთვალა გველი, ველის გველგესლა, გიურზა. რიგ ადგილებში ბინადრობს გიურზა, წყალსატევებსა და მათ მიდამოებში ცხოვრობენ ჭაობისა და წყლის კუები, ზოგან ხმელთაშუა ზღვის კუ.

ამფიბიებიდან აღსანიშნავია მცირეაზიური ტრიტონის თბილისის მიდამოებში აღწერილი ქვესახეობა (სსრკ წწ). ფართოდ არიან გავრცელებული ტბისა და მცირეაზიური ბაყაყები, გომბეშო, ვასაკა.

თევზებიდან საყურადღებოა კალმახი, ქაშაყი, ტობი, მურწა, წვერა, ხრამული, ჭანარი, კობრი, ლოქო, მდინარის ღორჯო და სხვ.

ზონის ფარგლებში მრავლად არიან ნაირგვარი მწერები,&

საქართველოს ბიომრავალფეროვნება
ბაკურიანი ბოტანიკური ბაღი

საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ბოტანიკის ინსტიტუტისა, მაღალმთის ბოტანიკური ბაღი. მდებარეობს ბაკურიანის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთებზე. ზღვის დონიდან 1700 მ სიმაღლეზე. დაარსებულია 1910 წელს კოხტაგორის დასავლეთ კალთაზე ა. როლოვისა და ა. ფომინის ინიციატივით. 1934 წელს ბაღი საქართველოს ბოტანიკის ინსტიტუტს გადაეცა. 1937 წელს ბაღი გაშენდა ახალ ტერიტორიაზე. უკავია 17 ჰა ფართობი. ბაკურიანის ბოტანიკური ბაღის ძირითადი დანიშნულებაა კავკასიის მაღალმთიანეთის მცენარეების ინტროდუქცია, მათი აკლიმატიზაცია და დამახასიათებელ ბიოეკოლოგიურ თავისებირებათა დადგენა. ამავე დროს ბაკურიანის ბოტანიკური ბაღი საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ბოტანიკური ინსტიტუტის ერთ-ერთი ექსპერიმენტული ბაზაა. მის ტერიტორიაზე შექმნილია საცდელი ნაკვეთები და კოლექციები, რომელთა შორის აღსანიშნავია:

ალპურ მცენარეთა კოლექცია (თავმოყრილია კავკასიის სხვდასხვა რაიონიდან გადმოტანილი 1200-მდე სახეობა  - ქარცხვი,  კენკეშა,  ცის-ფოლიო,  ბაიერნის  ფურისულა,  აღმოსავლური  ყაყაჩო,  ჯავახური  და  კეცხოველის  ფამფარულა,  ჭრელი  წივანა,  მთის  ბარისპირა,  ფრინტა,  მშვენიერი  დეზურა,  პონტოური  ნაღველა  და  სხვა),  რომელსაც  1,5 ჰა-მდე ფართობი  უკავია.

ალთაის, შორეული აღმოსავლეთის, კარპატებისა და სხვა მცენარეების  კოლექცია,  რომელთა  300-მდე  სახეობა  (ამურის  მიხაკი,  ალთაური  ია,  ციმბირული  ცხენისკბილა,  კარპატული  მაჩიტა,  ალპური  ღიღილო,  ჰიმალაური  ასტრა  და  სხვა)  ბაღშია  ინტროდუქცირებული.

მერქნიან მცენარეთა კოლექცია: კავკასიის 75 სახეობა (მაღალმთის  ნეკერჩხალი,  აღმოსავლური  მუხა,  ლიტვინოვის  და  მედვედევის  არყი,  კავკასიური  სოჭი,  თელა,  ცაცხვი,  დეკა,  უნგერნის  შქერი  და  სხვა).  ეგზოტიკურ  მცენარეთა  66 სახეობა  (დუგლასის  ცრუცუგა,  ევროპული,  ენგელმანის  და  მჩხვლეტავი  ნაძვი,  მანჯურიული  კაკლის  ხე,  ამურის  ხავერდის  ხე,  ციმბირული  ლარიქსი  და  სხვა).  საცდელ  ნაკვეთებზე  გაშენებულია  მოცხარის  (თეთრი,  წითელი  და  შავი),  მაყვლის,  ხურტკმელისა  და  მიჩურინული  ყინვაგამძლე  ვაშლის  სხვადასხვა  ჯიში,  რომლებიც  შემოტანილია  1939 წელს.  ბაკურიანის  ბოტანიკური  ბაღი  უცხოეთის  ზოგიერთ  ბოტანიკურ  დაწესებულებას  უცვლის  თესლს  იმ  სიის  საფუძველზე,  რომელსაც  ყოველწლიურად  აქვეყნებს  საქართველოს  მეცნიერებათა  აკადემიის  ბოტანიკური  ინსტიტუტი.

ბაკურიანი ბოტანიკური ბაღი
თბილისის ბოტანიკური ბაღი

ყოფილი სამეფო ბაღი. სოლოლაკის ქედის სამხრეთით, მდინარე წავკისისწყლის (ლეღვთახევის) ხეობაში მდებარეობს. რუსეთის მიერ საქართველოს მიერთების შემდეგ ბაღი სახელმწიფო საკუთრება გახდა. 1845 წელს მას ბოტანიკური ბაღი ეწოდა.

1896-1904 წლებში ბაღი დასავლეთისკენ გაფართოვდა. 1932-58 წლებში მას მიემატა ყოფილი მუსლიმური სასაფლაოს ტერიტორია წავკისისწყლის მარჯვენა ნაპირზე და თაბორის მთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ფერდზე. აქ შემორჩენილ საფლავებს შორის აზერბაიჯანელი მწერლის მირზა ფათალი ახუნდოვის (1812-1878) საფლავია.

ბოტანიკურ ბაღში წარმოდგენილია საქართველოსა და მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონების ფლორის მდიდარი კოლექციები. ბაღის ფარგლებში წავკისისწყალზე რამდენიმე ხიდია გადებული. მათ შორის გამოირჩევა 1914 წელს აშენებული თაღოვანი ხიდი ჩანჩქერის თავზე. ასევე ინახება საქართველოსა და კავკასიაში უნიკალურ მცენარეთა ნაკვეთები, ტროპიკული ორანჟერეა და წითელ წიგნში შეტანილი მცენარეები. ბოტანიკური ბაღის ფართობია 128 000 ჰექტარი.

ბაღის მთავარი შესასვლელი ბოტანიკური ქუჩის ბოლოსაა, ნარიყალას ძირას. 1909-14 წლებში სოლოლაკის ქედში გაიჭრა გვირაბი და გაკეთდა მეორე შესასვლელი ლ. ასათიანის ქუჩიდან.

რესურსები ინტერნეტში

თბილისის ბოტანიკური ბაღი
ქუთაისის ბოტანიკური ბაღი

საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ცენტრალური (თბილისი) ბოტანიკური ბაღის ქუთაისის დენდროპარკი, მოკლედ ქუთაისის ბოტანიკური ბაღი - მდებარეობს ქალაქ ქუთაისში, მდინარე რიონის მარჯვენა სანაპიროზე და თავისი ხანდაზმულობისა და გეგმარების თავისებურების გამო საბაღო-საპარკო მშენებლობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ობიექტად ითვლება. გარდა ამისა იგი სუბტროპიკული ხეებისა და ბუჩქების ინტროდუქციის ერთ-ერთ პირველ პუნქტს წარმოადგენს იმერეთში. ბაღი მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხის რამდენიმე ასეული სახეობითაა წარმოდგენილი.

ქუთაისის ბოტანიკური ბაღი რამდენიმე ბუნებრვი ტერასით არის წარმოდგენილი. გეოგრაფიულად იგი კოლხეთის დაბლობის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილს წრმოადგენს და ზღვის დონიდან სიმაღლე 150 მეტრს აღწევს.

ისტორია

ქუთაისში უცხო მცენარეთა შემოტანას საკმაოდ დიდი ხნის ისტორია აქვს და მათი პირველი ცდები მე-19 საუკუნის დასაწყისს განეკუთვნება, მაგრამ მეცნიერულ საფუძველზე მცენარეთა ინტროდუქცია აქ მხოლოდ 1969 წლიდან იწყება და იგი მჭიდორდაა დაკავშირებული ქუთაისის ბოტანიკური ბაღის შექმნასთან. ბოტანიკური ბაღი სამეცნიერო კვლევითი, სასწავლო აღმზრდელობითი და კულტურულ-საგანმანათლებლო დაწესებულებაა.

იმერეთში ისევე როგორც საქართველოში, ზოგიერთი ეგზოტიკური მცენარე ჯერ კიდევ უხსოვარი დროიდან არის ცნობილი. ისეთი ეგზოტიკების როგორიცაა, მარადმწვანე კვიპროსი, ჭადარი, დაფნა, ციტრუსები, ჩვეულებრივი კაკალი და სხვა, იმერეთში შემოტანის ზუსტი თარიღი ჯერ კიდევ დაუდგენელია და უცხო მცენარეთა შემოტანის ასეთი მცდელობები სტიქიურად ხდებოდა.

მცენარეთა ინტროდუციას მეცნიერულ დონეზე შედარებით სისტემური ხასიათი იმერეთის მხარეში და კერძოდ კი ქუთაისში საფუძველი ჯერ კიდევ გასულ საუკუნეში ჩაეყარა და იგი მჭიდროდ უკავშირდება ქუთაისში საქალაქო ბაღის (მოგვიანებით ,,ბულვარი, ამჟამად ქალაქის პარკი) და ფერმის ბაღის (ამჟამად ბოტანიკური ბაღი) შექმნას. საქალაქო ბაღი გაშენდა დაახლოებით 1820 წ., ხოლო ,,ფერმის ბაღი კი 1840 წელს. სწორედ ეს პერიოდი უნდა ჩაითვალოს ქუთაისში უცხო ეგზოტიკურ მცენარეთა ინტროდუციის პირველ ეტაპად და იგი გრძელდება 1900-1910 წლამდე.

ქუთაისის ბოტანიკურ ბაღში მცენარეთა ახალი სახეობების შემოტანის და ამ გზით ბაღის მცენარეული საფარის გამდიდრების მეორე ეტაპი ყოფილი ,,ჭომის პარკი (იგივე ფერმის ბაღი) ტერიტორიაზე სუბტროპიკული ინსტიტუტის სახელს უკავშირდება. ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპი მცენარეთა ინტროდქუციისა იწყება ქუთაისის ბოტანიკური ბაღის შექმნით. სწორედ ამ პერიოდიდან იწყება ბაღში ინტენსიურად მცენარეთა ინტროდუქცია. იქმნება ახალი გეოფლორისტული ნაკვეთები.

ქუთაისის ბოტანიკურ ბაღში უკანასკნელი 25 წლის განმავლობაში მცენარეთა ინტროდუქცია ხდებოდა ბათუმის, სოხუმის, თბილისს ბოტანიკური ბაღებიდან, ხოლო ნაწილი სახეობების ინტროდქციის წყარო იყო ყოფილი საბჭოთა კავშირის სხვადახვა ქვეყნების ბოტანიკური ბაღებიდან დელექტუსით მიღებული თესლები. მათგან განსაკუთრებით თესლები მოდიოდა მოსკოვის, რიგის, კიევის, ნიკიტის, დონეცკის ბოტანიკური ბაღებიდან.

კლიმატი

კლიმატი აქ ტენიანი სუბტროპიკულია, მაგრამ რადგან კლიმატის სუბტროპიკულობას დასავლეთ საქართველოში შავი ზღვა და კავკასიონის მთათა სისტემა განსაზღვრვს, ხოლო ქუთაისის ბოტანიკური ბაღი ზღვიდან საკმაოდ დაცილებულია, კლიმაიტის ეს სუბტროპიკულობა აქ რამდენადმე გამკაცრებულია. მიუხედავად ამისა ქუთაისის ბოტანიკური ბაღის კლიმატი ძირითადად სუბტროპიკულია და მას მცენარეთა ინტროდუქციის თვალსაზრისისთ საკმაოდ დიდი შესაძლებლობები გააჩნია.

დენდროფლორა

ქუთაისის ბოტანიკური ბარის დენდროფლორა 578 სახეობას მოიცავს. ეს ტაქსონები 80 ბოტანიკური ოჯახის 207 გვარის წარმომადგენლებია. 80 ბოტანიკური ოჯახიდან 73 ოჯახი ფარულთესლოვნი ანუ ყვავილოვანი მცენარეები არიან. ისინი 188 გვარსა და 522 სახეობას შეადგენს. რაც სეეხება შიშველთესლოვნებს, ქუთაისის ბოტანიკურ ბაღში მათი 7 ბოტანიკური ოჯახია, 19 გვარით და 56 სახეობით. ამ მცენარეთა უდიდესი ნაწილი მსოფლიოს თითქმის ყველა ფლორისტიკური ოლქის წარმომადგენლებია.

ფარულთესლოვანს სახეობათა უდიდესი უმრავლესობის (295) სამშობლო აღმოსავლეთი აზია და ჰიმალაია. ინდო-ჩინეთის და ჰიმალაის ფლორისტიკული ოლქის სახეობებს ქუთაისის ბოტანიკურ ბაღში , როგორც ძველი ასევე ახალი ინტროდუქციით 51,9% უჭირავს. 115 სახეობა ჩრდილოეთ ამერიკის წარმომადგენლებია, რაც 20,0% შეადგენს. კავკასიური სახეობებია 34, ანუ 5,6%. დანარჩენი ფლორისტიკული ოლქები ყვავილოვან მცენარეთა სახეობების უფრო მცირე რაოდენობითაა წარმოდგენილი. მათგან ხმელთაშუაზღვეთის მცენარეებს უჭირავს 17 სახეობა, რაც ფარულთესლოვანთა სახეობების 3,0%-ს შეადგენს. ევროპული სახეობებია 15 ანუ 2,7%. 10 სახეობის სამშობლო მცირე აზიაა - 1,8%. 7 სახეობა ცენტრალური და სამხრეთ ამერიკის მკვიდრია და მხოლოდ 3 სახეობაა ავსტრალიური წარმოშობის.

რაც შეეხება შიშველთესლოვნებს, 56 სახეობიდან აქაც უმრავლესობა აღმოსავლეთ აზიის მცენარეებია - 19 სახეობა, 15 სახეობის სამშობლო ჩრდილოეთ ამერიკაა, 3 სახეობა ხმელთაშუაზღვეთის მცენარეა, ასევე 3 სახეობაა კავკასიური წარმოშობის, 2 სახეობის სამშობლო ევროპაა, მცირე აზია, ცენტრალური და სამხრეთ ამერიკა და ავსტრალია თითო სახეობებითაა წარმოდგენილი.

ქუთაისის ბოტანიკურ ბაღში არსებული დენდროფლორის 578 ტაქსონიდან ხე-მცენარეა 236 სახეობა და შიშველთესლოვანი 48 სახეობა. 260 სახეობა ბუჩქს წარმოადგენს, რომელთა შორის შიშველთესლოვანი მხოლოდ 8 სახეობითაა წარმოდგენილი და მხოლოდ 34 სახეობაა ლიანა, რომლებიც ყველა ფარულთესლოვანი მცენარეებია.

ყველა იმ ტექსონიდან რომლითაც ქუთაისის ბოტანიკური ბაღია წარმოდგენილი 160 საეობა მარადმწვანე ხეები და ბუჩქებია, ხოლო 518 სახეობა ფოთოლმცვენია. მარადმწვანე სახეობებიდან 107 სახეობა ფარულთესლოვანი მცენარეა, 53 სახეობა კი შიშველთესლოვანი. რაც შეეხება ფოთოლმცვენ სახეობებს, 414 სახეობა ფარულთესლოვანია და მხოლოდ 4 სახეობაა შიშველთესლოვნებიდან ფოთოლმცვენი.

სითბოსადმი დამოკიდებულების მიხდვით ქუთაისის ბოტანიკურ ბაღში არსებული სახეობათა უმრავლესობა - 465 ტექსონი ზომიერად თბილი კლიმატის მცენარეებია, 113 სახეობა მკვეთრად გამოსახული სუბტროპიკული ბუნებისაა და ნორმალური ზრდა განვითარებისათვის მეტ სითბოს მოითხოვს. განსაკუთრებით დამღუპველია მათთვის ზამთრის ყინვები. სითბოსმომთხოვნი სახეობებიდან 98 ფარულთესლოვანია, ხოლო 15 სახეობა შიშველთესლოვანს წარმოადგენს.

ქუთაისის ბოტანიკური ბაღი
არხი

არხი წყლის ხელოვნური არტერია, რომელიც წყლის მარშრუტების შესამოკლებლად ან წყლის ნაკადის მიმართულების შესაცვლელად გამოიყენება.

არხს ორი ძირითადი დანიშნულება აქვს:

მელიორაციული, როდესაც არხი გამოიყენება წყლის მისაწოდებლად ან გადასაგდებად.

არხები, რომლებსაც ტრანსპორტირების ფუნქციები აქვთ, მაგალითად ტვირთების გადაზიდვა ან ადამიანების გადაყვანა.

ხშირად არხები ორივე ფუნქციას ითავსებენ.

სანაოსნო არხის შექმნის მიზანია ორი წყალსატევის აუზების შეერთება ასეთის არარსებობის შემთხვევაში, წყალსატევებს შორის გზის შესამცირებლად, გარანტირებული ნაოსნობის უზრუნველსაყოფად, სამდინარო გზებით დანიშნულების პუნქტებამდე სატრანსპორტო ხელმისაწვდომობის პრობლემის გადასაწყვეტად, ეკონომიურად უფრო მომგებიანი ტრანსპორტირების გზების შესაქმნელად.

ზოგადი ინფორმაცია

არხები მიეკუთვნება წყალგამტარ ნაგებობებს (წყალგამტარებს) ხელოვნურ კალაპოტებს, რომელთა დახმარებით ხორციელდება წყლის მიწოდება ერთი პუნქტიდან მეორე პუნქტში). არხებთან ერთად წყალგამტარ ნაგებობებს მიეკუთვნება ღარები, მილსადენები, ჰიდროტექნიკური გვირაბები. ღარებისგან არხები განსხვავდება იმით, რომ ისინი მიწაშია მოთავსებული, ხოლო ღარები მიწაზე დევს ან მიწის ზემოთ იმყოფება.  მილსადენებისა და ჰიდროტექნიკური გვირაბებისგან განსხვავებით არხების კალაპოტები ღიაა.

არხების სახეობები

დანიშნულების მიხედვით არხები რამდენიმე სახეობად იყოფა.

სოფლის მეურნეობაში უძველესი დროიდან მნიშვნელობა როლს თამაშობდა მელიორაციული არხები, რომლებიც, თავის მხრივ, იყოფა საირიგაციო (სარწყავ) და სადრენაჟე (საშრობ) არხებად. პირველები წყალს აწვდიან მინდვრებს და მასზე ანაწილებენ, ამიტომ ყველაზე ხშირად მათი ნახვა შეიძლება აზიისა და აფრიკის უდაბნოებსა და ნახევარუდაბნოებში, ასევე იმ ტერიტორიებზე, სადაც ინტენსიური მიწათმოქმედება წარმოებს, მაგალითად, კალიფორნიაში ან ხმელთაშუაზღვისპირეთში. მეორენი კი პირიქით, წყალს აგდებენ დაჭაობებული ადგილებიდან.

წყალსადენი არხები წყალს გადასცემენ მისი მოხმარების ადგილებში, ექსპლუატაციის პირობები და სანიტარული მოთხოვნები კი ხშირად განაპირობებენ ასეთი ნაგებობების დახურვის აუცილებლობას. მათი მთავარი მიზანია უწყლო და გვალვიან რაიონებში წყლის მიწოდება იმ რაიონებიდან, სადაც წყლის სიჭარბე იგრძნობა.

არხების კიდევ ერთი სახეობაა ენერგეტიკული არხები. ისინი წყალს აწვდიან ჰიდროელექტროსადგურების ტურბინებს, შემდეგ კი ტურბინებში გადინებული წყალი ჰესის საზღვრებს გარეთ გააქვთ.

ტკნარი და ზღვის წყლის სანაოსნო არხები, რომლებიც აკავშირებს მდინარეებს, ტბებსა და ზღვებს, როგორც წესი, გათვლილია ყოველგვარ საწყლოსნო ტრანსპორტზე, მცირე ნავებიდან დაწყებული უზარმაზარი სატვირთო გემებით დამთავრებული. სანაოსნო არხები ორი სახისაა: ღია და რაბებიანი. პირველი აკავშირებს წყლის ერთნაირი დონის მქონე საწყლოსნო გზებს, მეორე კი სხვადასხვა დონის მქონე წყალსატევებს. ღია არხებიდან შეგვიძლია დავასახელოთ მსხვილი სუეცისა და კორინფის არხები, მაგრამ მსგავსი ნაგებობების დიდი უმრავლესობა მეორე სახეობას განეკუთვნება: მათი რაბების სისტემა საშუალებას აძლევს ხომალდებს გადაადგილდნენ არხის დაბალი უბნებიდან მაღალ უბნებში და პირიქით. ყველაზე ცნობილი რაბებიანი არხებია პანამისა და კილის არხები. მტკნარი წყლის არხები, თავის მხრივ შეიძლება იყოს ტრანზიტული (აკავშირებს რამდენიმე წყალსატევს), წყალგამყოფი (აკავშირებს ორი მდინარის აუზებს), შემოვლითი ან მასწორებელი (გვერდს უვლის ჭორომიან და მღელვარე უბნებს, ასევე ამოკლებს გზას დაკლაკნილი კალაპოტის ორ პუნქტს შორის) და შემაერთებელი (ისინი გაყავთ საწყლოსნო გზებიდან მსხვილ საწარმოო ცენტრებამდე).

ასევე განასხვავებენ ხე - ტყის დასაცურებელ არხებს, რომლებიც წყლის საშუალებით ხე-ტყის ტრანსპორტირებისთვის არის განკუთვნილი.

წყლის მიწოდების მიხედვით არხები იყოფა თვითდინებად, რომელშიც წყალი სიმძიმის ზალის მოქმედებით მოძრაობს, და მექანიკურად, რომლებისთვისაც სატუმბი სადგურები გამოიყენება.

ისტორია, არხები ძველად

პირველი სარწყავი არხები ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VI საუკუნეში მესოპოტამიაში გაჩნდა. როგორც ჩანს, დაახლოებით მაშინვე დაიწყეს საირიგაციო სისტემების მოწყობა ძველ ეგვიპტეში. ასე რომ III და II ათასწლეულების მიჯნაზე ორივე ქვეყანაში შექმნილი იყო სარწყავი არხების ფართო ქსელი, რომელთა მოვლის ტვირთი უმაღლეს ხელისუფლებას დააწვა მხრებზე. არ არის გამორიცხული, რომ ძველ ეგვიპტეში აეშენებინათ მსოფლიოში პირველი სანაოსნო არხი, რომელმაც წითელი ზღვა დააკავშირა ნილოსის, ხმელთაშუა ზღვაში ჩამდინარე მდინარის ერთ-ერთ შენაკადთან;  ამის გზის წყალობით გენებს შეეძლოთ ერთი ზღვიდან მეორეში მოგზაურობა. წყლის აღნიშნული არტერიის მშენებლობა ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაახლოებით 600 წლის წინ დაიწყო და გრძელდებოდა ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 518 წლამდე, როდესაც ქვეყანა სპარსელებმა დაიპყრეს. სამწუხაროდ, დროთა განმავლობაში არხი ჩაიმარხა უდაბნოს ქვიშების ქვეშ და მისი არსებობა დაივიწყეს.

XIX  საუკუნე

აუგუსტის არხი, რომელიც აკავშირებს ვისლისა და ნემანის აუზებს, XIX საუკუნის პირველი ნახევრის საინჟინრო ხელოვნების უნიკალური ძეგლია. პოლონეთისა (80 კმ) და ბელარუსის (22 კმ) ტერიტორიაზე განლაგებული ეს ჰიდროტექნიკური ნაგებობა ჩაკეტილი არხის მაგალითია, რომლის გასწვრივ 18 რაბია აშენებული. არხის მშენებლობა 1824 წელს დაიწყო და 15 წელი გაგრძელდა, მთავარი დამპროექტებელი კი გახდა ინჟინერი იგნაცი პრონჟინსკი. თითქმის პირველყოფილი სახით შემორჩენილი ეს საწყლოსნო გზა დღეს, ძირითადად, ტურისტებს ემსახურება: მისი კალაპოტი აუგუსტის ნაკრძალი ტყისა და ბებჟანის დაბლობის თვალწარმტაც ლანდშაფტებზე გადის და აკავშირებს ნეცკასა და თეთრ ტბებს მდინარე შავ განჩასთან. დღეს აუგუსტის არხი ერთ-ერთია იმ ღირსშესანიშნაობებს შორის, რომლების, შესაძლოა, შეტანილი იქნენ იუნესკოს კულტურული და ბუნებრივი მემკვიდრეობის მსოფლიო სიაში.

1893 წელს საბერძნეთში გაიხსნა კორინთოს არხი, რომელიც ერთმანეთთან  აკავშირებს ეგეოსის ზღვის სარონის ყურეს იონიის ზღვის კორინთოს ყურესთან. გათხრილია კორინთოს ყელში, რომელიც პელოპონესის ნახევარკუნძულს კონტინენტისგან გამოყოფს. საინტერესოა, რომ პირველი ცნობები მსგავსი არხის შესახებ ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VII საუკუნით თარიღდება, როდესაც კორინთოს ტირანი პერიანდრი, რომელიც ძველი საბერძნეთის შვიდ ბრძენს შორის მოიხსენება, სცადა საწყლოსნო გზის გათხრა, მაგრამ შემდეგ გააჩერა სამუშაოები.

არხების დახასიათება

არხის მთავარი მახასიათებელია მისი ცოცხალი კვეთის, ანუ ნაკადის განივკვეთის ფორმა და ზომა. არხების ფორმა სხვადასხვაგვარი შეიძლება იყოს. ხშირად იყენებენ ტრაპეციული ან პოლიგონური მოხაზულობის არხებს. კვეთა ასევე შეიძლება იყოს მართკუთხა, ნახევარწრიული, პარაბოლური, უფრო რთული მრუდით შემოსაზღვრული ან შედგენილი. ფერდოს ჩაწყობა m, რომელიც  ტოლია, იმ გრუნტზეა დამოკიდებული, რომელშიც არხი გადის. თუ კლდოვანი გრუნტებისთვის ფერდოს ჩაწყობა ნულს უახლოვდება, სხვა შემთხვევებში, მაგალითად მტვრიანი ქვიშებისთვის, ის შესაძლოა 3-3,5-ს აღწევდეს. ფერდოების გამაგრება საჭირო სიდიდის ჩაწყობის დანიშვნის საშუალებას იძლევა.

ბუნებრივი კალაპოტებისგან განსხვავებით აქ არის არხისთვის ჰიდრავლიკურად ყველაზე ხელსაყრელი კვეთის გამოყენების საშუალება (ანუ შესაძლებელია შეირჩეს არხის ფსკერისა და ნაკადის სიღრმის შესაბამისი სიდიდეები). ასეთი კვეთა და კალაპოტის მოცემული სიმქისე უზრუნველყოფს მაქსიმალურ გამტარუნარიანობას კვეთის მინიმალურ ფართობზე. თუმცა, ფერდოების ყველაზე გავრცელებული ჩაწყობების დიაპაზონისთვის გამოდის, რომ ასეთ არხებს აქვთ დიდი სიღრმე და ფსკერის მცირე სიგანე, რაც ხშირად არამიზანშეწონილია სამუშაოთა მოწყობის ტექნოლოგიებისა და ღირებულების თვალსაზრისით. ამასთან ერთად ხდება ნაკადის გამომრეცხავი სიჩქარის ზრდა. ამიტომ არხების სიგანეს ფსკერზე ცვლიან ჰიდრავლიკურად ყველაზე ხელსაყრელთან შედარებით.

არხების გამოთვლა

ზოგადად, მცირე არხები გამოითვლება იმ დაშვებით, რომ მასში წყალი თანაბრად იმოძრავებს. სიჩქარისა და ხარჯის გამოსათვლელად გამოიყენება შეზის ფორმულები:

V=C{\sqrt  {R\cdot I}}, და Q=\omega C{\sqrt  {R\cdot I}}, სადაც

V – არის ნაკადის საშუალო სიჩქარე, მ/წმ.
C – ხახუნის წინააღმდეგობის კოეფიციენტი სიგრძეზე (შეზის კოეფიციენტი), მ0,5/წმ, რომელიც წინააღმდეგობის ძალების ინტეგრალური მახასიათებელია.
R – ჰიდრავლიკური რადიუსი, მ.
I –ჰიდრავლიკური დახრილობა, რომელიც თავისუფალი ზედაპირიდან ნაკადის თანაბარი მოძრაობის დროს ფსკერისა და თავისუფალი ზედაპირის ფერდოს ტოლია.
ω –  ცოცხალი კვეთის ფართობი, მ2.

წყლის ხარჯი არხში განისაზღვრება წყლის სამეურნეო გამოთვლებით. მისი მიზანია არხის კვეთის და მისი ზომების განსაზღვრა ნაკადის შესაძლო სიჩქარეების შედარებით მცირე დიაპაზონისთვის. სიჩქარეების დიაპაზონის სიმცირე განპირობებულია იმით, რომ ერთი მხრივ, კალაპოტი არ უნდა გამოირეცხოს და, მეორ მხრივ, არ უნდა დალამიანდეს. დალამიანების და გამორეცხვის გათვალისწინებით ზღვრული სიჩქარეების გამოთვლა რთული ამოცანაა და მიახლოებითი მეთოდებით იხსნება. მასალათა უმეტესობისთვის გამორეცხვის სიჩქარეები განსაზღვრულია და მოყვანილია შესაბამის ცხრილებში ნაკადის სიღრმის გათვალისწინებით.

კალაპოტური პროცესების აღრიცხვა

მრავალი მსხვილი არხი, თავისი არსით, ხელოვნური მდინარეა. ხშირად მათ არა აქვთ გამაგრებული ფსკერი და ფერდოები, რაც განაპირობებს ჩვეულებრივი მდინარეებისთვის დამახასიათებელ კალაპოტურ პროცესებს. ეს კიდევ უფრო აშკარაა მაშინ, თუ არხების მშენებლობის დროს ბუნებრივი წყალდენის კალაპოტები გამოიყენება. არხების დიდი სიგრძე, წყლის დიდი ხარჯი, მომიჯნავე აუზის ფერდოს გავლენა, ყოველივე ეს ერთად არხების გამოთვლას ურთულეს ჰიდროტექნიკურ ამოცანად აქცევს. მისი ამოხსნა უმეტეს შემთხვევაში მხოლოდ მოდელირების გამოყენებით არის შესაძლებელი.

წყლის დანაკარგები არხებში

არხებში წყლის დანაკარგების არსებობა განპირობებულია როგორც მისი აორთქლებით ღია არხების ზედაპირებიდან, ასევე მისი ფილტრაციით კალაპოტის კედლებსა და ფსკერში. თანაც, აორთქლებით გამოწვეული დანაკარგები, უმეტეს შემთხვევაში, ძალიან მცირეა მაშინ, როდესაც ფილტრაციული დანაკარგები შესაძლოა ძალიან დიდ სიდიდეებს აღწევდეს, რაც შესამჩნევად აქვეითებს არხის ეკონომიკურ ეფექტიანობას. ამასთან ერთად, ახლომდებარე გრუნტია გაწყლოვანებამ შესაძლოა გამოიწვიოს ადგილის დაჭაობება, დაჯდომადი გრუნტის არსებობისას არხის დეფორმაცია და ნაგებობის ნგრევა, ხოლო მთის პირობებში – საშიში ნგრევა და ღვარცოფი.

ასხვავებენ ფილტრაციის ორ სტადიას: თავისუფალს და ნატბორით. არხიდან გამოსული არა თავისუფალი, ნატბორიანი ფილტრაციული ნაკადი ეხება გრუნტის ნაკადს და მისი გავლენით იტბორება.

ფილტრაციასთან ბრძოლა შესაძლებელია როგორც ფსკერისა და კალაპოტის მოპირკეთებით, ასევე კალაპოტის გრუნტის წყალშეღწევადობის შემცირებით, რის მიღწევაც შესაძლებელია მექანიკური დატკეპნით და კოლმატაჟით – წვრილი ნაწილაკებით გრუნტის ფორების ამოვსების გზით. მაგალითად, ქვიშიანი გრუნტებისთვის შესაძლებელია გამოყენებული იქნას მათი კოლმატაჟი თიხიანი და ლამიანი გრუნტებით. წყალშეღწევადობის შემცირების განსაკუთრებული ხერხია არხის გრუნტში სპეციალური მასალების დამატება, მათ შორის, გრუნტის ხელოვნური დამლაშება, ხელოვნური „გლეიფიკაცია“, „პეტროლიზაცია“ და ა. შ., თუმცა ასეთი მეთოდები აბინძურებენ წყლის ნაკადს.

ნაგებობები არხებზე

არხების მშენებლობა თითქმის ყოველთვის საჭიროება დამატებითი ნაგებობების მოწყობას, რომლებიც შემდეგ კატეგორიებად შეიძლება დავყოთ:

წყალგამტარი ნაგებობები.
მაუღლებელი ნაგებობები.
არხის საერთო რეჟიმის მარეგულირებელი ნაგებობები..

წყალგამტარი ნაგებობები

როგორც ეკონომიკური, ასევე ტექნიკური მიზეზების გამო არხის ცალკეული უბნები შესაძლოა წყალგამტარი ნაგებობებით შეიცვალოს. ასეთ ნაგებობებს მიეკუთვნება ღარები, მილები, გვირაბები, აკვედუკები, დიუკერები, შუროები და სხვ.

იმ შემთხვევებში, როდესაც გრუნტის პირობები არ იძლევა არხის საიმედო კალაპოტის მოწყობის შესაძლებლობას, ან იმ ადგილის რელიეფი, რომელზედაც არხის ტრასის უბანი გადის, საკმაოდ რთულია (ძლიერად დასერილი ადგილი, მთის ფერდობები და ა. შ.), მიზანშეწონილია ღარების გამოყენება. ღარები ხელოვნური კალაპოტებია, მაგრამ მიწის ზედაპირზე განლაგებული ან ზედაპირის ზევით, საყრდენებზეა მოწყობილი. მათ ამზადებენ ხისგან, რკინაბეტონისგან, ლითონისგან და სხვა მასალებისგან. წყალი ღარებში დაწნევის გარეშე მოძრაობს. ზოგჯერ არხებს ზემოდან რაიმე საფარით იცავენ, რაც მას, არსებითად, მილს ამსგავსებს. ღარის კვეთის ფართობი ჩვეულებრივ, ნაკლებია, ვიდრე არხისა. ამის გამო მათ დიდ დახრილობას აძლევენ. ღარის გამტარუნარიანობის გამოთვლისას მას განიხილავენ, როგორც წყალგადასაშვებს, რომელსაც არხში შემავალი ფართო ზღურბლი აქვს.

აკვედუკებს აწყობენ არხის მიერ რაიმე წინააღმდეგობის მდინარის, ხევის, გზის და .ა. შ. გადაკვეთისას. საყრდენებზე მდგარი ღარისგან აკვედუკი გამოირჩევა კაპიტალურობით. ამ მხრივ აკვედუკები უფრო ახლის არის ხიდებთან, უშუალოდ ღარმა კი შეიძლება მალის ნაგებობის ფუნქცია შეასრულოს.

მილსადენები საშუალებას იძლევა გავუშვათ არხის წყალი რომელიმე წინააღმდეგობის ქვეშ. ასევე გამოიყენება არხის გავლის უბანზე არახელსაყრელი კლიმატური პირობების არსებობისას. მილსადენები შეიძლება მოთავსდეს როგორც მიწის ქვეშ, ასევე იყოს ღია ტიპისა, უშუალო წვდომის შესაძლებლობით. როგორც წესი, მილსადენებში წყლის მოძრაობის რეჟიმი დაწნეხვითია.

თუ საჭიროა არხის ქვეშ რაიმე სახის წყალდენის გაშვება, შესაძლებელია წყალგამშვები მილების მოწყობა. მსგავსი მილების კონსტრუქცია და გათვლები ანალოგიურია იმ მილების კონსტრუქციების და გათვლებისა, რომლებიც გამოიყენება წყალდენების გადაკვეთისას საავტომობილო და სარკინიგზო გზების ყრილებით.

მაუღლებელი ნაგებობები

ადგილის დიდი დახრილობის დროს არხში წყლის სიჩქარემ შეიძლება დაუშვებელ მნიშვნელობებს მიაღწიოს. ამის გამო საჭირო ხდება არხში განსხვავებული სიმაღლეების მქონე უბნების მოწყობა. სწორედ ასეთი უბნების შესაერთებლად გამოიყენება მაუღლებელი ნაგებობები, რომლებსაც ზოგადად მიეკუთვნება სწრაფსადენები და  ვარდნილები.

ვარდნილებში წყალი გზის ნაწილს ნაგებობაში გადის, ნაწილს კი ვარდნაში. საფეხურიან ვარდნილებში ვარდნილი წყლის ენერგია ქვრება სპეციალური მოწყობილობებით. კონსოლურ ვარდნილებში ვარდნილი წყალი დაცემის ადგილას წარმოქმნის ძაბრს, რომელიც თანდათანობით ისეთ სიღრმეს აღწევს, რომ გამორეცხვა წყდება და ვარდნის ენერგია მთლიანად ქვრება. კონსოლური ვარდნილების მოწყობა ნაკლებ ხარჯიანია თვითრეგულაციის გამო, მაგრამ მათი გათვლა ნაკლებად ზუსტია და ითხოვს განუსაზღვრელი რეჟიმის დაშვებას მანამ, სანამ ძაბრის ზომა არ მიაღწევს საჭირო სიდიდეს.

სწრაფსადენები დიდი დახრილობის მქონე ღარებია, რომლებშიც წყალი კრიტიკულზე მეტი სიჩქარით მოძრაობს. მაგრამ სიჩქარე არ უნდა აღემატებოდეს იმ სიდიდეს, რომელიც დასაშვებია ფსკერისა და კედლების მასალისთვის. სიჩქარის შესამცირებლად შესაძლებელია გადიდებული სიმქისის ღარის გამოყენება სხვადასხვაგვარი შვერილების, საფეხურებისა და ზღურბლების სახით. სწრაფსადენის ბოლოში ეწყობა წყალსაცემი ჭები სიჩქარის ჩასაქრობად.

არხების განსხვავებული სიმაღლის მქონე უბნების შესაუღლებლად გამოიყენება სატუმბი სადგურებიც.

არხის საერთო რეჟიმის მარეგულირებელი ნაგებობები

ასეთ ნაგებობებს განეკუთვნება რაბ-რეგულატორები და წყალგამყოფები, ავარიული ღობურები, წყალსაგდებები და წყალჩასაშვებები, თოშსაგდებები.

რაბ-რეგულატორი არის საკეტებით აღჭურვილი კაშხალი. მის ფუნქციებში შედის საკუთრივ არხში და მის განშტოებებში წყლის ხარჯის რეგულირება. ავარიული ღობურები საკეთებით აღჭურვილი ზღურბლებია. აუცილებლობის შემთხვევაში მათი დახმარებით ხდება არხის ცალკეული უბნების იზოლირება.

არხები ხელოვნებაში

არხების გამოყენებამ უძველესი დროიდან განაპირობა მათი ფართო ასახვა ხელოვნებაში. მხატვრები ხშირად აღბეჭდავენ არხებს ნახატებზე, სურათებზე, მხატვრულ ფილმებში.

არხი
აჯამეთის არხი

სარწყავი სისტემა ზესტაფონისა და ბაღდათის მუნიციპალიტეტებში.

არხი იწყება სოფელ ქვედა საქარასთან, მდინარე ყვირილის მარჯვენა ნაპირზე და მის პარალელურად მიემართება. სოფელ ახალ სვირთან  აკვედუკით ყვირილის მარცხენა მხარეზე გადადის და მთავრდება ვარციხესთან, მდინარე ხანისწყალთან. სიგრძე 30 კმ. არხში წყლის საშუალო ხარჯი 3 მ³/წმ. საექსპლუატაციოდ გადაეცა 1950 წელს. რწყავს 3,5 ათ. ჰა ფართობს.

აჯამეთის არხი
ვანათის არხი

სარწყავი არხი შიდა ქართლის ბარში. წყალს იღებს მდინარე პატარა ლიახვიდან, სოფ. საცხენეთთან. უერთდება მდინარე დიდ ლიახვს ქ. ცხინვალთან. ექსპლუატაციაშია 1953 წლიდან. სიგრძე 14 კმ. რწყავს ცხინვალისა და გორის მუნიციპალიტეტების სოფლების (საცხენეთი, გამანი, კოხათი, ერედვი, არგვიცი, დისევი, დმენისი, ფრისი, არბო, დიცი) სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებს (3,5 ათ. ჰა).

ვანათის არხი
კეხვის არხი

სარწყავი სისტემა აღმოავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლში. იწყება ჯავის მუნიციპალიტეტში, მდინარე დიდი ლიახვის მარჯვენა ნაპირიდან. მიემართება მდინარის პარალელურად სამხრეთისკენ, შემდეგ - სამხრეთ- დასავლეთისკენ, გადადის მდინარე აღმოსავლეთ ფრონის ხეობაში და მთავრდება სოფ. ხეთაგუროვთან. სიგრძე 27 კმ. ექსპლუატაციაშია 1948 წლიდან. რწყავს ცხინვალის (1583 ჰა), ზნაურის (2194 ჰა), გორის (666 ჰა) და ჯავის (51 ჰა) რაიონების ბაღ-ვენახებსა და ყანებს.

კეხვის არხი
მაშველი არხი

საინჟინრო სარწყავი სისტემა წყალტუბოს მუნიციპალიტეტსა და სამტრედიის მუნიციპალიტეტში. იწყება ქალაქ ქუთაისთან, მდინარე რიონის მარჯვენა ნაპირზე, ჩადის მდინარე გუბისწყალში. სიგრძე 25,5 კმ. ხარჯი 12 მ3/წმ. მწყობრში ჩადგა 1924 წელს, 1931 წელს ჩატარდა არხის რეკონსტრუქცია. 1935 წელს მაშველი არხს შეუერთეს „საბჭოთა არხი“. რწყავს 15,7 ათ. ჰა, აქედან წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის 13,9 ათ. ჰა,სამტრედიის მუნიციპალიტეტის - 1,8 ათ. ჰა.

მაშველი არხი
სადახლოს არხი

სარწყავი არხი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის ვაკეზე. საზრდოობს მდინარე დებედის წყლით. სათავეს იღებს სოფელ სადახლოს ზემოთ დაახლოებით 3 კმ-ზე. მაგისტრალური არხის სიგრძეა 10,2 კმ. მაქსიმალური გამტარუნარიანობა - 1,0 მ3/წმ. რწყავს მარნეულის მუნიციპალიტეტის მიწებს (1210 ჰა). ექსპლუატაციაშია 1930 წლიდან.

სადახლოს არხი
სკრა-ქარელის არხი

სარწყავი არხი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის ვაკეზე. გამოყვანილია მდინარე მტკვარს. სათავე უდევს სოფელ ახალსოფელთან, მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე. მაგისტრალური არხის სიგრძეა 27,5 კმ. გამტარუნარიანობა 2,2 მ³/წმ. ექსპლუატაციაშია 1947 წლიდან. რწყავს ქარელისა (1802 ჰა) და გორის (456 ჰა) მუნიციპალიტეტების მიწებს.

სკრა-ქარელის არხი
სამგორის სარწყავი სისტემის ქვემო მაგისტრალური არხი

არხი აღმოსავლეთ საქართველოში, ივრის ზეგანსა და გარდაბნის ვაკეზე. წყალს იღებს თბილისის წყალსაცავიდან. არხის სიგრძეა 48,1 კმ, სარწყავი ქსელის ჯამური სიგრძე 441,9 კმ. მაქსიმალური გამტარუნარიანობა  12 მ³/წმ. ექსპლუატაციაშია 1952 წლიდან. არხი რწყავს ძირითადად გარდაბნის მუნიციპალიტეტის, აგრეთვე თბილისის მიწებს.

სამგორის სარწყავი სისტემის ქვემო მაგისტრალური არხი
ტირიფონის არხი

საინჟინრო სარწყავი სისტემა შიდა ქართლში ტირიფონის ვაკეზე. იწყება ქალაქ ცხინვალის სამხრეთით მდინარე დიდი ლიახვის მარცხენა ნაპირზე. მიემართება სამხრეთ-აღმოავლეთისაკენ გადაკვეთს მდინარეებს პატარა ლიახვს, აძურას, ჭარებულას და თავდება სოფელ პატარა ხულვარეთის მახლობლად მდინარე კირბალულასთან. სიგრძე 42 კმ. წყლის ხარჯი 14 მ3/წმ. მწყობრში ჩადგა 1929 წელს. 1960-იან წლებში ჩატარებული რეკონსტრუქციის შედეგად 3-ჯერ მეტი ფართობი ირწყვევა. რწყავს გორის რაიონის 30,6 ათ. ჰა. არხზე აგებულია ტირიფონის ჰესი.

ტირიფონის არხი
საქართველოს ჩანჩქერები
#ჩამონათვალიზღვის დონიდანსიმაღლემდებარეობა
1ბურსაჭირის ჩანჩქერი
ზ. დ. 2170 მ.

დუშეთის მუნიციპალიტეტში
2გეგის ჩანჩქერი
ზ. დ. 530 მ.
70 მ.

3ერეთოს ჩანჩქერი
ზ. დ. 2300 მ.

ყაზბეგის მუნიციპალეტეტში
#ჩამონათვალი
ზღვის დონიდან
სიმაღლე
მდებარეობა
4მახუნცეთის ჩანჩქერი
ზ. დ. 335 მ.
50 მ.
ქედის მუნიციპალიტეტში
5ტობის ჩანჩქერი


მარტვილის მუნიციპალიტეტში
საქართველოს ჩანჩქერები
გეგის ჩანჩქერი

ჩანჩქერი აფხაზეთში, მდინარე ბზიფის მარჯვენა შენაკად გეგაზე, ზღვის დონიდან დაახლოებით 530 მ. სიმაღლე 70 მ (სხვა ცნობით 50-55 მ). მდინარე გეგა თავისი დინების ერთ-ერთ მონაკვეთში ხვდება კარსტულ ნაპრალში, მიწისქვეშა დერეფნების გავლის შემდეგ გადმოედინება კლდის შუაგულიდან და ქმნის საოცრად ლამაზ ჩანჩქერს, რომლის წყალიც ძალიან ცივია, ამიტომაც მიმდებარე ტერიტორიაზე, თითქმის ზაფხულის ბოლომდე თოვლი შენარჩუნებულია.

ფილმში „შერლოკ ჰოლმსისა და დოქტორ ვატსონის თავგადასავალი“ სცენა პროფესორ მორიარტრისა და ჰოლმსის ბრძოლა რაიხენბახის ჩანჩქერთან ამ ადგილასაა გადაღებული.

გეგის ჩანჩქერი
მახუნცეთის ჩანჩქერი

ჩანჩქერი საქართველოში, ქედის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სოფელ ზედა მახუნცეთის ჩრდილო ნაწილში, ზღვის დონიდან 335 მეტრის სიმაღლეზე, მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა მხარეს. პატარა შენაკადზე გამოედინება 50 მეტრის სიმაღლის ჩანჩქერი, რომელიც საკმაოდ მოზრდილ მორევს აჩენს. პორფირიტული ტუფებისა და ტუფბრექჩიების წყებით აგებული, ქედის იმ ნაწილში გამომდინარე ჩანჩქერი ძალზე შთამბეჭდავია და ბევრ მნახველს იზიდავს. აქვეა განლაგებული რესტორნის ტიპის კვების ობიექტები და ასევე საპიკნიკე ადგილები.

მახუნცეთის ჩანჩქერი
კარსტი

ბუნებრივი მოვლენები, რომლებიც თავს იჩენს წყალში ხსნად ქანებში (კირქვა, დოლომიტი, ცარცი, თაბაშირი, ქვამარილი) მიწისქვეშა და ზედაპირული წყლის ნაკადების ზემოქმედების შედეგად.

კარსტულ პროცესში წამყვანი როლი ენიჭება ქანების ქიმიურ ხსნადობას. კარბონატული ქანები იხსნება თავისუფალი ნახშირორჟანგის ან სხვა მინერალური და ორგანული მჟავების ზეგავლენით (CaCO3 + H2O + CO2 « Ca+ 2HCO-3). ქანების გახსნასთან ერთად ხდება მათი მექანიკური გადარეცხვა და წარმოიქმნება კარსტის ზედაპირული და მიწისქვეშა ფორმების კომპლექსი (კარები, ძაბრები, აბაზანები, ქვაბულები, ბრმა ხეობები, პოლიები, ჭები, შახტები, უფსკრულები და სხვ.). კარსტული პროცესების შედეგად ხშირად ჩნდება ოვალური ფორმის ქვაბულები, რომელიც წყლით ივსება. იქმნება კარსტული ტბები. კარსტული ტბების კარგ მაგალითს გვაძლევს ცისფერი ტბა,ერწოს ტბა და სხვ.

კარსტვად ქანებში, განსაკუთრებით ნაპრალების გასწვრივ, ყალიბდება მიწისქვეშა სიცარიელეები, მღვიმეები. მსოფლიოს უგრძესი მღვიმური სისტემაა მამონტ-ფლინტ-რიჯი. ყველაზე ღრმა უფსკრული კრუბერის გამოქვაბული.

ზედაპირული და მიწისქვეშა კარსტული ფორმების კომპლექსი სრულად არის წარმოდგენილი შიშველ კარსტში, სადაც კარსტვადი ქანების ზედაპირი გაშიშვლებულია. თუ კარსტვადი ქანები დაფარულია ნიადაგითა და კორდით, გვექნება კორდიანი კარსტი; თუ ზედაპირს უხსნადი ფხვიერი ნაფენები ფარავს დაფარული კარსტი, თუ ზედაპირი კლდოვანი წარმონაქმნებითაა დაფარული ჯავშნიანი კარსტი, თუ ხსნადი ქანები ღრმად არის განლაგებული არაკარსტვადი ქანების ქვეშ - დამარხული კარსტი.

კარსტული მხარე ღარიბია ზედაპირული წყლის ნაკადებით, რადგან მდინარეები და ნაკადულები მიწისქვეშ იკარგება.


ფსევდოკარსტი

კარსტულ მოვლენებს გარეგნულად წააგავს ფსევდოკარსტული მოვლენები:

  • თერმოკარსტი, რომელიც ვითარდება ყინულსა და მზრალ გრუნტებში;

  • კლასტოკარსტი, რომელიც წარმოიქმნება ნატეხი ქანების შეცემენტებელი სნადი კომპონენტების ეროზიისა და გახსნი სშედეგად;
    მექანიკური სუფოზია და დანაწევები ვითარდება ნამსხვრევ და ფოროვან გრუნტებში.

ფსევდოკარსტის განვითარებაში მთავარ როლს თამაშობს ყინულის დნობა, წყლის ნაკადის მექანიკური მოქმედება, ფხვიერი გრუნტიდან მარილების გამოტუტვა (კარსტულ-სუფოზიური პროსესები).

კარსტული მხარეები

კარსტი განვითარებულია აღმოსავლეთ ევროპის ვაკეზე, ყირიმში, ურალში, კავკასიონზე, სლოვენიაში, ჩეხეთში, აშშ-ში, ვესტინდოეთში, ჩინეთსა და ინდოჩინეთის ნ/კ-ზე.

კარსტის ცნობილი მკვლევრები

სხვადასხვა დროს კარსტის ცნობილი მკვლევარები იყვნენ: ე.ა. მარტელი, გ. მაქსიმოვიჩი, დ. სოკოლოვი, ა. კრუბერი, ნ. გვოზდეცკი, ზ. ტატაშიძე და სხვ.

სახელწოდება

კარსტი სახელწოდება მომდინარეობს კრასის პლატოდან, რომელიც სლოვენიის დასავლეთით მდებარეობს. სლოვენია კარსტის კლასიკური ქვეყანაა, კარგად გამოხატული უხვი კარსტული ფორმებით.

კარსტი
აფაჩინის კარსტული ჭა

კარსტული ჭა გულრიფშის რ-ნში, სოფ. წებელდის ტაფობში, აფიანჩა-ჩაჟოუშის ქედის ჩრდილოეთ კალთის ზედაცარცულ კირქვებში. სიღრმე 70 მ. ჭის პირი ვიწრო მილისებური ხვრელია. ქიმიური ნალექებიდან გვხვდება სტალაგმიტები და კალციტის მოფარდაგებანი; მექანიკურიდან ნგრევის ადგილობრივი მასალა, თიხის ნაფენები. ჰავა სტატიურია.

აფაჩინის კარსტული ჭა
ჰორაღის კარსტრული ჭა

კასტრული წარმონაქმნი ბზიფის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე შავწყლას აუზში, გუდაუთის რ-ნი. სოფ. ბლაბურხვის ტერიტორიაზე. მდებარეობს ზღვის დონიდან 625 მ-ზე. წარმოადგენს 35 მ სიღრმის ჭას. ჭის ფორმა ცილინდრულია. ინვითარებს მრავალრიცხოვან ნაპრალებს. კედლები დროებითი ღვარებით ძლიერაა დაღარული. ჭის ფსკერზე მცირე ზომის გვირაბები იხსნება, რომლებიც მოკლე ხვრელებს წარმოადგენენ. მექანიკური ნალექებიდან გვხვდება ნგრეული და ნაშალი მასალა. არის ასევე თიხა-ღორღის ნაფენები. ჭარბად ჩაედინება დროებითი ნაკადები.

ჰორაღის კარსტრული ჭა
კოკის კარსტრული ჭა

კასტრული წარმონაქმნი არაბიკის კირქვულ მასივზე. გაგრის რ-ნი. გამომუშავებულია ცარცულ კირქვებში. ჭის საწყისი ნაწილი ასიმეტრიული ფორმის დოლინაა. მის სამხრეთ ფერდობზე იხსნება ვიწრო გვირაბი, რომელიც სწრაფად უკავშირდება მოზრდილ (20X18) დარბაზს. ჭის სიღრმე 15 მ-ია. მექანიკური ნალექებიდან გვხვდება ნგრევის ადგილობრივი და ზედაპირიდან ჩატანილი მასალა, თიხის მცირე ლაქები, ძაბრის ძირში მუდმივი თოვლისა და ფირნის ლაქაა.

ჰავა სტატიურია. ჭაში ჩნდება დროებითი ნაკადები. ჩასვლა ადვილია, არსებობს ჭრილი.

კოკის კარსტრული ჭა
ორთაბალაგანის კარსტრული ჭა

კასტრული წარმონაქმნი ბერჭილის ქედზე, მდინარე ჟოვეკვარის აუზში. გაგრის მუნიციპალიტეტი.  მდებარეობს ზღვის დონიდან 2270 მ-ზე. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. 15 მ სიღრმის ჭა, ძირში დარბაზული გაფართოებით. გვხვდება ადგილობრივი წარმოშობის ნგრეული მასალა - ლოდები, ღორღი და სხვ.

ჰავა სტატიურია. მშრალი. საჭიროა სპელეოლოგიური საჭურველი.

ორთაბალაგანის კარსტრული ჭა
სხვავის კარსტრული ჭა საყინულე

ბუნებრივი გამოქვაბული ამბროლაურის რ-ნი, სოფ. შუა სხვავის სამხრეთით 4 კმ-ზე. ზღვის დონიდან 1310 მ-ზე. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. ჭა იწყება დიდი ძაბრით, რომლის ფსკერი თოვლითაა ამოვსებული. ძაბრი ქვემოთ ციცაბოდ დახრილ გვირაბში გადადის. გვხვდება ყინულის სტალაქტიტები, სტალაგმიტები, საუკუნოვანი ყინულის სვეტები (ზოგი სვეტის სიმაღლეა 8, ხოლო გარშემოწერილობა 20 მ) და კასკადები.

არის ასევე მიწისქვეშა გლეტჩერი, მასში ჩაყინული ღორღითა და ქვებით. მექანიკური ნალექებიდან - ნგრევის ადგილობრივი მასალა. სამხრეთ კედელთან წყლის პატარა გუბურებია. ყინული გამოიყენება სამეურნეო საჭიროებისათვის.

ჰავა სტატიურია. ჰაერის ტემპერატურა მთელი წლის განმავლობაში 0°C-ზე დაბალია.

პირველ ძაბრში ჩასვლა ადვილია. მეორე მონაკვეთის დასაძლევად საჭიროა თოკი ან საფეხურების გაჭრა ყინულში.

სხვავის კარსტრული ჭა საყინულე
წიფურიის კარსტრული ჭა

კარსტული წარმონაქმნი ჩხოროწყუს რ-ნი, მიგარიის მასივზე, წიფურიის ტაფობის ფსკერზე, მდინარე ოჩხომურის აუზში. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. შესასვლელი იშლება შქერის რაყებში. ჩასასვლელი ხვრელის გარშემოწერილობა უდრის 7 მ-ს, საერთო სიღრმე - 33 მ-ს. ამ ჭის ჩრდილოეთით, ერთი ნაპრალის გასწვრივ განვითარებუყლია ძაბრები და პატარ-პატარა მღვიმეები. შრის წოლის ელემენტები, რომლებშიც მღვიმეა გაჩენილი სდ 190° 18-20°. მღვიმური ნალექებიდან გვხვდება ნგრეული მასალა; თიხის ნაფენები. ჭა სველია.

წიფურიის კარსტრული ჭა
იმერეთის დაბლობი

კოლხეთის დაბლობის აღმოსავლეთი ნაწილი, მდინარე ცხენისწყლის 65 კმ, მაქსიმალური სიგანე 35 კმ. სიმაღლე ზღვის დონიდან 15-150 მ. ოდნავ დახრილი აკუმულაციური ვაკეა. აგებული მეოთხეული ალუვიური ნაფენებით. იმერეთის დაბლობზე ზღვის ნოტიო სუბტროპიკული ჰავაა, იცის რბილი, თბილი ზამთარი და ცხელი ზაფხული. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა 11,5-14,6°C-ია, აბსოლუტური მინიმალური - 17-20°C, აბსოლუტური მაქსიმალური 38-42°C. ნალექები 1300-1800 მმ წელიწადში. დაბლობის ძირითად ნაწილში ნოტიო სუბტროპიკული ვაკე-დაბლობის ლანდშაფტია კოლხური მცენარეულობით და ალუვიური და ეწერი ნიადაგებით. მცირე ფართობი უჭირავს მუხნარიან და ეწერ ნიადაგებიან ვაკე-დაბლობს, აგრეთვე ჭალებს, სადაც კოლხური მდელო-ტყის მცენარეულობა და ალუვიური ნიადაგებია.

იმერეთის დაბლობი
საქართველოს დაბლობები
#
ჩამონათვალი
ზღვის დონიდან
მდებარეობა
1
ელდარის დაბლობი
ზ. დ. 200 მ.
 
2
იმერეთის დაბლობი
ზ. დ. 150 მ.
 
3
კოლხეთის დაბლობი
ზ. დ. 200 მ.

#
ჩამონათვალი
ზღვის დონიდან
 მდებარეობა
4
ოდიშ-გურიის დაბლობი
ზ. დ. 50 მ.
 
5
სამურზაყანოს დაბლობი
 
 
საქართველოს დაბლობები
კონცხი

ზღვაში, ტბაში ან მდინარეში შეჭრილი ხმელეთის სანაპიროს ნაწილი. აგებულია მკვრივი ქანებით ან ნატანით.

მათი წარმოშობა როგორც წესი დაკავშირებულია ეროზიულ პროცესებთან. კონცხის წარმოქმნას ხელ უწყობს სანაპირო ზონაში არსებული რბილი და მყარი ქანების ერთობლიობა. რბილი ქანები, როგორიცაა ქვიშა, ტალღების ზეგავლენით გაცილებით სწრაფად იმსხვრევა, ვიდრე მყარი ქანი, რის შედეგად წარმოიქნება კონცხი. სწორედ კონცხზე გაივლება ამა თუ იმ კონტინენტის უკიდურესი დასავლეთი, აღმოსავლეთი, ჩრდილოეთი და სამხრეთი წერტილები.

მაგ. ევროპის უკიდურესი ჩრდილოეთი კონცხია ნორდკინი, სამხრეთის - მაროკის კონცხი, ხოლო დასავლეთისა - როკის კონცხი.

ცნობილი კონცხების ჩამონათვალი

აფრიკა
EritreaSudan
Mauritania
Cape Guardafui
Ras Kasar
Cape Blanc
South Africa
Ghana
Morocco
Cape Agulhas
Cape Coast
Cape Juby
Cape of Good Hope
Liberia
Cape Three Forks
Tunisia
Cape Mesurado
Senegal
Cap Bon
Cape Palmas
Cap-Vert
Boto
Grand Cape Mount
Somalia
 

 

აზია
India
Russia
Cape Baba
Cape Comorin
Cape Chelyuskin
Vietnam
Philippines
Cape Dezhnev
Mũi Né
Cape Engaño
Turkey

 

ევროპა
Albania
Pointe du Raz
Portugal
Cape of Gjuhëz, Karaburun Peninsula
Germany
Cabo da Roca
Cape of Rodon
Cape Arkona
Cabo de São Vicente / Sagres Point
Bulgaria
Greece
Spain
Cape Emine
Cape Matapan
Cape Finisterre
Cape Kaliakra
Latvia
Turkey
Cyprus
Cape Kolka
Sarayburnu, İstanbul
Cape Greco
Norway
United Kingdom
France
Cape Nordkinn
Cape Cornwall, Cornwall
Cap Gris Nez
North Cape
Cape Wrath, Scotland

 

ჩრდილოეთ ამერიკა
Canada
Mexico
Cape Girardeau, Missouri
Cape Breton Island, Nova Scotia
Cabo San Lucas, Baja California Sur
Capes on the Mississippi River
Cape Chidley, Newfoundland and Labrador / Nunavut
United States
Cape Hatteras, North Carolina
Cape Columbia, Nunavut
Cape Ann, Massachusetts
Cape Henlopen, Delaware
Cap Diamant, Quebec City
Cape Canaveral, Florida
Cape Henry, Virginia
Cape Race, Newfoundland and Labrador
Cape Charles, Virginia
Cape Spear, Newfoundland and Labrador
Cape Cod, Massachusetts
Cape May, New Jersey
Murchison Promontory, Nunavut
Cape Coral, Florida
Cape Prince of Wales, Alaska
Greenland
Cape Fear, North Carolina
 
Cape Farewell
Cape Flattery, Washington
 

 

სამხრეთ ამერიკა
Argentina
Cape Froward
Cape San Román
Cape Virgenes
Cape Horn
 
Chile
Venezuela
 


ოკეანე
Australia
South East Cape
Cape Kidnappers
Cape Byron
New Zealand
Cape Reinga
Cape Leeuwin
Cape Egmont
East Cape
Cape York
Cape Foulwind
North Cape
კონცხი
სამურზაყანოს დაბლობი

ვაკე დაბლობი დასავლეთ საქართველოში, კოლხეთის დაბლობის ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილი. სახელი ეწოდა სამურზაყანოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული პროვინციის მიხედვით, მაგრამ გეოგრაფიულად მოიცავს უფრო ვრცელ ტერიტორიას - მდინარე ენგურსა და კელასურს შორის. დაბლობი აგებულია მეოთხეული ფხვიერი ალუვიური ნალექებით. დაბლობის შავიზღვისპირა ზოლი დაბალია და მეტწილად დაჭაობებული, პერიფერიული ამაღლებული ნაწილი უფრო დრენირებულია. დაბლობისათვის დამახასიათებელია თბილი და თანაბარნესტიანი ჰავა, ტენიანი ტერიტორიისათვის ნიშანდობლივი ნიადაგები და კოლხური მცენარეულობა, კოლხური ტიპის ლანდშაფტი.

სამურზაყანოს დაბლობი
ბიჭვინთის კონცხი

კონცხი შავი ზღვის სანაპიროზე, მდინარე ბზიფის შესართავის მახლობლად. აგებულია უმთავრესად მდინარის ალუვიური ნალექებით. უკავია ნაწილობრივ დაჭაობებული ვაკე-დაბლობი. სიმაღლე 1,5-3 მ. ვაკის ერთფეროვნებას არღვევს ქვიშის დიუნები, ბორცვები. კონცხზეა ტბა ინკითი, რომელსაც შავი ზღვის ყოფილ უბედ მიიჩნევენ.

კონცხის ტერიტორიაზე ხარობს რელიქტური ბიჭვინთის ფიჭვი და ბზის იშვიათი კორომი. კონცხზეა კურორტი ბიჭვინთა.

ბიჭვინთის კონცხი
სოუქსუს კონცხი

კონცხი საქართველოს შავი ზღვის სანაპიროზე, გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარეების ხიფსთისა და გუდოუს შორის. აგებულია მდინარე ხიფსთის მიერ გამოტანილი ალუვიური მასალით. კონცხის აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს ქალაქი გუდაუთა, აქვეა გაშენებული ისტორიული სოფელი ლიხნი, რომელიც ვრცელდება ზღვის დონიდან 50 მ სიმაღლეზე.

სოუქსუს კონცხის სიახლოვეს მდებარეობს სოფლები: მზაჰუა და ალგითი. კონცხის დასავლეთ ნაწილშია ბომბორის სამხედრო აეროპორტი.

სოუქსუს კონცხი
აქიუს მღვიმე (სპელეოლოგთა მღვიმე)

კარსტული მღვიმე გუდაუთის მუნიციპალიტეტში, დაბა ახალი ათონის მახლობლად, მდ. ფსირცხის მარცხენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 160 მ. 30 მ სიგრძის ვიწრო ხვრელით უერთდება 30 მ სიმაღლის მთავარ დარბაზს. სტალაგმიტებითა და სტალაქტიტებით მორთული დარბაზების საერთო სიგრძეა 125 მ. აქიუში ნაპოვნია მღვიმური დათვის ძვლები.

აქიუს მღვიმე (სპელეოლოგთა მღვიმე)
აძაბის მღვიმე

კარსტული მღვიმე ეშერის პლატოზე, გუდაუთის რ-ნი. მდინარე გუმისთის აუზში.  ვრცელდება ზღვის დონიდან 245 მ. გამომუშავებულია ზედაცარცულ კირქვებში. მღვიმე იწყება მაღალი შესასვლელით (სიმაღლე 10-12 მ, სიგანე 5 მ). იგი სიღრმეში თანდათან ვიწროვდება (ზ. 2-4X2-3 მ) და გვირაბის ფორმას იღებს. მღვიმის ჭერი წინა ნაწილში რამდენიმე ადგილას იხსნება. ძირითადი მაგისტრალი ინვითარებს განშტოებებს ვიწრო ნაპრალის სახით. მღვიმე ბოლო ნაწილში ორად იტოტება. ძირითადი მაგისტრალი ნახევარსიფონის შემდეგ უკავშირდება დარბაზს და შემდეგ სიფონით თავდება. მღვიმის ჯამური სიგრძე 280 მ აღწევს, ხოლო ძირითადი მაგისტრალი 160 მ. სტალაქტიტები და სტალაგმიტები სუსტადაა განვითარებული.

მექანიკური ნალექებიდან გვხვდება ნგრევის ადგილობრივი მასალა (კირქვის ლოდები); ორგანოგენულიდან - გუანო. ჰავა დინამიურია. მღვიმეში გამდინარე ნაკადი ოთხ მოზრდილ ტბას აჩენს. მღვიმეში მოიპოვება ნიჩაბფეხიანი უდაბლესი კიბოები, ღამურები, ტოლფეხიანები, ობობები, მწერები და სხვ. ადვილი გასასვლელია, არსებობს გეგმა და ჭრილი.

აძაბის მღვიმე
ახალი ათონის მღვიმე (ანაკოფიის მღვიმე, ივერიის მღვიმე)

მღვიმე გუდაუთის რ-ნში. ახალი ათონის ტერიტორიაზე, ივერიის მთის ჩრდილოეთ კალთაზე.

ახალი ათონის მღვიმის ბუნებრივი ჩასასვლელი, ფართოპირიანი და შვეულკედლებიანი უფსკრული, ზღვის დონიდან 220 მ-ზე იხსნება. მღვიმე ჩასახულია ქვედაცარცული ასაკის სქელშრეებრივ, ძლიერ ნაპრალოვან კირქვებში და შედგება ვერტიკალური (ჯამური სიღრმე 183 მ) და ჰორიზონტალური (ჯამური სიგრძე 3265 მ) სიღრუეებისაგან. აღსანიშნავია დიდი დარბაზები: „აფხაზეთი“, „ქართველ სპელეოლოგთა დარბაზი“, „ტაძარი“, „სოხუმი“, „თბილისი“, „ჰელიქტიტების დარბაზი“ და სხვა. ზოგიერთი მათგანი მდიდრულადაა მორთული სხვადასხვა სიდიდისა და ფორმის სტალაგმიტებით, ფარდებით, გაქვავებული ჩანჩქერებით. ცალკეულ დარბაზებშია პლასტიკური თიხის დიდი სისქის (10-30 მ) ნალექები, ნგრეული მასალა. მღვიმის თავისებურებაა დარბაზების გიგანტურობა. მღვიმური სისტემის მოცულობა 1 მლნ. მ3აღემატება. ამ მხრივ ის ერთ-ერთი უდიდესია ევროპაში. მღვიმეში ჰაერის ტემპერატურა წლის განმავლობაში 12,6-14,4 °C, ხოლო შეფარდებითი ტენიანობა 94-100% ფარგლებში ირყევა. მღვიმეში გვხვდება კიბოსნაირნი, ობობასნაირნი, მრავალფეხიანები და სხვა. მღვიმე 1961 წელს აღმოაჩინა და შეისწავლა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ვახუშტი ბატონიშვილის სახელობის გეოგრაფიის ინსტიტუტმა. „საქქალაქმშენსახპროექტის“ ინსტიტუტის პროექტით ტურისტული მიზნებისათვის კეთილმოწყობილ იქნა „თბილგვირაბმშენის“ მიერ და გაიხსნა 1975 წელს.

ახალი ათონის მღვიმე (ანაკოფიის მღვიმე, ივერიის მღვიმე)
ბეთლემის გამოქვაბული

ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ხევში. მყინვარწვერის მასივზე, მწვერვალიდან სამხრეთ - აღმოსავლეთისკენ განშტოებულ ბეთლემის ქედზე (გერგეტისა და აბანოს მყინვარების აუზთა გამყოფი). ზღვის დონიდან დაახლოებით 4100 მ. ბეთლემი გამოკვეთილია ციცაბო მოწითალო ანდეზიტის კლდეში (კლდის ძირიდან 300 მ სიმაღლეზე). ბეთლემი მოხსენიებული აქვს ვახუშტი ბატონიშვილს თავის ნაშრომში "აღწერა სამეფოსა საქართველოსა".

აღმოჩენა

1947 წლის ნოემბერში ცნობილმა ალპინისტმა, ლევან სუჯაშვილმა პირველმა შეამჩნია მყინვარწვერის ციცაბო ფერდობზე ბეთლემის გამოქვაბულიდან ჩამოშვებული ჯაჭვი. თავად ლევან სუჯაშვილის სიტყვებით:

„1947 წლის ნოემბრის თვის პირველ რიცხვებში მწვერვალ მყინვარწვერის სამხრეთ აღმოსავლეთით სალ კლდეში დავინახე ხელოვნურად ნაშენები გამოქვაბულის წინა ხედი, სადაც გარკვეულად შევამჩნიე რკინის კარები და სალ კლდეზე დაშვებული რკინის ჯაჭვი. მაშინვე გამახსენდა ილია ჭავჭავაძის პოემა ”განდეგილი”. აი, სწორედ ეს ის ჯაჭვია, რომელზედაც ”განდეგილის” ავტორი მოგვითხრობს.“ (ალექსანდრე ყაზბეგის სახელობის ყაზბეგის მხარეთმცოდნების მუზეუმის ფონდში დაცული ლევან სუჯაშვილის დღიურიდან.)

გამოკვლევა

1948 წელს ბეთლემი გამოიკვლია ქართველ მთამსვლელთა ჯგუფმა ალექსანდრა ჯაფარიძის ხელმძღვანელობით. გამოქვაბულში ასასვლელად კარიდან გადმოკიდებული იყო 5,5 სიგრძის რკინის ჯაჭვი. ყაზბეგის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში ინახება რკინის ფირფიტებით შეჭედილი ბეთლემის კარი, სპილენძის შანდალი, საეკლესიო ინვენტარი, მონეტები ბეთლემის კედელზე ამოკვეთილი წარწერის ფრაგმენტები პალეოგრაფიულად X-XI საუკუნით თარიღდება. ბეთლემის შესახებ ხალხში შემონახული თქმულება საფუძვლად დაედო ი. ჭავჭავაძის პოემა "განდეგილს".

ბეთლემის გამოქვაბული
ბოგის მღვიმე

კარსტული მღვიმე ხვამლის კირქულ მასივში, ცაგერის რ-ნი. ზღვის დონიდან 1710 მ. გამომიშავებულია ქვედა ცარცულ კირქვებში.მღვიმეში ჩასასვლელი იხსნება კარსტული ძაბრის ფსკერზე და საფეხურად ეშვება სიღრმეში. ნაპრალების გადაკვეთის ადგილებში გვხვდება დარბაზები. მღვიმის გამოკვლეული ნაწილის ჯამური სიღრმე 50 მ. აღწევს. მღვიმეში არის თოვლ-ფირნისა და ყინულების წარმონაქმნები. ვარაუდობენ რომ ბოგაში ჩაჟონილი წყლები კვებავს ვერძისტავის ვოკლუზს.

ბოგის მღვიმე
ბუჯის მღვიმე

მღვიმე რაჭის ქედის სამხრეთ კალთაზე. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. წარმოადგენს მრავალსართულიანი, მშრალი და წყლიანი დერეფნების სისტემას. ერთ-ერთი შესასვლელი აქვს ადგილ ქვაჯირკთან. მღვიმეს ქვედა სართული მუდმივად წყლიანია, გვხვდება ტბები, ნაღვენთი წარმონაქმნები. დერეფნების ჯამური სიგრძე დაახლოებით 700 მ-ია.

ბუჯის მღვიმე
ბღიის მღვიმე

კარსტული შახტი გუდაუთის რ-ნში. ზღვის დონიდან 1750 მ. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ სქელშრეებიან კირქვებში. მღვიმეში ჩასასვლელი ადგილ „ბღიის“ მიდამოებშია. გეგმაში მღვიმეს ლაბირინთოვანი, ხოლო ჭრილში - კასკადური აღნაგობა აქვს. ცალკეული შიგა ჭების სიღრმე 6-იდან 60 მ-მდეა. ჭები ერთმანეთს ებმის მოკლე დამრეცფსკერიანი, მაღალი დერეფნებით. მღვიმე აგეგმილია ზღვის დონიდან 210 მ სიმაღლემდე, აქვს განშტოებები. ჯამური სიგრძე 370 მ. მოცულობა 5400 მ³. დაბალ იარუსზე გაედინება ნაკადული. მღვიმის ზედა ნაწილში კარგად შეიმჩნევა მდნარი  თოვლის წყლების ზემოქმედების კვალი.

ბღიის მღვიმე
გიმოწიორილის მღვიმე

გიმოწიორილის მღვიმე - კარსტული მღვიმე მარტვილის მუნიციპალიტეტში. სოფ. ჭაბურთაში, ნახუნავოს თემი. მდინარე ისკიას სათავე.

გიმოწიორილის გამოქვაბული

სოფელს ჭაბურთას შუაზე ჰყოფს მდინარე ისკია, რომლის სათავეშიც არის „გიმოწიორილის” კარსტული მღვიმე. მღვიმე შედგება ორი ოთახისგან, რომლებიც ხელოვნურადაა შექმნილი.

"მღვიმეს ორი შესასვლელი აქვს. პირველიდან, რომელიც ძალიან დაბალია და კაცი ძლივსძლივობით თუ გაეტევა, ისკიას წყალი გამოდის, მეორე შესავალი მშრალია და ვიწრო. პირველი შესავლის, კედლის ხელოვნურ კაუჭზე, თოკი გამოვაბით და მე (სოსო ათათია), გოშა ფარულავა და გიორგი ცანავა დარბაზში შევედით. წყალი ყინულივით ცივია.დაახლოებით 15 მეტრის გავლის შემდეგ გამოჭრილ კედელს ვხედავთ, რომელიც დაახლოებით 30-40 სმ-ით წინ არის გამოწეული. წინსვლა შესაძლებელია."

არის ვარაუდი რომ კედლები მექანიკურად მოძრაობდა. ამის შემდეგ კიდევ ერთი კედელია და აქ მღვიმე ვიწროვდება და გზა აღმოსავლეთით მიემართება. წყალსა და გამოჭრილ კედელს შორის ცურვით წინსვლა შეიძლება, თუმცა სივიწროვის გამო ძნელია. ამავე კედელზე ოვალური ფორმის ჭრილიცაა, ეს ჭრილი ჩრდილოეთისკენ მიდის, შემდეგ გამოჭრილი ვიწროვდება. გიმოწიორილიდან გამოსვლის შემდეგ ავედით მიმდებარე მთაზე - ნოსკია, სადაც ჭაბურღილი გვეგულებოდა. ჩვენ თოკების დახმარებით ჩავედით ჭაბურღილში ყელში, რომელმაც დარბაზში გაგვიყვანა. აქ შეგვხვდა დიდი რაოდენობით სტალაგმიტები, აქვე ვნახეთ შუაზე გადაჭრილი ჭური, რომელსაც უამრავი ნახვრეტი ჰქონდა.


დარბაზი მაღალ ყელიანია: სიგრძე 8 მეტრი, სიგანე 15 მეტრამდე იქნება. სიმაღლე 4 მეტრს აღწევს. დარბაზის კედლებს, ორივე მხრიდან ქვესკნელი აქვს. მე, თოკების დახმარებით ჩავედი მარჯვენა ქვესკნელში, დაახლოებით 5 მეტრამდე და დავინახე ჭრილი, გზა რომელიც გიმოწიორილისკენ მიემართება და სავარაუდოდ უერთდება კიდეც მღვიმეს. დარბაზის მარცხენა მხარეს ვნახეთ გამოჭრილი ოთახი, სადაც ზუსტად მართკუთხა პარალელიპედის ფორმის ქვას გადავაწყდით. სავარაუდოა რომ სალოცავად გამოიყენებოდა.

"მთაზე უამრავი ჭაა, ყველა ხელოვნურადაა დახურული. იმავე მთაზე, „ნაბეხუ”ს მიდამოში, გზის გაფართოების დროს გამოჩნდა კედელი. ჭიდან ამოსვლის შემდეგ სწორედ ამ „ნიშნიან კედელთან” გადავინაცვლეთ. კედელზე უცნობი წარწერები იყო."

მარტვილის მუზეუმის სამეცნიერო ექსპედიციების დღიურებიდან

საინტერესო იყო ჩვენი ექსპედიციების მუშაობაში ნახუნავოსა და წაჩხურუში მღვიმეთა დათვალიერება იყო. რამდენადაც შევძელით გაგვერკვია, ეს მღვიმეები 1960 წელს ავტორთა ჯგუფის მიერ გამოქვეყნებულ, საქართველოს მღვიმეთა კადასტრში არ არის შეტანილი. ჩვენ შევძელით მღვიმეებში შესვლა და ფოტოგრაფირება.

ნახუნავოში ისკიას სათავეს, სადაც მღვიმე მდებარეობს „გიმოწიორილს” ეძახიან. მღვიმესაც იგივე სახელწოდებით მოიხსენიებენ. ამ სიტყვის ზუსტი ქართული შესატყვისის მოძებნა ცოტათი ძნელია. „წიორია ძღაბი” - არსებობს ასეთი გამოთქმა, რომელსაც წერწეტ, მოქნილად მოძრავი ქალიშვილის დასახასიათებლად იყენებენ. მღვიმიდან გამოსული წყლის ნაკადი (მდინარე ისკია) ვიწრო, მიხვეულ-მოხვეული ხეობით ეშვება დაბლა, შესაძლოა, ამიტომაც ეძახიან „გიმოწიორილს”, ვიწროდ მავალს.

ხსენებული მღვიმის შესახებ ცნობები ამ სოფლის მკვიდრმა სოსო ათათიამ, მოგვაწოდა, რომელიც მღვიმეში არაერთგზის შესულა და გიმოწიორილის საოცარი სამყაროც უნახავს. ჩვენც დავინტერესდით...

გიმოწიორილი კარსტული მღვიმე აღმოჩნდა, საიდანაც მდინარე ისკია იღებს სათავეს. სათავესთან და შიგნითაც წყალი საოცრად სუფთა და ანკარაა, და როგორც ადგილობრივები ამბობენ, სამკურნალო თვისებებით ხასიათდება, კურნავს შაკიკს. ხშირი წვიმებისას ისკია დიდდება და მღვიმიდან ხმაურით გამოედინება. იქვე იკვლევს გზას ქვემოთ, დასავლეთისკენ და ქმნის ისკიას ხეობას.

მღვიმე, სოფლის ჩრდილოეთით ორიოდ კილომეტრში მდებარეობს. მისადგომად ადვილია. შესასვლელი ორად იყოფა. მარხენა მხარე, საიდანაც წყლის ნაკადი მუდმივად გამოდის, დაბალია. შევედით შედარებით მშრალი, მარჯვენა შესასვლელიდან. გავლა ვიწრო, გლუვზედაპირიან კედლებს შორის ძალიან გაჭირდა. კედლები, მალე ქვედა ნაწილით ისე დაუახლოვდა ერთმანეთს, ვიწრო და ღმრა დერეფანი შექმნეს. წყლიან არხში ფეხის ჩადგმა შეუძლებელი იყო. გავლა კედელ-კედელ, იქეთ-აქეთ ფეხმიბჯენილებმა ძლივს მოვახერხეთთ. ამ ვიწრო გასასვლელიდან, ფართო ლოდებიან დარბაზში მოვხვდით, რომლის სიმაღლე ≥ი ჩანდა. ნიმუში წამოვიღეთ, გაშრობის შემდეგ ნარინჯისფერი გაქრა და ქვაზე ნაცრისფერი ლაქები დარჩა. დარბაზში მრავალი სტალაგმიტი აღმოვაჩინეთ. ამის შემდეგ სავალი არე იმდენად დავიწროვდა, რომ ექსპედიციის ბევრი მონაწილე ადგილობრივ მკვიდრთაგან, იძულებული გახდა უკან გაბრუნებულიყო.

მღვიმეში ძნელი გზებით, დაახლოებით 150-160 მეტრი გავიარეთ და გაშლილ სიღრუეში, სტალაქტიტებიან და სტალაგმიტებიან დარბაზში აღმოვჩნდით. რის შემდეგაც გზა ჩაიკეტა, თუმცა სამი მიმართულებით ძალიან დაბალი გასასვლელები, ხვრელები ჩანდა. როგორც მეგზურმა (სოსო ათათია) გვითხრა, მღვიმე იქეთაც გრძელდებოდა, მაგრამ გზის გაგრძელება ასე მოუმზადებლად, სარისკო გვეჩვენა.

მღვიმე სველია, მასში გამდინარე წყალი, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, სუფთაა და ანკარა და არ იმღვრევა, განსხვავებით წაჩხურუს მღვიმისგან, რომელიც გზადაზა, ჭებთან წყლის ნაკადებთან ერთად, ტალახიანი წყლებიც გვხდებოდა.

გიმოწიორილის მღვიმე
გელგელუკის მღვიმე

კარსტული წარმონაქმნი არაბიკის მასივზე. გაგრის მულიციპალიტეტში.  მდინარე სანდრიფშის აუზში, ზღვის დონიდან 2230 მ. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ მასიურ კირქვებში. მღვიმე წარმოადგენს ვიწრო სიღრუეს, რომლის ჯამური სიგრძე 120 მ. აღწევს. მექანიკური ნალექებიდან გვხვდება გამოფიტვისა და ნგრევის ადგილობრივი მასალა. ჰავა სტატიურია. მშრალია.

მღვიმეში მოიპოვებულია მრავალფეხიანები: მატლი - Diptera, ხოჭოებიდან Trechini და სხვ. ადვილი შესაღწევია.

გელგელუკის მღვიმე
დევისხვრელის მღვიმე

ზედა პალეოლითის ხანის ადამიანის მღვიმე-ნამოსახლარი მდინარე ჩხერიმელის მარჯვენა ნაპირას, ხარაგაულის რ-ნი, სოფ. ლაშესთან.  ხანდების კლდეში, ზღვის დონიდან 340 მ. მღვიმე კარსტული წარმოშობისაა (სიღრმე 40 მ, შესასვლელის სიმაღლე 5 მ, სიგანე 4 მ). 1926- 1931 წლებში გაითხარა (ხელმძღვანელი გ. ნიორაძე) 1,20 სისქის 4 კულტურის ფენა, რომელთაგანაც ადამიანის ცხოვრების ნაშთს შეიცავდა ზემოდან მესამე ფენა. აღმოჩნდა კაჟისა და მცირე რაოდენობით ობსიდიანის იარაღი (საჭრისები და საფხეკები; მიკროლითური სახვრეტები, გრავეტისა და შატეპერონის ტიპის დანები, ხელშუბისპირები, ლა,ელები, ნუკლეუსები და ანამტვრევ-ანატკეცები, რიყის ქვის ხელჩაქუჩი). აგრეთვე კაჟის იარაღის წარმოებასთან დაკავშირებული ხელსაწყოები (გრდემლი და რქის იარაღი). ამავე ფენაში ნაპოვნია თანამედროვე ტიპის ადამიანის ქვედა ყბის მარჯვენა ნახევარი 2 კბილით. გ. ნიორაძემ დევისხვრელი ასაკობრივად ევროპის ზედა ორინიაკს და ჩრდილოეთ აფრიკის ძვ. კაფსიის კულტურას დაუკავშირა, ს. ზამიატნინმა კი ამიერკავკასიის ზედა პალეოლითური კულტურის მეორე ქრონოლოგიურ ჯგუფში გააერთიანა. დევისხვრელის შესწავლამ დასაბამი მისცა საქართველოში ქვის ხანის ძეგლების სისტემატურ არქეოლოგიურ კვლევა-ძიებას.

დევისხვრელის მღვიმე
საქართველოს მღვიმეები
#
ჩამონათვალი
ზღვის დონიდან
მდებარეობა
1
აბრსკილის მღვიმე
ზ. დ. 260 მ.
ოჩამჩირე
2
აკაკი წერეთლის მღვიმე
ზ. დ. 455 მ.
საჩხერე, სოფ. სარეკის ტერიტორიაზე
3
არფხოს შახტი
ზ. დ. 525 მ.
გაგრა
4
აქიუს მღვიმე
ზ. დ. 160 მ.
გუდაუთა
5
აძაბის გვირაბი
ზ. დ. 250 მ.
გურლიფში
6
აძაბის მღვიმე
ზ. დ. 245 მ.
გურლიფში
7
აძაბის ფარდული
ზ. დ. 525 მ.
გურლიფში
8
ახალი ათონის მღვიმე
ზ. დ. 220 მ.
გუდაუთა
9
ბერების სერი
 
საგარეჯო
10
ბეთლემის გამოქვაბული
 
 
11
ბზვანის მღვიმე
ზ. დ. 388 მ.
ვანი, სოფ. ბზვანი
12
ბოგის მღვიმე
ზ. დ. 1710 მ.
ცაგერი
13
ბუღელის მღვიმე
 
ცაგერი, დიდველის ტერიტ-ზე
14
ბუჯის მღვიმე
 
 
15
ბღელისწყალის მღვიმე
ზ. დ. 390 მ.
წყალტუბო, სოფ. ყუმისთავი
16
ბღიის მღვიმებღიის მღვიმე
ზ. დ. 1750 მ.
გუდაუთა
17
ბუჯის მღვიმე
 
რაჭა
18
განჯარეულის გამოქვაბული
 
ონი, სოფ. შქმერი
19
გვარჯილის კლდე
ზ. დ. 480 მ.
ჭიათურა, სოფ. რგანი
20
გიმოწიორილის მღვიმე
 
მარტვილი, სოფ. ჭაბურთა
21
გუმის მღვიმოვანი
 
სოხუმი, სოფ. გუმი
22
გელგელუკის მღვიმე
ზ. დ. 2230 მ.
გაგრა
23
დარკვეთის ეხი
 
ჭიათურა, სოფ. დარკვეთი
24
დევისხვრელის მღვიმე
 
ხარაგაული, სოფ. ლაშე
25
თარო კლდე
 
ჭიათურა, სოფ. შექრუთი
26
თსუ-95-ს მღვიმე
ზ. დ. 500 მ.
ჭიათურა, სოფ. ითხვისი
27
იაზონის მღვიმე
ზ. დ. 75 მ.
ქუთაისი
28
კაკასხიდის მღვიმე
ზ. დ. 75 მ.
ბაღდათი, სოფ. კაკასხიდი
29
კორცხელის მღვიმე
ზ. დ. 150 მ.
ზუგდიდი, სოფ. კორცხელი
30
კრუბერის გამოქვაბული
ზ. დ. 2320 მ.
 
31
კელასურის მღვიმოვანი
ზ. დ. 190 მ.
გურლიფში
32
მაანიკვარის შახტი
ზ. დ. 80 მ.
გუდაუთა
33
მარნის მღვიმე
ზ. დ. 370 მ.
გურლიფში
34
მარტელის შახტი
ზ. დ. 2350 მ.
გაგრ
35
მთისკალთის მღვიმეები
ზ. დ. 570 მ.
სოხუმი, სოფ. მთისკალთი
36
მოთენას მღვიმე
ზ. დ. 570 მ.
მარტვილი, სოფ. პირველი ბალდა
37
მუჩერის მღვიმე
ზ. დ. 700 მ.
მარტვილი
#
ჩამონათვალი
ზღვის დონიდან
მდებარეობა
38
მღვიმევის მღვიმე
ზ. დ. 620 მ-ზე.
მარტვილი, სოფ. მღვიმე
39
ნავენახევის მღვიმე
ზ. დ. 235 მ.
თერჯოლა, სოფ. ნავენახევი
40
ნაზოდელავოს მღვიმე
ზ. დ.  240 მ.
 
41
ნაპოს მღვიმე
ზ. დ. 730 მ.
მარტვილი სოფ. პირველი ბალდა
42
ნოღის მღვიმე
ზ. დ. 310 მ.
მარტვილი. სოფ. ნოღა
43
ოტაფისთავის მღვიმე
ზ. დ. 275  მ.
ოჩამჩირე, სოფ. ოტიფა
44
ოძილეს მღვიმე
 
მარტვილი
45
საგვარჯილეს მღვიმე
ზ. დ. 220 მ.
თერჯოლა, სოფ. ძევრი
46
სავეკუოს მღვიმე
ზ. დ. 230 მ.
ჩხოროწყუ
47
სათაფლიის კასტრული მღვიმეები
ზ. დ. 360 მ.
წყალტუბო
48
სათევზიის მღვიმე
 
ხონი, სოფ. გელავერი
49
საკაჟიას მღვიმე
ზ. დ. 150 მ.
თერჯოლა, სოფ. გოდოგანი
50
სამგლე კლდე
 
ჭიათურა, სოფ. ზოდი
51
სამელე კლდე
 
ჭიათურა, სოფ. ზოდი
52
სამერცხლე კლდეზ. დ. 600 მ.
ჭიათურა, სოფ. ზოდსა და დარკვეთს შორის
53
სატობავის მღვიმე
 
ჭიათურა
54
საქაჯიის მღვიმე
ზ. დ. 320 მ.
მარტვილი, სოფ. მესამე ბალდი
55
საძროხიის მღვიმე
ზ. დ. 720 მ.
ჭიათურა
56
საჭინკიის მღვიმე
ზ. დ. 750 მ.
ჭიათურა
57
სვანთა სავანე
 
სოხუმი
58
სვერის მღვიმე
ზ. დ. 690 მ.
ჭიათურა, სოფ. სვერი
59
სხვავის ჭა-საყინულე
ზ. დ. 1310 მ.
ამბროლაური, სოფ. შუა ხევი
60
ტარკილის მღვიმე
ზ. დ. 215 მ.
სოფ. დურიფში
61
ტვიშის მღვიმეები
 
ცაგერი, სოფ. ტვიში
62
ტობის მღვიმეები
ზ. დ. 790 მ.
აბაშა
63
ტყიბულა-ძევრულის მღვიმე
ზ. დ. 490 მ.
ტყიბული და თერჯოლა
64
უშოლთის მღვიმე
ზ. დ. 1840 მ.
ონი, სოფ. უშოლთი
65
ქოს მღვიმე
 
ჩხოროწყუ
66
ყუმისთავის მღვიმე
ზ. დ. 100 მ.
წყალტუბო
67
ცხრაჯვარის მღვიმე
ზ. დ. 1435  მ.
 
68
წყალტუბოს მღვიმე
ზ. დ. 100 მ.
წყალტუბო, სოფ. ხომული
69
წყაროს მღვიმე
ზ. დ. 680 მ.
მარტვილი
70
ჭაღის მღვიმე
ზ. დ. 245 მ.
გუდაუთა
71
ხოიჯგეთის შახტი
ზ. დ. 670 მ.
გურლიფში
72
ხორხების მღვიმე
ზ. დ. 1400 მ.
თეთრიწყარო
საქართველოს მღვიმეები
აკაკი წერეთელის მღვიმე

კარსტული მღვიმე საქართველოში, საჩხერის მუნიციპალიტეტის სოფელ სარეკის ტერიტორიაზე. მდებარეობს მდინარე ყვირილის მარცხენა მხარეს. გამომუშავებულია ზედაცარცულ კირქვებში. მღვიმეში შესასვლელი არის კლდოვანი ფარდულით, დაღმავალფსკერიანი და კარსტული გვირაბებისგან შედგება. შემდეგ ეშვება ჩრდილო-დასავლეთით პალეო მდინარის მიმართულებით. მღვიმის შესასვლელის სიმაღლე ზღვის დონიდან 455 მეტრია, ხოლო შეფარდებითი კი მდინარე ყვირილის დონიდან 75 მეტრი. მღვიმის სიღრმე 12 მეტრია, ჯამური სიგრძე 45 მეტრი, სიგანე – მინიმალური 1 მ, მაქსიმალური 2,5 მ, სიმაღლე მინიმალური 0,5 მ, მაქსიმალური კი 5 მ. მღვიმე ოთხსართულიან სიღრუეს წარმოადგენს.

მღვიმეში ჰაერის ტემპერატურა 14 გრადუსია. გაედინება პატარა ნაკადული, გვირაბის გაფართოებაში დიდ როლს თამაშობს დროებითი ღვარების ჭარბი ნაკადები. ქიმიური ნალექებიდან გვხდება სტალაქტიტები, სტალაგმიტები, კალციტის მოფარდაგებანი, მექანიკურიდან – ნგრევის ადგილობრივი მასალა, გამოფიტვის პროდუქტები, დროებითი ნაკადების მიერ შემოტანილია ალუვიონი, აგრეთვე მღვიმეში გვხდება მდინარეული რიყნარი მასალა. ბინადრობენ ობობები, მცირეჯაგრიანი რგოლოვანი ჭიები, მრავალფეხიანები და სხვა ცოცხალი ორგანიზმები.

ჭიათურა-საჩხერის გზატკეცილიდან მღვიმისკენ მიმავალი გზა მიემართება სოფელ სარეკის მიმართულებით. სასოფლო გზიდან მღვიმისკენ 150 მეტრის მანძილზე გრუნტის გზა მიუყვება. სოფელ სარეკის მაცხოვრებელ ბიძინა აბჟანდაძის საკარმიდამო ნაკვეთთან ახლოს არსებულ კლდოვან ფარდულში. მღვიმის ბოლომდე გასავლელად საჭიროა სპელეოლოგიური აღჭურვილობა. მღვიმე გამოკვლეული იქნა 2015 წლის 23 თებერვალს ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეომორფოლოგია, კარტოგრაფიის კათედრის ასისტენტ პროფესორის გიორგი დვალაშვილის მიერ.

აკაკი წერეთელის მღვიმე
თსუ-95-ს მღვიმე

კარსტული მღვიმე  ჭიათურის რ-ნში, სოფ. ითხვისის უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილში. მდებარეობს მდინარე ყვირილის მარცხენა ფერდობზე, ზღვის დონიდან 500 მ-ზე. გამომუშავებულია ზედაცარცულ კირქვებში. მისასვლელი გზა მდინარე ყვირილას ხეობიდან არის როგორც საფეხმავლო ბილიკი, აგრეთვე საჰაერო საკიდი საბაგირო გზა. მღვიმე აღმოჩენილ და შესწავლილ იქნა თსუ-ის დაარსების 95 წელთან დაკავშირებით თსუ-ის ზუსტი და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის გეოგრაფიის დეპარტამენტის ასისტენტ პროფესორ გიორგი დვალაშვილის და თსუ-ის ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტის მიერ.

მღვიმის წინა ნაწილი (შესასვლელის სიმაღლე 0,5 მ. სიგანე 3 მ) 8 მეტრი სიგრძის დაბალი დერეფნითაა წარმოდგენილი, რომელიც ძალზე ვიწრო და დაბალი ხვრელით უკავშირდება მღვიმის მეორე, უფრო ვრცელ დარბაზს (სიგანე 11 მ, სიმაღლე 11 მ). ჰაერის ტემეპერატურა მუდმივად +13.5 – +14°C-ია. მღვიმეში რამდენიმე სართული გამოიყოფა. მღვიმის აბსოლუტური სიმაღლე 495 მეტრი, ხოლო მდინარის შეფარდებითი სიმაღლე – 122 მეტრია. ქიმიური ნალექებიდან გვხვდება კალციტის ქერქგადაკრული უბნები; მექანიკურიდან ნგრევის და გამოფიტვის ადგილობრივი პრუდუქტები, სტალაქტიტები და სტალაგმიტები. მღვიმის წინა ნაწილი დინამიურია, ბოლო – სტატიური. დროებითი ღვარების შემოსვლას პერიოდული ხასიათი აქვს. მღვიმეში ბინადრობენ ღამურები და სხვადასხვა სახის მწერები.

მომავალში, მღვიმეში აუცილებელია შემდგომი კომპლექსური კლვევების ჩატარება. მღვიმის ათვისება შესაძლებელია როგორც ტურისტული მიზნებისათვის, აგრეთვე საწავლო-საგანმანათლებლო მიზნითაც. მღვიმეში შესაძლებელია ჩატარდეს საველე ლექციები სტუდენტებისა და მოსწავლეებისათვის. აგრეთვე აუცილებელია უსაფრთხოების ღონისძიებების გატარება მღვიმის დასაცავად, რათა არ მოხდეს ნაღვენთი ფორმების (სტალაქტიტების, სტალაგმიტების, სტალაგნატების) ადამიანის მიერ მექანიკური დაზიანება.

თსუ-95-ს მღვიმე
კაკასხიდის მღვიმე

კარსტული მღვიმე საქართველოში, ბაღდათის მუნიციპალიტეტის სოფელ კაკასხიდის მიდამოებში. მდებარეობს სოფელ კაკასხიდის სამხრეთით, მდინარე ხანისწყლის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 600 მეტრზე. მღვიმის მახლობლად მდინარე ხანისწყალზე დღემდე ფუნქციონირებს, საფრანგეთში XIX საუკუნეში გუსტავ ეიფელის ქარხანაში ჩამოსხმული რკინის საავტომობილო ხიდი, რომელიც ზეკრის ხეობას; ბაღდათის სოფლებთან აკავშირებს.

მღვიმის აღმოჩენა

კაკასხიდის მღვიმე დაფიქსირებულია თსუ-ის ექსპედიციის მიერ, რომლის შემადგენლობაშიც იყვნენ ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზუსტ და საბუნებისმტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის გეოგრაფიის დეპარტამენტის ასისტენტ პროფესორი გიორგი დვალაშვილი (ექსპედიციის ხელმძღვანელი), თსუ-ის მაგისტრანტი მერი გუგეშაშვილი და თსუ-ის ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტის სპელეოლოგები: გეოგრაფიის დოქტორი ზაზა ლეჟავა და ლაბორანტი გიორგი ჩართოლანი. ექსპედიციაში აგრეთვე მონაწილეობდნენ ბაღდათის ტურიზმისა და კურორტების განვითარების ცენტრის მენეჯერი გოჩა ხორავა და ბაღდათის საკრებულოს ინფრასტრუქტურის კომისიის თავჯდომარე მამუკა გორგოძე.

კაკასხიდის მღვიმე
კრუბერის გამოქვაბული, (ასევე ვორონია-კრუბერის გამოქვაბული)

კარსტული მღვიმე, ბერჭილის ქედზე, ორთაბალაგანის აღმოსავლეთ ხეობის ზემო ნაწილში შესასვლელი ზღვის დონიდან 2320 მ. მდებარეობს. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. მღვიმე წარმოადგენს სუბვერტიკალური ტიპის სოიღრუეს.

მღვიმეში გვხვდება მინიატურული სტალაქტიტები, სტალაგმიტები, ფარდები, ადგილობრივი წარმოშობის ნგრეული და გამოფიტვის მასალა. ჰავა სტატიური. არის ასევე წყლოის ნაკადები და პატარა ტბები. კრუბერის უფსკრულის წყლებით საზრდოობს მდინარე რეპრუა.

მღვიმეში ბინადრობენ მრავალფეხა ჭიები, ხოჭოები და სხვ.

დედამიწაზე დღემდე აღმოჩენილ გამოქვაბულთაგან იგი ყველაზე ღრმაა (სიღრმე - 2190 მ). სახელი ეწოდა ალექსანდრე კრუბერის პატივსაცემად.

კრუბერის გამოქვაბული, (ასევე ვორონია-კრუბერის გამოქვაბული)
მაანიკვარის შახტი

კარსტული წარმონაქმნი გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 80 მ-ზე, მთა ივერიის ჩრდილოეთით, ფსირცხა-მაანიკვარის მდინარე თაშუეთში, ახალი ათონის ვოკლუზიდან 0,5 კმ-ზე. გამომუშავებულია ცარცულ-პალეოგერნურ კირქვებში.

შახტი იწყება ვიწრო (1,5X1 მ) ჩასასვლელით, რომელიც სიღრმეში თანდათან განიერდება და 35 მ სიღრმეზე უკავშირდება (30X40 მ) დარბაზს. ამ დარბაზს გამოეყოფა მცირე ზომის სხვადასხვა სიმაღლეზე განლაგებული მშრალი დერეფნები. აღნიშნული დარბაზები ებმის ვერტიკალურ შახტს, რომელიც 70 მ სიღრმეზე უკავშირდება ელიფსური ფორმის (30X10 მ) დარბაზს. შახტის სიღრმე 70 მ აღწევს. ქიმიური ნალექებიდან გვხვდება სტალაქტიტები, სტალაგმიტები, სვეტები, ჰელიქტიტები, კასკადური ნაღვენთები, ოოლითები და ინკრუსტაციული წარმონაქმნები; მექანიკურიდან – ლოდები, გამოფიტვის პროდუქტები და თიხები.

ჰავა სტატიურია. წვიმის დროს უდაბლეს ნაწილში გროვდება წყალი და წარმოიქმნება ჩანჩქერი. აუცილებელია სპელეოლოგიური საჭურველი. შედგენილია განივი ჭრილი.

მაანიკვარის შახტი
მარტელის შახტი

ბუნებრივი შახტი ბერჭილის ქედზე, გაგრის რაიონში, მდინარე სანდრიფშის აუზში, 2350 სიმაღლეზე. გამომიშავებულია იურულ შრეებრივ კირქვებში. აქვს ფართო პირი და შვეული კედლები. გამოკვლეული ნაწილის სიღრმე 100 მ. ფსკერზე არის თოვლისა და ფირნის კონუსი, გვხვდება ყინულის სტალაქტიტები და სტალაგმიტები. მარტელის შახტის ნაწილი ამოქოლილია ჩამონგრეული მასალით.

მარტელის შახტი
მთისკალთის მღვიმეები

მღვიმეთა კომპლექსი სოხუმის რ-ნში სოფელ მთისკალთის მიდამოებში. ზღვის დონიდან 570 მ. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. შედგება სამი მღვიმისაფაბ. პირველი მღვიმის ჯამური სიგრძეა 335 მ. მეორის - 75 მ. მესამია - 42 მ. პირველში გადის ნაკადული, ორი დანარჩენი მშრალია. მღვიმეებში უხვადაა სხვადასხვაგვარი ნაღვენთ-ნაწვეთი კალციტური წარმონაქმნები. მათ შორის მღვიმური მარგალიტები. გვხვდება მღვიმური ცხოველები.

მთისკალთის მღვიმეები
მღვიმევის მღვიმე

კარსტული გამოქვაბული ჭიათურის რ-ნში,  სოფელ მღვიმევში. მღვიმე მდებარეობს ზღვის დონიდან 620 მ. მდინარე ყვირილის ხეობის მარჯვენა ფერდობზე. გამომუშავებულია ზედაცარცულ კირქვებში. კლდოვანი ფარდულების კომპლექსი ორსართულიანი სისტემით, ჯამური სიგრძე 60 მ. ზედა ფარდულის სიგანე 11 მ. სიღრმე 7 მ. ხოლო სიმაღლე 2 მ. გვხვდება გამოფიტვის ადგილობრივი პროდუქტები. არის კულტურული ნაფენები. მღვიმე მშრალია. არსებობს მღვიმის გეგმა და ჭრილი, ის ადვილი მისადგომია.

მასში აღმოჩნდა ზედა პალეოლითის შუა საფეხურის მატერიალური კულტურის ნაშთები - კაჟისა და ოფსიდიანის ძვლისა და რქის იარაღები და სხვ. დადგენილია შემდეგი ცხოველების არსეობობა: დომბა, ცხენი, ლომი, მღვიმური დათვი და სხვ. გარდა ამისა ერთ-ერთი ფარდულის კედელზე აღმოჩენილი იქნა ზედაპალეოლითელი ადამიანის მხატვრობის ნიმუშები.

მღვიმევის მღვიმე
ნაზოდელავოს მღვიმე

მღვიმე მდინარე ზანის (ხობის სისტემა) ხეობის მარცხენა ფერდობზე, ზღვის დონიდან 240 მ. გამომუშავებულია ნეოგენური ასაკის კონგლომერატებში. მთავარი გვირაბის საშუალო სიგანე 4 მ. სიმაღლე - 3 მ. აქვს განშტოებები. მღვიმის ჯამური სიგრძე - 600 მ. ქიმიური ნალექებით ღარიბია. მღვიმეში გაედინება ნაკადული.

ნაზოდელავოს მღვიმე
ნოღის მღვიმე

მღვიმე ოდიშის ვაკეზე, მდინარე შების (ცივის მარცხენა შენაკადი) სათავეებში, მარტვილის რ-ნი. სოფელ ნოღის მიდამოებში, ზღვის დონიდან 310 მ. გამომუშავებულია კონგლომერატებში. შესასვლელის სიმაღლე 1,5 მ. სიგანე 4 მ. შესასვლელიდან 150 მ-ში. მღვიმე ორად იყოფა. გამოკვლეული მონაკვეთის სიგრძე 200 მ. მღვიმეში მიედინება წყლის ნაკადი, რომელიც გამოსასვლელთან ხვრელში იკარგება.

ნოღის მღვიმე
ოძილეს გამოქვაბული

გამოქვაბული ნობულევში, ტალერის თემი, მარტვილის მუნიციპალიტეტში.

მდინარე ხოპრა, კალმახებითაა ცნობილი. ადგილობრივების თქმით, ზამთრის პირზე თევზები აღმა აუყვებიან მდინარეს და ოძილეში - გამოქვაბულში იზამთრებენ. ოქტომბერ-ნოემბერში, ხოლო ადრე გაზაფხულზე, მარტის თვეში, როდესაც ხშირი წვიმები დაიწყება, წყლის ადიდებულ ნაკადს გამოყოლილნი მდინარეში იფანტებიან. ამ დროს უცდიან მეთევზეები და თეზსაც ბლომად იჭერენ. მათის გამოსვლის მოლოდინში, თითქმის მთელი თვე იქ რჩებიან. ამიტომ შერქმევია ამ ადგილს „ოძილე” - საძილე, დასაძინებელი ადგილი რქმევია. განსაკუთრებით საინტერესოა ადგილობრივთა ნაამბობი: თევზების გამოსვლის უცნაური წესი აქვთ. გამოქვაბულიდან გამოსვლის წინ თევზების გუნდს წინ გველები მოუძღვებიან და უკანაც ისინი მოჰყვებიან თურმე. ეს უცნაური სანახაობა მრავალ მეთევზეს შეუნიშნავს.

ოძილეს გამოქვაბული
სავეკუოს მღვიმე

კარსტული მღვიმე  ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტში, მდინარე ზანის ხეობის მარცხენა ფერდობზე, ზღვის დონიდან 230 მ. გამომუშავებულია ნეოგენური ასაკის კონგლომერატებსა და ქვიშაქვებში. მღვიმე სამსართულიანია, მთავარი (პირველი) დე რეფნის სიგრძე 200 მ. სტალაქტიტური ნალექებით ღარიბია. გაედინება პატარა ნაკადული.

სავეკუოს მღვიმე
სათევზიის მღვიმე

კარსტული მღვიმე ხონის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გელავერის მიდამოებში. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. მღვიმის ჯამური სიგრძე დაახლოებით 300 მ. სათევზიის მღვიმე მდიდარია სტალაქტიტებით, სტალაგმიტებითა და ფარდებით. ფსკერი მოფენილია ლოდნარით. წყალდიდობის დროს მღვიმიდან მძლავრი ნაკადი გამოედინება.

სათევზიის მღვიმე
სამგლე კლდე

პალეოლითური ხანის კარსტული მღვიმე ჭიათურის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ზოდის ტერიტორიაზე, მდინარე ჯრუჭულის კანიონისებური ხეობის მარჯვენა ნაპირზე, სამერცხლე კლდისა და  ჯრუჭულის მღვიმეებს შორის.

მღვიმე შედგება ერთმანეთთან ვიწრო ყელით გადაბმული 2 დარბაზისაგან. უკანა მაღალგუმბათოვანი და ბნელია. დარბაზის სიგრძეა 20 მ. სიგანე 13 მ. სიმაღლე - 6 მ. წინა დარბაზი ნათელია, მისი სიგრძე II დარბაზში გასასვლელამდე არის 19 მ. სიგანე ფასადის გასწვრივ - 35 მ. სიმაღლე ახლანდელი იატაკიდან 2,5 მ. ძეგლი აღმოაჩინეს 1962 წელს, გათხარეს 1963-67 წლებში (ხელმძრვანელი დ. თუშაბრამიშვილი). მღვიმეში ფიქსირებულია 2 მ სისქის 6 კულტურული ფენა. სამგლე კლდის ქვედა ფენა შუა პალეოლითის ხანისაა. აღმოჩენილია დისკოიდური ცალმხრივი, ერთფუძიანი და ლევალუაზური ნუკლეუსები, ანატკეცლამელები და სხვა. აღსანიშნავია მომწვანო ფერის რიყის ქვისაგან დამზადებული ჩოპერი, კაჟის მცირე ზომის ბიფასი, სახოკები, ლევალუაზური და მუსტიეური წვეტანები და სხვა. ფაუნა მდიდარი ჩანს. აღმოჩენილია მღვიმის დათვის (80%), ბიზონის, შვლის, კეთილშობილი ირმისა და ჯიხვის ძვლები. საინტერესოა გიგანტური ირმის ოსტეოლოგიური ნაშთების აღმოჩენა, რაც მეტად იშვიათია. მღვიმე ნეანდერტალური ადამიანის დროებით ნასახლარს წარმოადგენდა. მასალა შუა მუსტიეს ხანას განეკუთვნება.

სამგლე კლდეში გათხრილ ზედა კულტურულ ფენაში აღმოჩენილია პრიზმული ნუკლეუსები, სხვადასხვა სახის ფირფიტა, საფხეკები, ზურგდაბლაგული დანები და სხვა. ფენა პალეოლითის ბოლო პერიოდით თარიღდება. არქეოლოგიური მასალა დაცულია აკადემიკოს ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

სამგლე კლდე
სამერცხლე კლდე

მრავალფენიაბი ნამოსახლარი მღვიმე ჭიათურის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ზოდსა და დარკვეთს შორის, მდინარე ჯრუჭულის მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 600 მ. მღვიმე კარსტული წარმოშობისაა, დერეფნისებრი (სიგრძე 450 მ) იწყება სოფელ დარკვეთიდან, კარსტული ჭის სახით, რომლის სიგანეა 8 მ და სიღრმე - 17 მ. როგორც არქეოლოგიური ძეგლი, მიკვლეულია 1962 წელს. გათხარეს 1963-64 წლებში (დ. თუშაბრამიშვილი) და 1966 (მ. ნიორაძე). ფიქსირებულია 3 მ სისქის 7 ლითოლოგიური (3 კულტურული) ფენა. ყველაზე ქვედა ფენა (III კულტურული ფენა) მუსიეს ხანისაა. მასში აღმოჩნდა ქვის მხოლოდ რამდენიმე ნივთი. ზედაპალეოლითურ ფენაში (II) მოპოვებულია კაჟისა (229 ცალი) და ობსიდიანის (49 ცალი) საგნები , სხვადასხვა ტიპის ნუკლეუსი, ანამტვრევები, ანატკეც-ლამელები, საფხეკები, საჭრისები, საყურადღებოა ძვლის ნაკეთობანი. სადგისები, შუბისპირები.

სამერცხლე კლდის ზედა პალეოლითის მასალისათვის დამახასიათებელია ვიწრო, გრძელი (7-12 სმ) ფირფიტების (ლამელების) სიმრავლე. სრულიად არ გვხვდება გეომეტრიული მოყვანილობის მიკროლითები და გრავეტის ტიპის დანები. აღნიშნული ნიშნებით სამერცხლე კლდის ზედაპალეოლითური მასალა საქართველოს სხვა ძეგლებისაგან განცალკევებით დგას. ფაუნა წარმოადგენილია დომბის, ცხენის, კეთილშობილი ირმის, მღვიური დათვისა და სხვა ცხოველთა ძვლებით. ამ ფენის მასალა საქართველოს ხედაპალეოლითური კულტურით შუა (განვითარებული) საფეხურით თარიღდება. სამერცხლე კლდის ზედა ფენა (I კულტურული ფენა) შეიცავს ენეოლით-ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის მასალას. მასში აღმოჩენილია ძირმომრგვალებული, მუცელგაბერილი და სწორყელიანი თიხის ქოთნები, დერგები, რომელთა ზედაპირი ზოგჯერ კარგადაა გაპრიალებული. აქვეა აღმოჩენილი თიხის კვირისტავები, გახეხილ-გაპრიალებული ქვის ცულები, სატეხისებური იარაღი, კაჟისაგან დამზადებული სატევარ-შუბისპირი, სხვადასხვა ტიპის ისრისპირი და სხვა.ამ ფენის არქეოლოგიური მასალა მსგავსებას იჩენს ადრინდელ მაიკოპის კულტურასთან (მეშოკო, სკალა), მაგრამ ქრონოლოგიურად წინ უსწრებს მას. სამერცხლე კლდის მასალა დაცულია აკადემიკოს სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

სამერცხლე კლდე
საქაჯიის მღვიმე

კარსტული მღვიმე მარტვილის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მესამე ბალდის ჩრდილოეთით. ასხის კირქვულ პლატოზე, მდინარე ჩერის აუზში,  ზღვის დონიდან 320 მ. გამომუშავებულია ეოცენურ შრეებრივ კირქვებში. წარმოადგენს 40-45 მ. სიგრძის აღმავალ მღვიმეს. შესასვლელის სიმაღლეა  2 მ. სიგანე  7 მ. სიღრმეში განიერდება. ქიმიური ნალექებიდან გვხვდება მცირე ზომის სტალაქტიტები, სტალაგმიტები; მექანიკურიდან ლოდები. ჰავა დინამიურია, ზოგადად მშრალი, თუმცა ჩერის ვოკლუზებში წყალდიდობის დროს მღვიმიდან წყალი გამოედინება.

საქაჯიის მღვიმე
საჭინკიის მღვიმე

კარსტული წარმონაქმნი ჭიათურის რ-ნში, მდინარე საძალეხევის აუზში, ზღვის დონიდან 750 მ. გამომუშავებულია ზედაცარცულ კირქვებში. წარმოადგენს ჰორიზონტალური დახშული გვირაბების სისტემას, 3 განშტოებით; მთავარი გვირაბის სიმაღლე საშუალოდ 3-4 მ-ია. სიგანე ამდენივე.

ვხვდებით მინიატურულ კანიონებსა და ტერასებს. მღვიმე გაჩენილია დროებითი ღვარების მოქმედებით. ჯამური სიგრძე 300 მ. განშტოებებში გვხვდება წვრილი სტალაქტიტები. ჰავა დინამიურია. ჩაედინება დროებითი ღვარები. გამოიყოფა კონდენსაციური ნალექები. მოიპოვება ცხოველების ძვლები. ადვილი მისადგომია.

საჭინკიის მღვიმე
სვერის მღვიმე

კარსტული მღვიმე ჭიათურის მუნიციპალიტეტში, სოფელ სვერის  მიდამოებში. ზღვის დონიდან 690 მ. გამომუშავებულია ზედაცარცულ კირქვებში. მღვიმის წინა მონაკვეთი სუბჰორიზონტულია, ბოლო  საფეხურებიანი. ჯამური სიგრძეა  280 მ. გვხვდება სტალაქტიტები, სტალაგმიტები, კედლის ნაღვენთები და ნგრეული მასალა.

სვერის მღვიმე
ტარკილის მღვიმე

ბუნებრივი მღვიმე სოფელ დურიფშის მიდამოებში, მდინარე გუდოუს აუზში, ზღვის დონიდან 215 მ. გამომუშავებულია ქვედა მეოთხეულ შეცემენტებულ კონგლომერატებში. ჯამური სიგრძე 235 მ. საშუალო სიმაღლე და სიგანე - 2-3 მ. ტარკილის მღვიმეში გვხვდება სტალაქტიტური ნაღვენთები, მათ შორის კალციტის შთენილი ქერქი. მღვიმეში გაედინება ნაკადი.

ტარკილის მღვიმე
ტობის მღვიმეები

კარსტული მღვიმეები მდინარე ტობის (აბაშის მდგენელი) აუზში. გამომუშავებულია ტურონ-სენონურ კირქვებში. 12 მღვიმეა, მ.შ. უდიდესი ა. ოქროჯანაშვილის სახ.-ის  მდებარეობს ზღვის დონიდან 790 მ-ზე. აქვს დერეფნის ფორმა. საშუალო სიმაღლე  9 მ., საშუალო სიგანე  5 მ. ჯამური სიგრძე  1300 მ. მდიდარია ჰემოგენური ნალექებით. მღვიმიდან გაედინება ნაკადი, რომელიც ჩანჩქერს წარმოშობს. ამ მღვიმის ჩრ.-ით, 1 კმ.-ზე, იხსნება  ტობა, I მღვიმე, რომლის სიგრძეა 700 მ.. მისგან გამოდის მიწისქვეშა მდინარე და ზედაპირზე ქმნის ტობის ჩანჩქერს (სიმაღლე 21მ.).

ტობის მღვიმეები
უშოლთის მღვიმე

მღვიმე რაჭის ქედზე, ონის მუნიციპალიტეტში, შქმერის თემში, მდინარე ბნელეთურის (ხეორის მარცხენა შენაკადი) აუზში, სოფელ უშოლთიდან 2,5 კმ, ზღვის დონიდან 1840 მ. გამომუშავებულია ბარემულ კირქვებში, ჯამური სიგრძე 2150 მ. მდიდარია ქიმიური ნაღვენთებით, განსაკუთრებით დარბაზები „თბილისის უნივერსიტეტი“, „ვახუშტი“ და სხვა. მღვიმიდან გამოდის ნაკადული.

უშოლთის მღვიმე
ყუმისთავის მღვიმე (ღლიანის მღვიმე, პრომეთეს მღვიმე)

კარსტული მღვიმე წყალტუბოს რ-ნში. მდებარეობს ქვილიშორისა და ყუმისთავის სიახლოვეს, მდინარე ყუმის აუზში, ზღვის დონიდან 100 მ-ზე.  გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. წარმოადგენს ჰორიზონტალურად დახშულ მღვიმეს. შესასვლელის სიმაღლეა 3,5-4 მ, სიგანე 7 მ. მთავარი შესასვლელიდან მე-60 მეტრზე ახშობს სიფონური ტბა, რომლიდანაც გამოდის მდინარე ყუმი. მღვიმეში გვხვდება სტალაქტიტები, კალციტის ნაღვენთები, ნგრევით წარმოქმნილი და ორგანოგენული ნაფენები, მ.შ. გუანოს სქელი ფენა. ჰავა დინამიურია. ჰაერის მოძრაობა მკვეთრად იგრძნობა. მჭიდრო კავშირშია ზედაპირულ ძაბრებთან. გვირაბის ბოლოს არის სიფონი, რომლის სიღრმე 2 მ, ხოლო ტემპერატურა 15°C აღწევს (1959 წლის შეფასება). გვხვდება ვოკლუზური წყაროები, რომლებიც დაკავშირებული არიან მღვიმურ ნაკადთან. სიფონის მახლობლად მდებარე დარბაზში არის ღამურების მრავალრიცხოვანი კოლონია. გუანოში ჭიების სხვადასხვა სახეობებია. მღვიმურ ნაკადს მოსახლეობა იყენებს სასმელად. არსებობს გეგმა, ჭრილები. მღვიმეში გავლა ადვილია. ტურისტული მარშრუტის სიგრძეა 1060 მ.

აღმოჩენილია 16 დარბაზი, რომლებიც მკვეთრად განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან მასშტაბით და გაქვავებული ჩამონაღვენთების ფორმით. მდიდარია სხვადასხვა სახის წარმონაქმნებით, მათ შორის მოიპოვება: სტალაქტიტები, სტალაგმიტები, ჰელიქტიტები, ფარდები, გაქვავებული ჩანჩქერები, მღვიმური მარგალიტები, პიზოლითები, მიწისქვეშა მდინარეები, მიწისქვეშა ტბები და სხვ. კარგი ტურისტული ობიექტია. მღვიმე კეთილმოწყობილია; არის საფეხმავლო ბილიკები, ხელოვნური განათება, ლაზერ-შოუ, სხვადასხვა ხედები და თერაპია ასთმით დაავადებული ადამიანებისათვის.

ყუმისთავის მღვიმის ახალი დარბაზები აღმოაჩინა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის გეოგრაფიის ინსტიტუტის სპელეოლოგიური ექსპედიციის წევრებმა 1984 წლის 15 ივლისს. ყუმისთავის მღვიმის ტურისტულ ობიექტად გადაქცევას ხელი უბიძგა მიხეილ სააკაშვილმა 2010 წელს, ხოლო 2011 წელს მღვიმე გაიხსნა მნახველებისთვის.

ყუმისთავის მღვიმე გამოცხადებულია ბუნების ძეგლად.

ყუმისთავის მღვიმე (ღლიანის მღვიმე, პრომეთეს მღვიმე)
წყალტუბოს მღვიმე

თეთრა, კარსტული მღვიმე წყალტუბოს რაიონში, სოფ. ხომულის მიდამოებში, ზღვის დონიდან 100 მ. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. მღვიმე დერეფნული ტიპისაა. მაქსიმალური სიმაღლე 8 მ. სიგანე 30 მ. ჯამური სიგრძე 100 მ. მშრალია, ციკლგავლილი. მრავლადაა სტალაქტიტები, სტალაგმიტები, სვეტები. გამოყენებულია სამკურნალო მიზნებისათვის.

წყალტუბოს მღვიმე
ჭაღის მღვიმე

კარსტული გამოქვაბული გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ბზიფის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 245 მ. მდინარე შავწყალას აუზში, სოფელ ბლაბურხვას  ტერიტორიაზე.

გამომუშავებულია ცარცულ-პალეოგენურ შრეებრივ კირქვებში. იწყება ვრცელი სადარბაზო შესასვლელით, საიდანაც მღვიმე ორად იტოტება. აღმოსავლეთური განშტოება ვიწრო გასასვლელებისა და პატარა დარბაზების მორიგეობით 40-45 მ-მდე ვრცელდება და იკეტება ნაღვენთებით გამოვსილი პატარა დარბაზით. უფრო განიერია ჩრდილოეთური განშტოება. მას რამდენიმე მოზრდილი დარბაზი აქვს. მღვიმის ჯამური სიგრძე დაახლოებით 100 მეტრია. ქიმიური ნალექებიდან გვხვდება მოზრდილი სტალაქტიტები, სტალაგმიტები, სვეტები, ფარდები, ჰელიქტიტები, პიზოლითები; მექანიკური ნალექებიდან - ნგრევის ადგილობრივი, საკმაოდ უხვი მასალა, თიხის ნაფენები; ორგანოგენული გუანო.

ჰავა დინამიურია. ჰაერის ტემპერატურა შესასვლელთან 17°C. მღვიმე მშრალია. ბინადრობენ ობობები, კალიები, კოღოები, ღამურები და სხვ.

ჭაღის მღვიმე ადვილი გასასვლელია. არსებობს მღვიმის გეგმა და ჭრილი.

ჭაღის მღვიმე
ხორხების მღვიმე

ყინულოვანი მღვიმე თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ბედენის ლავური პლატოს სამხრეთ კიდეზე, მდინარე კლდეისისწყლის აუზში, ზღვის დონიდან 1400 მ. გამომუშავებულია დოლერიტულ ლავებში. მღვიმეს საფეხურებრივი ფსკერი აქვს. საერთო სიღრმე 14 მ. ზაფხულში რამდენიმე შახტში ჩნდება ხოლმე მცირე ყინულის ფენები. ხორხების მღვიმე თავის დროზე მოხსენიებული აქვს თვით ვახუშტი ბაგრატიონს და მას ფრიად მდიდრულად აღწერს, აქედან გამომდინარე სავარაუდოა, რომ მღვიმე თავის დროზე მნიშვნელოვანი პუნქტი იყო.

ხორხების მღვიმე
მდინარე

მდინარე – წყლის მუდმივი (შესაძლოა, სეზონურად შრებოდეს ან იცვლიდეს კალაპოტს), მნიშვნელოვანი ზომების ბუნებრივი ნაკადი (წყალდენა), ბუნებრივი გადინებით (ბუნებრივ ჩაღრმავებაში წარმოქმნილ) კალაპოტში სათავიდან ქვემოთ, შესართავამდე, რომელიც მისი აუზის ზედაპირული და მიწისქვეშა ჩამონადენით საზრდოობს.

მდინარეები ჰიდროლოგიური ციკლის შემადგენელი ნაწილია. წყალი მდინარეში, როგორც წესი, გროვდება ზედაპირული ჩამონადენიდან, რომელიც წარმოიქმნება განსაზღვრულ ფართობზე მოსული ატმოსფერული ნალექებისგან, ასევე სხვა წყაროებიდან, მაგალითად, მიწისქვეშა წყლების მარაგიდან, ბუნებრივ ყინულში (მყინვარების დნობის პროცესში) და თოვლის საფარში არსებული ტენისგან.

მდინარის დინების ბუნებრივი და ხელოვნური შეფერხების ადგილებში წარმოიქმნება წყალსაცავები (გამდინარე ტბები ან ხელოვნური ზღვები). ლიმნოლოგია ანუ ტბათმცოდნეობა ჰიდროლოგიის ნაწილია, ეს არის მეცნიერება ტბებისა და სხვა მტკნარი წყალსატევების, მათ შორის წყალსაცავების ფიზიკური, ქიმიური და ბიოლოგიური ასპექტების შესახებ. მდინარეები, თავის მხრივ, წარმოადგენს ხმელეთის ჰიდროლოგიის ერთ-ერთი უდიდესი ნაწილის – მდინარის ჰიდროლოგიის ანუ პოტამოლოგიის შესწავლის საგანს, რომელიც სწავლობს მდინარეთა ქსელების, მდინარეთა ჩასადინრების აგებულებას, მდინარეთა აუზების მორფომეტრიას და ა. შ. როგორც წესი, მდინარეები გზას იკვალავენ და მიედინებიან უმცირესი დაძაბულობისა და წინააღმდეგობის ზონებში ტექტონური რღვევის ხაზებზე.

სწრაფი მდინარეებისა და ჩანჩქერების ენერგია ძველი დროიდან ფართოდ გამოიყენებოდა ადამიანის სამეურნეო საქმიანობაში წყლის წისქვილებისა და ჰიდროელექტროსადგურების  გენერატორების ასამუშავებელი განახლებადი ენერგიის სახით.

ზოგადი მონაცემები

ნებისმიერ მდინარეში გამოყოფენ მისი წარმოქმნის ადგილს – სათავეს და ადგილს (უბანს) სადაც ის ჩაედინება ზღვაში ან ტბაში, ან სხვა მდინარეს უერთდება – შესართავს.

მდინარეებს, რომლებიც უშუალოდ ჩაედინება ოკეანეებში, ზღვებში, ტბებში, ან იკარგება ქვიშებსა თუ ჭაობებში, მთავარს უწოდებენ; მთავარ მდინარეებში ჩამავალ მდინარეებს – შენაკადებს.

მთავარი მდინარე მის ყველა შენაკადთან ერთად წარმოქმნის მდინარის სისტემას, რომელიც სიხშირით ხასიათდება.

ხმელეთის ზედაპირს, რომელზედაც მდინარე თავის წყალს აგროვებს, წყალშემკრები, ან წყალშემკრები ფართობი ეწოდება. წყალშემკრები ფართობი დედამიწის ქერქის ზედა ფენებთან ერთად შეიცავს აღნიშნული მდინარის სისტემას და განაცალკევებს მას სხვა სისტემებისგან წყალგამყოფებით.

მდინარეები, ჩვეულებრივ მიედინება გაჭიმული, ჩაღრმავებული ფორმის რელიეფის მქონე ხეობებში, რომელთა ყველაზე დაბალ ნაწილს კალაპოტი ეწოდება, ხოლო ხეობის ფსკერის იმ ნაწილს, რომელსაც მდინარის მაღალი წყლები ფარავს – ჭალა, ანუ ჭალის ტერასა.

კალაპოტებში მონაცვლეობს ლუბრმების ღრმა და ჩქერების წყალმარჩხი უბნები. კალაპოტის უღრმეს ხაზს ტალვეგი ეწოდება. ჩვეულებრივ მასთან ახლოს გადის გემების გზა – ფარვატერი. დინების უდიდესი სიჩქარეების ხაზს ღეროს უწოდებენ.

მდინარის წყალდენის საზღვარს ეწოდება ნაპირი. იმისდა მიხედვით, თუ როგორ არის განლაგებული ნაპირები მდინარის დინების მიმართულებით წყალდენის კალაპოტის შუა ხაზის მიმართ, ასხვავებენ მარჯვენა და მარცხენა ნაპირს. სიმაღლეთა სხვაობა მდინარის სათავესა და შესართავს შორის იწოდება მდინარის ვარდნად. მდინარის, ან მისი უბნების ვარდნის ფარდობას მის სიგრძესთან ეწოდება მდინარის (უბნის) დაქანება და გამოიხატება პროცენტებში  (%) ან პრომილეებში (‰).

დედამიწის ზედაპირზე მდინარეები უკიდურესად არათანაბრად არის განაწილებული. ყოველ კონტინენტზე შესაძლებელია სხვადასხვა ოკეანეში ჩადინების არეების საზღვრის ძირითადი წყალგამყოფების მოხაზვა. დედამიწის მთავარი წყალგამყოფით კონტინენტების ზედაპირი ორ ძირითად აუზად იყოფა: ატლანტიკურ-არქტიკული აუზი (რომლის ფართობიდან ჩამონადენი ჩაედინება ატლანტისა და ჩრდილოეთ-ყინულოვან ოკეანეში) და წყნარი ოკეანის აუზი (ჩადინება ხდება წყნარ და ინდოეთის ოკეანეებში). ამ აუზებიდან პირველის ფართობიდან ჩამონადენის მოცულობა ბევრად აღემატება მეორის ფართობიდან ჩამონადენის მოცულობას.

მდინარეების ქსელის სიხშირე და დინების მიმართულება დამოკიდებულია თანამედროვე ბუნებრივი პირობების კომპლექსზე, მაგრამ ხშირად ისინი, გარკვეულწილად ინარჩუნებს წინა გეოლოგიური ეპოქების იერსახეს. მდინარეთა ქსელი ყველაზე ხშირი ეკვატორის სარტყელშია, სადაც მსოფლიოს უდიდესი მდინარეები, ამაზონი და კონგო მიედინება. ის ტროპიკულ და ზომიერ სარტყლებშიც ხშირია, განსაკუთრებით მთის რეგიონებში (ალპები, კავკასია, კლდოვანი მთები და ა. შ.).

შრობადი მდინარეები

უდაბნოს ზონებში გავრცელებულია ეპიზოდურად დენადი მდინარეები, რომლებიც იშვიათად, მაგალითად თოვლის დნობის, ან ინტენსიური წვიმების დროს საკმაოდ მძლავრ ნაკადებად გარდაიქმნება (ყაზახეთის ვაკისა და ცენტრალური აზიის მდინარეები საჰარისა და არაბეთის ნახევარკუნძულის უადები, ავსტრალიის კრიკები და სხვა). სეზონური დაშრობა შეიძლება ვრცელდებოდეს მდინარის დინების მხოლოდ ნაწილზე, დარჩენილ ნაწილში კი შეინიშნებოდეს მხოლოდ წყლის ხარჯის შემცირება.

კალაპოტის შეცვლა დროთა განმავლობაში მდინარემ, შესაძლოა, კალაპოტი შეიცვალოს.

უდაბნოებში შრობადი მდინარეების კალაპოტები ქვიშების გადაადგილების გამო იცვლება. გვალვის სეზონზე რელიეფი იცვლება, ამიტომ წვიმების სეზონზე წყალდენის კალაპოტმა, შესაძლოა, ნაწილობრივ სხვა ადგილზე გადაინაცვლოს. ტენიან კლიმატში მეანდრირების შემდეგ, დროთა განმავლობაში შეიძლება წარმოიქმნას ნაკალაპოტრები, რომლებიც გარკვეული დროის შემდეგ ტბის სახით ნარჩუნდება, ხოლო მოგვიანებით ან ნესტიან მდელოდ  ან ჭაობად გარდაიქმნება, ან შრება.

მდინარემ შესაძლოა კალაპოტი ადამიანის ჩარევითაც შეიცვალოს, მაგალითად, მელიორაციის ან კაშხლის მშენებლობის შედეგად.

კლასიფიკაცია, ტოპოგრაფიული კლასიფიკაცია

იმ ადგილის რელიეფიდან გამომდინარე, რომლის საზღვრებშიც მდინარე მიედინება, მდინარეები იყოფა მთისა და ბარის (ვაკის) მდინარეებად. ბევრ მდინარეზე მონაცვლეობს მთისა და ბარის უბნები.

მთის მდინარეები, როგორც წესი, გამოირჩევა დიდი დახრილობით, ბობოქარი დინებით,  მიედინება ვიწრო ხეობებში, ჭარბობს ჩარეცხვის პროცესები.
  ბარის მდინარეების კალაპოტები კალაპოტური პროცესების ზემოქმედების გამო დაკლაკნილი ან დატოტვილია. ბარის მდინარეებზე მონაცვლეობს კალაპოტის ჩარეცხვისა და მასზე ნატანი ნარიყის აკუმულაციის უბნები, რის შედეგადაც წარმოიქმნება შუა კუნძულები და ჩქერები, შესართავში კი დელტა. ზოგჯერ მდინარის განშტოებები სხვა მდინარეს ერთვის.

ჰიდრობიოლოგიური კლასიფიკაცია

კლასიფიკაცია სპორტის საწყლოსნო სახეობების შესაძლებლობების მიხედვით

მდინარეების სირთულის საერთაშორისო შკალის მიხედვით არსებობს სირთულის ექვსი დონე.

კლასიფიკაცია შენაკადების ქსელის კონფიგურაციის მიხედვით

შენაკადების ქსელის ხასიათის მიხედვით, რომელიც სტრალერის რიცხვით განისაზღვრება, არსებობს მდინარეების 12 კლასი. ამ სისტემაში მდინარეების სათავეები პირველ კლასს განეკუთვნება, მდინარე ამაზონი კი – მეთორმეტეს.

მდინარეების გამოყენება

მდინარეები უძველესი დროიდან გამოიყენება მტკნარი წყლის წყაროს სახით, საკვების მოსაპოვებლად (თევზჭერა), სატრანსპორტო მიზნებისთვის, თავდაცვით საშუალებად, ტერიტორიების გასამიჯნად, როგორც ულევი (განახლებადი) ენერგიის წყარო (მანქანა-დანადგარების, მაგალითად წყლის წისქვილის ან ჰიდროელექტროსადგურის ტურბინის ბრუნვა), საბანაოდ, სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების სარწყავად და როგორც ნარჩენების მოშორების საშუალება.

მდინარეები ათასწლეულების განმავლობაში გამოიყენებოდა ნავიგაციისთვის. მდინარეებზე ნავიგაციის შესახებ ყველაზე ადრეული ცნობები მდინარე ინდის დაბლობის ცივილიზაციას განეკუთვნება, რომელიც არსებობდა პაკისტანის თანამედროვე ტერიტორიის ჩრდილო-დასავლეთში ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაახლოებით 3 300 წლის წინ. სამდინარო ნავიგაციის გამოყენება ადამიანის სამეურნეო საქმიანობაში უზრუნველყოფს იაფი (საწყლოსნო) ტრანსპორტის არსებობას და დღემდე ფართოდ გამოიყენება მსოფლიოს ისეთ ყველაზე დიდ მდინარეებზე, როგორებიც არის ამაზონი, ინდი, განგი, ნილოსი და მისისიპი (მდინარე). მავნე  მდინარის ხომალდების მავნე გამონაბოლქვების რაოდენობა მთელს მსოფლიოში არ არის მკაცრად რეგლამენტირებული და არ რეგულირდება, რაც ხელს უწყობს დედამიწის ატმოსფეროში დიდი რაოდენობით სათბურის გაზების მუდმივად გამოყოფას, გარდა ამისა, საწყლოსნო ტრანსპორტის მიერ გამოყოფილი მავნე ნაწილაკების შემცველი ჰაერით სუნთქვის შედეგად იზრდება ადგილობრივი მოსახლეობის ავთვისებიანი სიმსივნეებით დაავადების დონე.

მდინარეები მნიშვნელოვან როლს თამაშობს პოლიტიკური საზღვრების განსაზღვრასა და გარეშე მტრების შემოსევისგან ქვეყნის დაცვაში. მაგალითად, დუნაი რომის იმპერიის ძველი საზღვრის ნაწილი იყო, დღეს კი ეს მდინარე აყალიბებს ბულგარეთსა და რუმინეთს შორის არსებული საზღვრის უმეტეს ნაწილს. მისისიპი ჩრდილოეთ ამერიკაში და რაინი ევროპაში ძირითადი საზღვრებია, რომლებიც აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად ჰყოფს შესაბამის კონტინენტებზე განლაგებულ ქვეყნებს. აფრიკის სამხრეთ ნაწილში მდინარეები ორანჟი და ლიმპოპო ქმნის საზღვრებს მათი მარშრუტის გასწვრივ განლაგებულ ქვეყნებსა და პროვინციებს შორის.

დატბორვა

მდინარის გადმოსვლა ნაპირებიდან (ანუ წყალდიდობა) მდინარის ბუნებრივი ციკლის ნაწილი – მდინარის წყლის რეჟიმის ერთ-ერთ ფაზას წარმოადგენს, რომელიც ყოველწლიურად წელიწადის ერთსა და იმავე სეზონზე მეორდება – მდინარის წყლიანობის შედარებით ხანგრძლივი და მნიშვნელოვანი ზრდა, რაც მისი დონის აწევას იწვევს. ჩვეულებრივ, თან ახლავს წყლის გადმოსვლა წყალმცირობის კალაპოტიდან და ჭალის დატბორვა.

 წყალმოვარდნა – მდინარის წყლის რეჟიმის ფაზა – მდინარეში წყლის დონის შედარებით ხანმოკლე და არაპერიოდული აწევა, რომელიც გამოწვეულია თოვლის, მყინვარების გაძლიერებული დნობით და უხვი წვიმებით. წყალდიდობისგან განსხვავებით წყალმოვარდნა არ მეორდება პერიოდულად და წელიწადის ნებისმიერ დროს შეიძლება მოხდეს. მნიშვნელოვანმა წყალმოვარდნამ, შესაძლოა, წყალდიდობა გამოიწვიოს. მდინარეზე წყალმოვარდნის გადაადგილების პროცესში წარმოიქმნება წყალმოვარდნის ტალღა.

დატბორვა – ადგილის დატბორვა წვიმების, თოვლის ინტენსიური დნობის, სანაპიროზე ქარით მოდენილი წყლისა და სხვა მიზეზების გამო მდინარეებში, ტბებში, ზღვებში წყლის დონის აწევის შედეგად. ის ზიანს აყენებს ადამიანის ჯანმრთელობას და, შესაძლოა, მათ დაღუპვასაც კი გამოიწვიოს, ასევე დიდი მატერიალური ზარალი მოაქვს. ქარით წყლების მოდენა მდინარეების ზღვებთან შესართავებში, ზღვების, დიდი ტბების, წყალსაცავების ქარიან უბნებზე წელიწადის ნებისმიერ დროს არის შესაძლებელი. ახასიათებს პერიოდულობის არარსებობა და წყლის დონის მნიშვნელოვანი აწევა.

მდინარეების კალაპოტების  ეროზიისა და გამორეცხილი ქანების შესაბამის ჭალებში დალექვის პროცესის უმეტესი ნაწილი  წყალმოვარდნის დროს ხდება. დედამიწის ბევრ განვითარებულ რაიონში ადამიანის სამეურნეო  საქმიანობამ შეცვალა მდინარეების კალაპოტების ფორმა და გავლენა იქონია წარმოქმნილი  დატბორვების სიდიდესა (ინტენსივობასა) და სიხშირეზე. მდინარეების ბუნებრივ მდგომარეობაზე  ადამიანის ზემოქმედების მაგალითებად შესაძლოა მოვიყვანოთ ჯებირების აღმართვა (შექმნა),  კალაპოტის გასწორება (არხების მშენებლობა) და ბუნებრივი წყლიან-ჭაობიანი სავარგულების  ამოშრობა. უმეტეს შემთხვევებში ადამიანის უყაირათო საქმიანობა მდინარეების ჭალებში  იწვევს დატბორვის წარმოქმნის რისკის ზრდას:

მდინარის კალაპოტის ხელოვნური გასწორება საშუალებას აძლევს წყალს, უფრო სწრაფად იდინოს ქვევით და ზრდის  ადგილის დატბორვის რისკს დინების ქვედა წელში;
  მდინარის ჭალის ხასიათის შეცვლა (გასწორება) აქრობს წყალმოვარდნის საწინააღმდეგო ბუნებრივ წყალსაცავებს, რაც ზრდის მდინარის ქვედა წელში წყალმოვარდნის რისკს.
  ხელოვნური ნაყარის ან ჯებირის შექმნას მხოლოდ იმ ადგილის დაცვა შეუძლია, რომელიც მდინარის დინების ქვედა წელშია (ჯებირიდან დინების მიმართულებით), მაგრამ ვერ იცავს იმ ადგილებს, რომლებიც მდინარის დინების ზედა წელში (ჯებირიდან მდინარის საწინააღმდეგო მიმართულებით) მდებარეობს.
  ჯებირის არსებობამ, ნაპირების გასწორებამ და გამაგრებამ (მაგალითად, სანაპიროების შექმნამ და ა. შ.) ასევე შესაძლოა გაზარდოს დატბორვის რისკი იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც მათ ზემოთ, მდინარის დინების საწინააღმდეგო მიმართულებით მდებარეობს. ამის შედეგად ხდება უკუდენის გართულება და დაღმავალ ნაკადზე მოქმედი წნევის ზრდა, რაც გამოწვეულია გამაგრებულ ნაპირებს შორის არსებული არხის სივიწროვის გამო წყლის ნორმალური უკუდენის შეფერხებით.

მიწისქვეშა მდინარე

მდინარეთა უმეტესობა, მაგრამ არა ყველა მდინარე დედამიწის ზედაპირზე მიედინება. მიწისქვეშა მდინარეები მიწის ქვეშ, გამოქვაბულებში მიედინება. მსგავსი მდინარეები ხშირია იმ რეგიონებში, სადაც გეოლოგიურ ფორმაციებში არის კირქვის (კარსტული) დანალექები. გარდა ამისა, არის უშუალოდ მყინვარის ტანში, ფშატალით (გამდნარი წყლით) წარმოქმნილი გამოქვაბულები. ასეთი გამოქვაბულები ბევრ მყინვარში გვხვდება. ასეთ ფშატალას შთანთქავს მყინვარის ტანი მსხვილ ბზარებზე ან ბზარების გადაკვეთებზე, რითაც ქმნის გასასვლელებს, რომლებშიც, ზოგჯერ, ადამიანსაც კი შეუძლია გაიაროს. ასეთი გამოქვაბულების სიგრძე, შესაძლოა, რამდენიმე ასეულ მეტრს შეადგენდეს, სიღრმე შეიძლება 100 მეტრამდე ან მეტიც იყოს. 1933 წელს გრენლანდიაში აღმოაჩინეს და გამოიკვლიეს 173 მეტრის სიღრმის გიგანტური მყინვარული ჭა „იზორგოტი“, რომელშიც წყლის მოდენა ზაფხულში 30 მ3-ს და მეტსაც შეადგენდა.  წყლისთვის (ან ყინულისთვის) შეუღწევადი, გეოლოგიური ქანებისგან წარმოქმნილი „სახურავის“ არსებობისა და მაღალი წნევის გამო, რომელიც მყინვარის ზედა მასივებისკენ არის მიმართული, იქმნება, ე.წ. ტოპოგრაფიული გრადიენტი – ასეთ ნაკადებს მთაზე აღმა დენაც კი შეუძლია. მყინვარული გამოქვაბულების კიდევ ერთი სახეობაა გამოქვაბულები, რომლებიც იმ ადგილებში წარმოიქმნება, სადაც მყინვარის შიდა და მის ქვეშ არსებული წყალი მყინვარის პირზე გამოდის. ფშატალი ასეთ გამოქვაბულებში შეიძლება მიედინებოდეს როგორც მყინვარის სარეცელზე, ასევე მის ყინულზე.

როგორც წესი, წყალი ბევრ გამოქვაბულში არის, ხოლო კარსტული გამოქვაბულები თავის წარმოშობას მას უნდა უმადლოდეს. გამოქვაბულებში შესაძლოა იყოს კონდენსატის აფსკები, წვეთები და მდინარეები, ტბები და ჩანჩქერები. გამოქვაბულებში არსებული სიფონები საკმაოდ აძნელებს გავლას, მოითხოვს სპეციალურ აღჭურვილობას და განსაკუთრებულ მომზადებას. არც თუ იშვიათად გვხვდება წყალქვეშა გამოქვაბულები. გამოქვაბულის შესასვლელის წინ წყალი ხშირად გაყინულ მდგომარეობაშია, ყინულოვანი დანალექების სახით. ეს დანალექები ხშირად ძალიან დიდი და მრავალწლიანია.

მიწისქვეშა მდინარე პუერტო-პრინსესა – მიწისქვეშა მდინარე ფილიპინების ქალაქ პუერტო-პრინსესასთან, კუნძულ პალავანზე (ფილიპინები). მდინარის სიგრძე დაახლოებით 8 კმ-ია, მიედინება მიწის ქვეშ, გამოქვაბულში, სამხრეთ ჩინეთის ზღვის მიმართულებით. მისი ადგილმდებარეობის რაიონში შექმნილია ქალაქ პუერტო-პრინსესაც მიწისქვეშა მდინარის ეროვნული პარკი – ნაკრძალი, რომელიც ქალაქიდან 50 კმ-ში მდებარეობს. პარკი სენტ-პოლის მთიანი ქედის რაიონშია, კუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილში და შემოფარგლულია სენტ-პოლის უბით და მდინარე ბაბუიანით. ცნობილია ასეთი მდინარე მექსიკაში, იუკატანის ნახევარკუნძულზეც არის, მაგრამ ეს უდიდესად არის აღიარებული. ორივე მდინარე თავის წარმოშობას კარსტულ რელიეფს უნდა უმადლოდეს. კარბონატული ქანების გახსნისა და მდინარის ფართო მიწისქვეშა სისტემის ფორმირების წყალობით ამ მდინარეების წყალმა იპოვა ქვევით მიმავალი გზა და შეიცვალა დინების მიმართულება.

მდინარე ხამზა – მდინარე ამაზონის კალაპოტის ქვეშ არსებული მიწისქვეშა დიმენის არაოფიციალური სახელწოდება. „მდინარის“ აღმოჩენის შესახებ 2011 წელს გამოცხადდა. არაოფიციალური სახელი ეწოდა ინდოელი მეცნიერის ვალია ხამზას საპატივცემულოდ, რომელიც 45 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში იკვლევდა ამაზონს.

საქართველოზე გამავალი უდიდესი მდინარეები
#
მდინარე
სიგრძე (კმ)
რომელ მხარეში მიედინება
1
მტკვარი
1364
სამცხე-ჯავახეთი, შიდა ქართლი, ქვემო ქართლი
2
თერგი
623
მცხეთა-მთიანეთი
3
ჭოროხი
438
აჭარა
4
ალაზანი
351
კახეთი
5
რიონი
327
რაჭა-ლეჩხუმი-ქვემო სვანეთი, იმერეთი, სამეგრელო-ზემო სვანეთი
6
იორი
320
მცხეთა-მთიანეთი, კახეთი
7
ენგური
213
სამეგრელო-ზემო სვანეთი, აფხაზეთი
8
ხრამი
201
ქვემო ქართლი
9
ცხენისწყალი
176
რაჭა-ლეჩხუმი-ქვემო სვანეთი, იმერეთი, სამეგრელო-ზემო სვანეთი
10
ხობისწყალი
150
სამეგრელო-ზემო სვანეთი

 

მსოფლიოს უმსხვილესი მდინარეები


სახელი
სიგრძე (კმ)
აუზის ფართობი (ათასი კმ2)
წყლის საშუალო ხარჯი შესართავში (ათასი მ3/წმ)
წყლის უდიდესი ხარჯი შესართავში (ათასი მ3/წმ)
მყარი ჩამონადენი (მლნ. ტ/წელი)
1
ამაზონი
6992
7180
220,00
360,00
498,00
2
ნილოსი
6670
2870
2,83
6,40
110,50
3
იანძი
5800
1818
34,00
90,20
500,00
4
მისისიპი - მისური
5969
3229
19,00
59,00
500,00
5
ხუანხე
5464
752
2,57
22,00
380,00
6
ობი-ირტიში
5410
2990
12,70
43,00
15,00
7
პარანა (პარანაიბის სათავეებიდან)
4380
2970
15,00
65,00
129,00
8
მეკონგი
4500
810
12,00
30,00
169,60
9
ამური (არგუნის სათავეებიდან)
4440
1855
10,90
40,00
24,90
10
ლენა
4400
2490
17,00
200,00
15,40
11
კონგო (ლუალაბათი)
4320
3691
40,00
75,00
64,70
12
მაკენზი (პის-რივერის სათავეებიდან)
4240
1760
14,00
 
15,00
13
ნიგერი
4160
2092
12,00
35,00
67,00
14
ენისეი (მცირე ენისეის სათავეებიდან)
4102
2580
19,80
154,00
13,20
15
ვოლგა
3530
1360
7,70
52,00
25,80
16
ინდი
3180
960
6,60
30,00
435,40
17
იუკონი
3180
900
6,30
 
88,00
18
დუნაი
2850
817
6,70
20,00
67,50
19
ორინოკო
2730
994
29,00
55,00
86,50
20
განგი (ბრაჰმაპუტრათი)
2700
2055
38,00
 
2177,20
21
ზამბეზი
2660
1330
16,00
 
100,00
22
მურეი
2574
1072
0,77
 
31,90
23
დნეპრი
2201
504
1,67
 
 
მდინარე
წყალდიდობა

წყალდიდობა – დედამიწის ტერიტორიის წყლით დატბორვა, რაც წარმოადგენს სტიქიურ უბედურებას.წყლის პრობლემების ინსტიტუტის, რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის პროფესორის მიხეილ ბოლგოვის აზრით წყალდიდობა ეს არის წყლის დონის უეცარი მატება წყალსატევში, რომელიც იწვევს ხმელეთის მნიშვნელოვანი ნაწილის დატბორვას და აყენებს დიდ მატერიალურ ზარალს. მისი მტკიცებით სიტყვა ზარალი არის მთავარი. თუ არ არის ზარალი, არ არის წყალდიდობაც. ამასთანავე უნდა გვესმოდეს, რომ ზარალი არის არა მხოლოდ ადამიანების მსხვერპლი, ან დანგრეული შენობები და ინფრასტრუქტურის ობიექტები, არამედ ამასთანავე ეს არის ადგილობრივი რელიეფის ფორმის განადგურება, ეკოსისტემის ცვლილება ან დაკარგვა.

წყადიდობის შემთხვევები დასავლეთ ევროპის ბევრ მდინარეში  ხდება დუნაი, სენა, რონე, პო და სხვ. ასევე ჩინეთში მდინერე იანცზში და ხუანხეში. მისისიპი და ოჰაიო ა.შ.შ.–ში. ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე დიდი წყალდიდობები დაფიქსირდა დნეპრზე (1931), ვოლგაზე (1908 და 1926წწ.) და რუსეთში ამურზე (2013).

წყალდიდობის სახეები

წყალდიდობა - პერიოდულად  განმეორებადი, საკმაოდ ხანგრრძლივი წყლის დონის მატება მდინარეებში, რომელიც ჩვეულებრივ  გამოწვეულია გაზაფხულზე თოვლის დნობით ან წვიმის ნალექებით.  იტბორება ძირითადად  დაბლობი ადგილები. წყალდიდობამ შეიძლება მიიღოს  კატასრტროფული ხასიათი, თუ ნიადაგის გამტარუნარიანობის (ან ფილტრაციის) თვისება  მნიშვნელოვნად არის შემცირებული შემოდგომის ტენიანობის  სიჭარბით ან მკაცრი ზამთრის ყინვებით.

წყალმოვარდნა - ინტენსიური, შედარებით ხანმოკლე წყლის დონის აწევა მდინარეებში, გამოწვეული უხვი წვიმებით, ხანდახან თოვლის სწრაფი დნობით (ადრეულ გაზაფხულზე). წყალდიდობისგან განსხვავებით, წყალმოვარდნა წელიწადში რამდენჯერმე შეიძლება განმეორდეს. განსაკუთრებულ საშიშროებას წარმოადგენს  ეგრეთწოდებული უეცარი წყალმოვარდნა, რომელიც დაკავშირებულია ხანმოკლე, მაგრამ ინტენსიურ  კოკისპირულ წვიმებთან, რომლებიც ზამთარშიც მოდის ადრეული დათბობიდან გამომდინარე.

ჩახერგვა - კალაპოტის  დაცობა ყინულის უმოძრაო საფარით და ყინულის დაგროვება გაზაფხულზე ყინულსვლის დროს მდინარის კალაპოტის შევიწროვებულ და დაკლაკნილ ადგილებში, რომელიც ზღუდავს დინებას და იწვევს წყლის დონის აწევას ყინულის დაგროვების და მის ზემოთ ადგილებში. ჩახერგვით(ი) წყალდიდობები ხდება ზამთრის ბოლოს ან გაზაფხულის დასაწყისში და წარმოიქმნებიან დიდი მდინარეების არაერთდროული გახსნით, რომლებიც მიედინებიან სამხრეთიდან ჩრდილოეთით. მდინარის გახსნილი სამხრეთი მონაკვეთი გუბდება მდინარის ჩრდილოეთ ნაწილში დაგროვილი ყინულის გამო, რაც არცთუ იშვიათად იწვევს წყლის დონის მნიშვნელოვნად აწევას. ჩახერგვითი წყალდიდობები ხასიათდებიან მაღალი და შედარებით ხანმოკლე წყლის დონის აწევით მდინარეში.


ყინულხერგილი - ყინულის  საცობი, რომელიც წარმოიქნება ზამთრის პერიოდში კალაპოტის ვიწრო და კლაკნილ მონაკვეთებში შიდა წყლებისგან სუსტი ყინულის გაძგვიფვით, რაც იწვევს წყლის დონის აწევას მდინარის კალაპოტის ძირითადი დონიდან. ყინულხერგილები წარმოიქმნებიან ზამთრის დასაწყისში და ხასიათდებიან მნიშვნელოვანი, მაგრამ შედარებით მცირე ვიდრე ჩახერგვის დროს, წყლის დონის აწევით და ხანგრძლივობით.

შტორმი - არის წყლის დონის მატება, რომელიც გამოწვეულია ძლიერი ქარის ზემოქმედებით წყლის ზედაპირზე,ხდება იმ ადგილებში, სადაც დიდი  მდინარეები ერთვიან ზღვას, ზღვის სანაპიროს ქარიან მონაკვეთებში, დიდ ტბებში და წყალსაცავებში. ხასიათდება პერიოდულობის უქონლობით, იშვიათი, მაგრამ  მნიშვნელოვანი წყლის დონის აწევით, ასევე როგორც წესი ხანმოკლეობით. ასეთი სახის წყალდიდობა დაფიქსირებულია ლენინგრადში (1824, 1924წწ.) და ნიდერლანდებში (1953წ).

წყლის გადმოსვლა წყალსაცავებიდან, წყალსატევებიდან გამოწვეული წნეხის გამო შენობა ნაგებობის გარღვევით (დამბა, კაშხალი და  ა.შ.), ან წყალსაცავში წყლის ავარიული ვარდნით, ასევე ბუნებრივი დამბის გარღვევით მიწისძვრისგან, მეწყერისგან და მსგავსი. ხასიათდება წყლის დიდი მასის უმართავი გადაადგილებით, ტბორავს დიდ  ტერიტორიებს და ანგრევს ან აზიანებს გზად შემხვედრ ნაგებობებს (შენობებს,  ნაგებობებს და ა.შ.). ამ სახის წყალდიდობა საკმაოდ ხანმოკლეა.

წყალდიდობების კლასიფიკაცია მასშტაბების მიხედვით

დაბალი (მცირე)

ისინი გვხვდებიან დაბლობის მდინარეებზე. ამ დროს წყალი ფარავს სანაპიროსპირა ტერიტორიის მცირე ნაწილს, რა დროსაც იტბორება სასოფლო–სამეურნეო სავარგულების ფართობის 10 %-ზე ნაკლები, რაც გავლენას ვერ ახდენს მოსახლეობის ცხოვრების რიტმზე. ასეთი წყალდიდობები მეორდება 5-10 წელიწადში ერთხელ.

საშიში

საგრძნობ მატერიალურ და მორალურ ზიანს აყენებს მოსახლეობას, ტბორავს  ხეობის მნიშვნელოვან ფართობსა და სასოფლო–სამეურნეო მიწის ნაკვეთების 10-20%-ს. ეს მოვლენა არსებითად აზიანებს მოსახლეობის სასოფლო–საყოფაცხოვრებო პირობებს და იწვევს მათ ნაწილობრივ ევაკუაციასაც კი. განმეორებადობა 20–25 წელიწადში ერთხელ.

განსაკუთრებით საშიში

დიდი მატერიალური ზარალის მომტანია, რადგან მოიცავს მთლიანად მდინარის აუზსს და ტბორავს სასოფლო–სამეურნეო ნათესების 50-70 %-ს, ზოგიერთი დასახლების ჩათვლით. ამ დროს პარალიზებულია მოსახლეობის სამეურნეო და საყოფაცხოვრებო საქმიანობა და აუცილებელი ხდება არამარტო ადგილობრივი მოსახლეობის, არამედ ყველა მატერიალური ფასეულობის ევაკუაცია და შედარებით მნიშვნელოვანი სამეურნეო ობიექტების დაცვა. ასეთი წყალდიდობები 50–100 წელიწადში მეორდება. თვალსაჩინოა ქ. ტომსკის 1947 წლის წყალდიდობა.

კატასტროფული

ეს იწვევს ადამიანთა სიკვდილს, გამოუსწორებელ ეკოლოგიურ და მატერიალურ ზიანს, რომელიც მოიცავს უზარმაზარ ტერიტორიას ერთი ან მეტი მდინარის ხეობის ფარგლებში. იტბორება  სასოფლო-სამეურნეო მიწის ნაკვეთის 70 %-ზე მეტი, ბევრი დასახლებული პუნქტი,  სამრეწველო ქარხნები და საინჟინრო კომუნიკაციები. ამავე დროს, მთლიანად პარალიზებულია ეკონომიკური და სამრეწველო საქმიანობა, დროებით იცვლება მოსახლეობის ცხოვრების რეჟიმი. საჭირო ხდება ასობით ათასი ადამიანის ევაკუაცია და გარდაუვალია ჰუმანიტარული კატასტროფა, რაც მოითხოვს მთელი საერთაშორისო საზოგადოების მონაწილეობას, ერთი ქვეყნის პრობლემა ხდება მთელი მსოფლიოს პრობლემა. იმ შემთხვევაში, თუ ქალაქი მდებარეობს ადიდებული მდინარის სიახლოვეს, არცთუ შემაღლებულ ადგილას, როგორც წესი, წყალდიდობა მასაც დატბორავს. განმეორებადია 200-300 წლის განმავლობაში.

წყალდიდობის მიზეზები

ხანგრძლივი წვიმები

ნილოსის ყოველწლიური ადიდება, ქვედა დინების მიმდებარე მთელი ხეობის დატბორვას იწვევს აბისინის მთიანეთში მოსული ზაფხულის წვიმებით. ეს განსაკუთრებულობა ჯერ კიდევ ძველ ეგვიფტეში შენიშნეს და ამ გარემოებას ითვალისწინებდნენ (ან იყენებდნენ) სოფლის მეურნეობაში, იმდენად, რამდენადაც წყლის გადმოსვლას მოჰქონდა ნაყოფიერი შლამი და სუფთა მტკნარი წყალი, მაგრამ ამასთანავე ანადგურებდა აუღებელ მოსავალს. ხანგრძლივი წვიმები ყველაზე ხშირად არის განსაკუთრებულად ნოტიო რეგიონებში, სადაც ბევრი ნალექი მოდის (მაგ. ჩერაპუნჯაში). მშრალი რეგიონები კი (უდაბნოები და სტეპები) ამ პრობლემას ძალიან იშვიათად განიცდიან, ისევე, როგორც ზომიერად ნოტიო რეგიონები.

თოვლის დნობა

თოვლის ინტენსიური დნობა, განსაკუთრებით გაყინული მიწისა, იწვევს გზების დატბორვას. ასეთი სახის წყალდიდობა დამოკიდებულია ძალიან ბევრ ფაქტორზე, დაწყებული ყველაზე უმნიშვნელოთი და დამთავრებული კატასტროფულით. ყველაზე ხშირად ერწყმის სხვა ფაქტორებს.

ცუნამის ტალღა

ოკეანეში მიწისძვრის ან ვულკანის ამოფრქვევის შედეგად წარმოიშობა ცუნამის ტალღა, რის შედეგადაც წყალდიდობისგან იტბორება ზღვის სანაპიროები და კუნძულები. მსგავსი წყალდიდობები არცთუ იშვიათი მოვლენაა იაპონიის სანაპიროებზე და წყნარი ოკეანის სხვა კუნძულებზეც. ტბებში და ყურეებში ამგვარი ტალღები შეიძლება გამოიწვეულ იქნას დიდი მეწყერის შედეგად.

ფსკერის ამოწევა (სიმაღლეზე)

წყალდიდობის ერთ-ერთ მიზეზად შეიძლება მივიჩნიოთ ფკერის ამოწევა სიმაღლეზე. დროთა განმავლობაში ყველა მდინარის დელტაში, შესართავში და ჩქერში გროვდება ნალექი. ასეთ შემთხვევაში წყალდიდობა ხდება პროცესის დაწყებიდან (ნალექის დაგროვება) რამდენიმე წლის შემდეგ, ადვილად პროგნოზირებადია და შეიძლება მისი არიდება ფსკერის გაღრმავება-გაწმენდითი სამუშაოების შედეგად.

კაშხლის ან წყალსაცავის გარღვევა

მსგავსი შემთხვეა ხდება მაშინ, თუ კაშხალი ან წყალსაცავი (მათ შორის ბუნებრივიც) მდებარეობს წყლის დინების ზემოთ და არ შეუძლია წინააღმდეგობა გაუწიოს წყლის ძლიერ ჭავლს, გამოწვეულს რიგი მიზეზებიდან (მაგ. მიწისძვა). გამომწვევი მიზეზი შეიძლება იყოს ასევევ (მაგ. წყალდიდობა წყალსაცავში) წყლის ავარიული ვარდნა (გადატვირთვა, გადმოსვლა) წყალსაცავიდან მის გარეთ. ასეთ შემთხვევაში წყალდიდობა არის ძალიან ძლიერი, დამანგრევევლი (წალეკავს გზად ყველაფერს, მიუხედავად წონისა) და არათანაბარი (ნგრევის სიძლიერე შეიძლება არ ჩამოუვარდეს ცუნამის ტლღის სიძიერეს), მაგრამ როგორც წესი ხანმოკლეა. 

სხვა ბუნებრივი მიზეზები

წყალდიდობის გამომწვევ მიზეზებად შეიძლება ჩაითვალოს: ქარიშხლისგან გამოწვეული მოქცევა, წყლის დონის ცვლილება წყალსატევის ნაპირებთან ქარის ზემოქმედების შედეგად, სეიშები (მდგრადი ტალღები, რომლებიც წარმოიქმნება მეტ-ნაკლებად დახშულ წყალსატევებში) და ასევე მეწყერი, რომელიც ხერგავს მდინარის კალაპოტს.

დამატებითი ფაქტორები

დამატებითი, უარყოფითი ფაქტორები ქალაქის პირობებისთვის შეიძლება იყოს სანიაღვრე საკანალიზაციო სისტემების გაჭედვა, რაც შეიძლება გამოიწვიოს კოკისპირულმა წვიმებმა, ან თოვლის აქტიურად დნობამ. ამ ფაქტორებმა შეიძება დატბოროს მთელი ქალაქები.

წყალდიდობის პროგნოზირება

მოსალოდნელი წყალდიდობის შესახებ ინფორმაციის ქონა, იძლევა მოსახლეობის გაფრთხილების და შესაბამისი წინასწარი ზომების მიღების საშუალებას. მაგალითად ფერემერებმა როდესაც იციან მოსალოდნელი წყალდიდობის შესახებ, შეუძლიათ საქონელი გახიზნონ დაბლობი ადგილებიდან. კომუნალურ სამსახურებს შესაძლებლობა აქვთ მოიმარაგონ საავარიო სათადარიგო სურსათ სანოვაგე და მასალები, რათა საჭიროების შემთხვევაში შეძლონ მათი განაწილება და ხალხის მომარაგება. ძლიერი წყალდიდობის შემთხვევაში შესაძლებელია მოსახლეობის ევაკუაცია საშიში ადგილებიდან.

იმისათვის, რომ მოხდეს მდინარეების ადიდების ზუსტი პროგნოზირება, საჭიროა მდინარეების დინებისა და მათი ნალექებზე დამოკიდებულების მონაცემების ფლობა ხანგრძლივი დაკვირვების შედეგად და ამ მონაცემების შეფარდება მიმდინარე მაჩვენებლებთან, ისეთებთან, როგორიცაა წყლის დონე წყალსაცავებში, გრუნტის წყლების დონე და წყალშემცველი ფენების წყლით გაჯერების ხარისხი.

მეტეოროლოგიური რადაიოლოკაციური სადგურების მონაცემები (მოსალოდნელ) ნალექზე და პროგნოზირების საერთო მეთოდები ძალიან მნიშვნელოვანია მოსალოდნელი წყალდიდობის წინასწარი  ცოდნისთვის. იმ რაიონებში, სადაც მრავალწლიანი დაკვირვების შედეგად მიღებული მონაცემები არსებობს, წყალდიდობის სიმძლავრე და ინტენსივობა ძალიან კარგი სიზუსტით შეიძლება იქნას ნაწინასწარმეტყველები და დროის საკმაოდ ხანგრძლივი პერიოდითაც. წყალდიდობის პროგნოზირების სამსახური წესისამებრ წარადგენს მონაცემებს მაქსიმალურად მოსალოდნელ  წყლის დონეზე და მისი მოსვლის სავარაუდო დროზე, მდინარის გასწვრივ შედარებით  მნიშვნელოვან მონაკვეთებზე. ბევრ ქვეყნებში ქალაქების ტერიტორიების დატბორვის რისკები ფასდება ე.წ. ასწლეულის წყალდიობა-სთან შეფარდებით, რომლის დადგომის სავარაუდო პერიოდი ასწლეულში შეადგენს დაახლოებით 63%-ს

ა.შ.შ-ს ეროვნული მეტეოროლოგიური სამსახურის ქვედანაყოფის (ტაუნტონი, მასაჩუსეცი) მონაცემების თანახმად საერთო ჯამში კანონზომიერება შემდეგნაირია, ერთი საათის განმავლობაში მოსული 22მმ. ნალექი იწვევს წყალგაუმტარ ზედაპირზე წყლის სახიფათო  დაგროვებას, ქალაქის ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი სწორედ ასეთ ზედაპირს შეადგენს (მიეკუთვნება). ა.შ.შ-ს მეტეოროლოგიური სამსახურების ბევრი ქვედანაყოფი უშვებს  წვიმის ნალექის შეფასების სახელმძღვანელოს, რომლებიც შეიცავენ მონაცემებს იმის  შესახებ, თუ რა რაოდენობის ნალექი უნდა მოვიდეს, რომ დაიწყოს უეცარი წყალმოვარდნა ან ფართომასშტაბიანი წყალდიდობა.

ასევევ ხორციელდება გადაღება ვერტმფრენიდან და თანამგზავრიდან, რაც საშუალებას იძლევა ფერის მიხედვით განისაზღვროს ყინულის სისქე და ფიზიკური გათვლების შემდეგ გაიგონ, სად, როდის და რა დონეზე აიწევს მდინარეში წყალი და რამდენ ხანს გასტანს ეს პროცესი.

(მოსალოდნელი) წყალდიდობის შეტყობინების სამსახურებმა უნდა მიიღონ შემდეგი გადაწყვეტილებები:

გაზარდონ ან შეცვალონ წყალდიდობის საშიშროების დონე, მიიტანონ შესაბამისი სამსახურების ყურამდე (მონაცემები მიაწოდონ შესაბმაის  სამსახურებს).

აუცილებლობის შემთხვევაში საფრთხის შესახებ აცნობონ მოსახლეობას.

მიმდინარე საფრთხის დონის ცვლილების გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს კომპლექსური მონაცემების საფუძველზე, რომელიც მოიცავს:
  

პროგნოზირებული მონაცემების სანდოობას და შეფასებას მათი შესაძლო განვითარების საფუძველზე, სიტუაციის განხილვის პერიოდში.

რა დრო დასჭირდება მოსახლეობას, რომ შესაბამისი რეაგირება მოახდინოს გაფრთხილებაზე (შეტყობინებაზე).

დროის მონაკვეთს საფრთხის შესახებ გადაწყვეტილების მიღებიდან მოსახლეობის ინფორმირებამდე.

აუცილებელია  უსაფუძვლო შეტყობინებებისგან  თავის შეკავება, რადგან ამან შეიძლება გამოიწვიოს მნიშვნელოვანი  ხარჯები და სამომავლოდ შეამციროს გაფრთხილების ეფექტურობა.

აუცილებელია ისეთი სიტუაციების თავიდან აცილება, როდესაც გაფრთხილება წყალდიდობის შესახებ უქმდება, ხოლო მალევე დროის მცირე მონაკვეთში ისევ ცხადდება.

წყალდიდობის შეტყობინების ეროვნული სამსახურები

დიდ ბრიტანეთში მოსალოდნელი წყალდიდობის შეტყობინებაზე პასუხისმგებელია ბუნებრივი გარემოს სააგენტო, ორგანიზაცია უელსის ეროვნული რესურსები, შოტლანდიური სააგენტო ბუნებრივი გარემოს დაცვის შესახებ, რომლებიც ვალდებულნი არიან შეატყობინონ თავისი ტერიტორიის ფარგლებში წყალდიდობის რისკებზე, გამომდინარე საფრთხის მასშტაბებიდან და დახმარების აღმოჩენის ტექნიკურ შესაძლებლობებზე.

ამერიკის შეერთებულ შტატებში ეროვნული მეტეოროლოგიური სამსახური აქვეყნებს აღრიცხვას და აფრთხილებს მოსახლეობას მოსალოდნელი  ფართომასშტაბიანი წყალდიდობის, დატბორვის და მდინარეების სეზონური ადიდების შესახებ. შეტყობინებები გამოიცემა ორი დღით ადრე, თუ მოსალოდნელია წყალდიდობა, გარდაუვალია მდინარეების ადიდება და დატბორვა. გამაფრთხილებებლი შეტყობინებები გამოიცემა ცალკეული ოლქებისთვის და ცალკეული მონაკვეთებისთვის, რომლებიც მდინარის ახლოს განაპირას მდებარეობენ. როდესაც მოსალოდნელია კოკისპირული წვიმებისგან გამოწვეული უეცარი დატბორვა, ან დამბის განგრევით წყლის გადმოსვლა, ამ შემთხვევაში სპეციალურ გამაფრთხილებელ შეტყობინებებს გამოსცემენ.

წყალდიდობის თავიდან აცილების ხერხები (შესაძლებლობები)

ყველაზე ეფექტური საშუალებები მდინარეებში წყალდიდობასთან ბრძლისა არის წყალსატევების შექმნის გზით მდინარის ჩადინების რეგულირება. ისინი ათანაბრებენ მდინარის დინებას, ზაფხულში აფართოვებენ და გაზაფხულზე ამცირებენ. ზღვის სანაპიროებზე წყალდიდობასთან საბრძოლველად იყენებენ დამცავ დამბებს (კაშხალს). კიდევ ერთი საშუალება წყალდიდობასთან ბრძლისა არის ჩქერების და მეჩეჩების გაღრმავება. მდინარეებზე  ყინულის დნობის დროს წყალდიდობისგან თავის დასაცავად ყველაზე ხშირად იყენებენ დინამიტს (ან სხვა ასაფეთქებელ საშუალებას), მდინარის გარკვეულ ადგილებში აფეთქებით ანადგურებენ ჩახერგილ ყინულს, აძლევენ წყალს თავისუფლად გადინების საშუალებას და აძლევენ საჭირო მიმართულებას.

წყალდიდობა
მტკნარი წყლი

მტკნარი წყალი - ზღვის წყლის საპირისპირო, მოიცავს დედამიწის წყლების იმ ნაწილს, რომელშიც მარილის შემცველობა მინიმალური რაოდენობით არის.

წყალს, რომლის მარილიანობა არ აღემატება 0,1%-ს, თუნდაც ორთქლის ან ყინულის სახით, მტკნარი ეწოდება. პოლარულ რეგიონებში ყინულის მასები (მაგალითად აისბერგები) და მყინვარები შეიცავენ დედამიწის მტკნარი წყლების უდიდეს ნაწილს. გარდა ამისა, მტკნარი წყლები არსებობენ მდინარეებში, წყაროებში, მიწისქვეშა წყლებში, მტკნარ ტბებში და ასევე ღრუბლებში. სხვადასხვა გამოთვლებით მტკნარი წყლის წილი დედამიწის წყლების საერთო რაოდენობის 2,5-3%-ს შეადგენს.

დაახლოებით 85-90% მტკნარი წყლის მარაგისა ყინულის სახით არის წამოდგენილი.

წყლის წყაროების დაბინძურების გაფართოებასთან, მოსახლეობის ზრდასთან და ახალი ტერიტორიების ათვისებასთან დაკავშირებით დგება მტკნარი წყლის ხელოვნურად მიღების ამოცანა. ამას აღწევენ:

ზღვის წყლის გამტკნარებით, მათ შორის მზის ენერგიით გამტკნარებით;

ჰაერიდან წყლის ორთქლის კონდენსირებით, სიღრმისეული ზღვის წყლის გამოყენებით;

სადღეღამისო სიცივის აკუმულატორებში წყლის ორთქლის კონდენსაციით, ხშირ შემთხვევაში ბუნებრივი წარმოშობის, როგორიცაა გამოქვაბულები სანაპირო კლდეებში.

ეს უკანასკნელი მეთოდი ქმნის მტკნარი წყლის უდიდეს ბუნებრივ მარაგებს რიგი ქვეყნების სანაპირო რაიონებში, რომლებიც აღმოჩენილ იქნა ცოტა ხნის წინ. მტკნარი წყლის ფენები ხანდახან მიდიან ზღვის ფსკერის ქვეშ, გაუმტარი ფენების ნაპრალების მეშვეობით და გამოედინება მტკნარი წყაროები.

მტკნარი წყლის ღირებულება ისეთი მაღალი ხდება, რომ დაიწყო სამაცივრე დანადგარების გამოშვება, რომელიც ნოტიო ჰაერიდან  კონდენსაციის მეთოდით მიიღებს წყალს.

დედამიწაზე მტკნარი წყლის განაწილება მეტად არათანაბარია. ევროპაში და აზიაში, სადაც მსოფლიო მოსახლეობის 70% ცხოვრობს, კონცენტრირებულია მდინარის წყლების მხოლოდ 39%.

გამოყენების პერსპექტივები

გაეროს მონაცემთა მიხედვით 2000-იანი წლების დასაწისისთვის 1,2 მილიარდი ადამიანი ცხოვრობს მტკნარი წყლის მუდმივი დეფიციტის პირობებში, დაახლოებით 2 მილიარდი ადამიანი კი იტანჯება უწყლოობისგან. 21-ე საუკუნის შუა წლებში 4 მილიარდზე მეტ ადამიანს რეგულარულად არ ექნება სასმელი წყალი. ამგვარ პირობებში ზოგიერთი ექსპერტი საუბრობს იმაზე, რომ რუსეთის მთავარი უპირატესობა წყლის რესურსების გრძელვადიან პერსპექტივაში მდგომარეობს, ხოლო წყლის მოხმარების პროდუქცია შესაძლებელია გახდეს რუსეთის ეკონომიკის განვითარების მთავარ მიმართულებლად.

მტკნარი წყლის მარაგი

ჰიდროსფეროს ნაწილები
წყლის მოცულობა, კმ3
% საერთო მოცულობა
მყინვარები
24 000 000
85
მიწისქვეშა წყლები
4 000 000
14
ტბები და წყალსაცავები
155 000
0,6
ნიადაგის სინოტივე
83 000
0,3
ორთქლი ატმოსფეროში
14 000
0,06
მდინარის წყლები
1 200
0,004
ჯამი
28 253 200
100
მტკნარი წყლი
საქართველოს მდინარეები

 

საქართველოს მდინარეები
აბაშა

მდინარე მარტვილისა და ბაშის მუნიციპალიტეტებში, მდინარე ტეხურის მარცხენა შენაკადი. ზღვის დონიდან 325 მ-ზე, სიგრძე 66 კმ, აუზის ფართობი 370 კმ2. იწყებს ასხის კირქვული მასივის სამხრეთი კალთებიდან. მის სათავეს ქმნის მდინარეები რაჩხისწყალი და ტობა, რომლებიც ერთდება სოფელ ბალდის ზემოთ.  აბაშა საზრდოობს მიწისქვეშა, წვიმისა და თოვლის წყლით. ჩამონადენი შედარებით თანაბრად ნაწილდება წლის განმავლობაში.

აბაშა
ადიშისჭალა

სინონიმი: ჰადიშჭალა.

მდინარე, მესტიის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ენგურის მარჯვენა შენაკადი (ერთვის სოფ. ბოგრეშთან). სათავე - ადიშის მყინვარი. სიგრძე 14 კმ. აუზის ფართობი 80 კმ². წყალუხვია. მიედინება იურული ასაკის თიხაფიქლებში.

ადიშისჭალა
ავანისხევი

სინონიმი: ავანი.

მდინარე ყვარელის მუნიციპალიტეტში მდინარე ალაზნის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს კახეთის კავკასიონის წყალგამყოფ ქედზე. სიგრძე 28 კმ, აუზის ფართობი 185 კმ². ზემო დინებამ დროდადრო ღვარცოფი იცის, ქვემო დინებამ - წყალმოვარდნა.

ავანისხევი
ალაზანი

მდინარე აღმოსავლეთ საქართველოსა და აზერბაიჯანში, ახმეტის მუნიციპალიტეტში. ნაწილობრივ მიედინება ამ ქვეყნების საზღვრის გასწვრივ.  სიგრძე 390 კმ, აუზის ფართობი - 11 800 კმ2, წყლის საშუალო ხარჯი - 98 კუბ.მ/წმ. საზრდოობა შერეულია, გამოიყენება სარწყავად. ალაზნის მიმდებარე ვაკეები მევენახეობის მუნიციპალიტეტია. სათავე აქვს კავკასიონზე, მწვერვალ დიდი ბორბალოს აღმოსავლეთ კალთაზე. ზემო დინებაში მთის მდინარეა, შემდეგ გამოდის ალაზნის ვაკეზე და იტოტება. ერთვის მინგეჩაურის წყალსაცავს (აზერბაიჯანი). წყალსაცავის აგებამდე ალაზანი პირდაპირ მტკვარში ჩაედინებოდა.

ალაზანი საზრდოობს მიწისქვეშა, წვიმისა და თოვლის წყლით. წყლის ჩამონადენის დაახლოებით 40%-ს მიწისქვეშა წყალი შეადგენს, წვიმისა და თოვლის - 30-30%-ს. წყალდიდობა გაზაფხულსა და ზაფხულის პირველ ნახევარში იცის, მოვარდნა - შემოდგომაზე. ზამთარში წყალმცირეა. გაზაფხულზე მოდის წყლის ჩამონადენის 38,3%, ზაფხულში - 29,1%, შემოდგომაზე - 20,3%, ზამთარში - 12,3%. არ იყინება.

ალაზნის მარცხენა შენაკადებია: სტორი, ლოპოტა, ინწობა, ჩელთი, დურუჯი, ავანისხევი, კაბალი, მაწიმისწყალი, გიშისწყალი (აგრიჩაი) და სხვა. მარჯვენა - ილტო, თურდო, კისისხევი, ჭერმისხევი, და სხვა. ზოგი შენაკადი ღვარცოფულია (მაგ., დურუჯი). ალაზანს მინგეჩაურის წყალსაცავში წლიურად შეაქვს 2,5 მლრდ მ³ წყალი. იყენებენ სარწყავად.

ალაზანი
ალეურა

მდინარე ახალგორის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ქსნის მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 21 კმ, აუზის ფართობი 95 კმ². სათავე აქვს ალევის ქედის დასავლეთ კალთაზე საფერშეთის მთის მახლობლად. მიედინება ღრმა და ვიწრო ტყიან ხეობაში. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა - გაზაფხულზე, წყალმცირობა - ზამთარში.

ალეურა
ანარია

მდინარე აფხაზეთში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში. სიგრძე 26 კმ, აუზის ფართობი 103 კმ2. სათავე აქვს გორაკ-ბორცვიან ზონაში, ერთვის შავ ზღვას ქ. ოჩამჩირის სამხრეთით.

ანარია
ანდის ყოისუ

მდინარე საქართველოსა (ახმეტის მუნიციპალიტეტი) და რუსათში (დაღეტანი), სათავე აქვს კავკასიონის მთავარი ქედის  ჩრდილოეთ ფერდობზე. წარმოიქმნება თუშეთის ალაზნისა და პირიქითი ალაზნის შეერთებით. სიგრძე (თუშეთის ალაზნის სათავიდან) 203 კმ, აუზის ფართობი 4820 კმ². მიედინება ვიწრო, ღრმა ხეობაში, აჩენს ჭორომებსა და ჩანჩქერებს. იერთებს მრავალ მთის მდინარეს. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლებით, ზემო დინებაში - მყინვარებითაც. წყალდიდობა გაზაფხულზე და ზაფხულში იცის, წყალმცირობა - ზამთარში. უერთდება მდინარე ავარიის ყოისუს და ქმნის მდინარე სულაკს.

ანდის ყოისუ
არეში

ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში, მდინარე კაბალის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 36 კმ, აუზის ფართობი 155 კმ2. სათავე აქვს კახეთის კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთაზე.

არეში
არღუნი

მდინარე საქართველოსა და ჩეჩნეთში, მდინარე სუნჯის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 148 კმ, აუზის ფართობი 3,4 ათასი კმ2. იწყება საქართველოში, პირიქითა ხევსურეთში, კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, დათვისჯვრის უღელტეხილის მახლობლად. ზემო დინებაში არღუნი მთის სწრაფი მდინარეა, შუაწელში არღუნის ხეობა განიერდება, ქვემო დინებაში ვაკეზე გამოდის. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით, აგრეთვე მარადიული თოვლისა და მყინვარების წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულზე იცის, წყალმცირობა – ზამთარში. მთავარი შენაკადებია ანდაქი (საქართველოს ფარგლებში) და  შაროარღუნი.

არღუნი
ასურეთისხევი

მდინარე ქვემო ქართლში, ალგეთის მარცხენა შენაკადი. იწყება თრიალეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე (სამადლოს მთის კალთიდან). სიგრძე 15 კმ, აუზის ფართობი 38 კმ². საზრდოობს მიწისქვეშა, წვიმისა და თოვლის წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა – ზაფხულის ბოლოს.

ასურეთისხევი
აჭარისწყალი

მდინარე აჭარაში, ჭოროხის მარჯვენა შენაკადი. იგი სათავეს იღებს არსიანის ქედზე, მიედინება ვიწრო, ღრმა ხეობაში, შესართავთან ფართოვდება.  სიგრძე 90 კმ-ია, აუზის ფართობი - 1540 კმ². მდინარე საზრდოობს სხვადასხვა წყაროებით, ძირითადად წვიმის წყლებით. ახასიათებს ადიდება მთელი წლის განმავლობაში. აჭარისწყალზე არის აწჰესი - აჭარისწყლის ჰიდროელექტროსადგური.

აჭარისწყალი
ბავიუ

მდინარე ბზიფის მარჯვენა შენაკადი, აფხაზეთის კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთაზე. სიგრძე 30,3 კმ. აუზის ფართობი 197,4 კმ2. მთელ სიგრძეზე მიედინება ვიწრო ხეობაში, რომელიც ფსხუს ქვაბულში ოდნავ ფართოვდება. ბავიუს შენაკადებია ბეშთა და ბაული. საშუალო მრავალწლიური ხარჯი 13,4 მ3/წმ.

ბავიუ
ბაკურხევი

მდინარე, გუდამაყრის არაგვის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთაზე. სიგრძე 14 კმ. აუზის ფართობი 60,2 კმ². მიედინება ვიწრო ხეობაში, შესართავთან აჩენს რიყით აგებულ გამოზიდვის კონუსს. საზრდოობს ატმოსფერული ნალექებით და მიწისქვეშა წყლით.

ბაკურხევი
ბარათხევი

მდინარე ადიგენის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ოცხის მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 11 კმ, აუზის ფართობი 52,2 კმ². სათავე აქვს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2425 მ. მიედინება წიწვიანი და შერეული ტყეებით შემოსილ ღრმა და ვიწრო ხეობაში. მდინარე ოცხეს ერთვის აბასთუმნის ქვემოთ. აქვს 42 პატარა შენაკადი, რომელთა საერთო სიგრძეა 45 კმ.

ბარათხევი
ბახვისწყალი

მდინარე გურიაში, ოზურგეთისა და ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე, სუფსის მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 42 კმ, აუზის ფართობი 156 კმ2. იერთებს 90-ზე მეტ პატარა შენაკადს, რომელთა საერთო სიგრძეა 127 კმ. საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლებით. წყალდიდობა გაზაფხულზე იცის (უდიდესი დონე და ხარჯი მაისში), წყალმცირობა - ზაფხულის ბოლოსა და შემოდგომის დასაწყისში (უმცირესი დონე და ხარჯი აგვისტოში). საშუალო წლიური ხარჯი 6,18 მ3/წმ.

სათავე აქვს მესხეთის ქედის ჩრდილო-დასავლეთ კალთაზე, სამთო დასახლება ზოტიყელის სიახლოვეს. ზღვის დონიდან 2585 მ-ზე ჩამოუდის კურორტ ბახმაროს. ბახვისწყლის ნაპირებზე არის სოფლები უკანავა, ვანისქედი, მთისპირი, ოქროსქედი, მშვიდობაური, ფამფალეთი, ზედა ბახვი. სოფ. ნაგომართან ერთვის მდინარე სუფსას. ბახვისწყლისხეობაში დგას გურიაში უძველესი ასკანის ციხე.

საქართველოს ენერგეტიკისსა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს გადაწყვეტილებით მდინარე ბახვისწყლზე 5 ჰესი უნდა აშენდეს. უკვე დაწყებულია სოფელ უკანავაში ბახვი-III-ის მშენებლობა.

ბახვისწყალი
ბზიფი

ბზიფის ისტორიული სახელწოდებაა - „კაპოეტისწყალი“ - მდინარე აფხაზეთში. სათავე აქვს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთაზე, უღელტეხილ ადანგესთან. სიგრძე 110 კმ, აუზის ფართობი 1510 კმ2. ზემო დინებაში ხეობა ვიწრო და ღრმაა. გამომუშავებულია ტექტონიკური რღვევის ხაზის გასწვრივ ქვედა იურულ თიხაფიქლებისა და ქვიშაქვებში, აგრეთვე ბაიოსის პორფირიტულ წყებაში. სოფელ ფსხუსთან ხეობა განიერდება და მდინარე იტოტება. ქვემოთ ხეობა ვიწრო, ზოგან კანიონისებრია, სოფელ ბზიფთან დაბლობზე გამოდის და ერთვის შავ ზღვას ბიჭვინთის კონცხთან. წყლის საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 99 მ3/წმ. საზრდოობს წვიმის (37,2%), მიწისქვეშა (32,2%) და თოვლის (30,6%) წყლით. წყალდიდობა გაყაფხულზე და ზაფხულის პირველ ნახევარშია, წყალმცირობა - ზამთარში. ზაფხულსა და შემოდგომაზე იცის წყალმოვარდნა. ბზიფის შენაკადებია ბავიუ და გეგა.

მდინარე იუფშარის ზემო წელზე, რომელიც ბზიფის აუზს ეკუთვნის მდებარეობს რიწის ტბა. ტბისკენ შავიზღვისპირა გზატკეცილიდან მიემართება საავტომობილო გზა, რომელიც ნაწილობრივ ბზიფის ხეობაში გადის. მდინარე ბზიფი არის პოპულარული ტრასა წყლის ტურიზმისთვის.

ბზიფი
ბოლნისისწყალი

სინონიმი: ფოლადაური.

მდინარე ბოლნისის მუნიციპალიტეტში, მდინარე მაშავერის მარჯვენა შენაკადი. ზღვის დონიდან 1690 მ სიმაღლეზე, სიგრძე 42 კმ, აუზის ფართობი 382 კმ². სათავე აქვს ლოქის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე.  საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლებით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირეა ზამთარში. საშუალო მრავალწლიური ხარჯი 1,52 მ3/წმ.

ბოლნისისწყალი
ბორჯომულა

მდინარე ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, მტკვრის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს თრიალეთის ქედის სამხრეთ-დასავლეთის კალთაზე, ცხრაწყაროს უღელტეხილთან, ზღვის დონიდან 2400 მ. სიგრძე 29 კმ, აუზის ფართობი 165 კმ2. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთაბ 2,41 მ3/წმ.

ბორჯომულა ტიპური მთის მდინარეა. მიედინება ჯერ სუბალპურ ზონაში, შემდეგ წიწვიანი ტყით შემოსილ ვიწრო ხეობაში. შესართავთან გაშენებულია კურორტი ბორჯომი, მის ხეობაში სოფლები: ტბა, სადგერი, ლიბანი, ხოლო მის სათავეებთან დაბა ბაკურიანის ანდეზიტი. 1898 წელს ბორჯომულაზე ააგეს რუსეთის იმპერიაში ერთ-ერთი პირველი ჰესი (ბორჯომის ჰიდროელექტროსადგური).

ბორჯომულა
ბურსა

მდინარე კახეთში, ყვარელის მუნიციპალიტეტში. ალაზნის მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 27 კმ. სათავე აქვს მთის დიდი გორის კალთაზე. ვაკეზე გამოდის ქალაქ ყვარელთან. საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლებით. საშუალო წლის ხარჯი 1,4 მ3/წმ.

ბურსა
ბჟუჟი

მდინარე ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, ნატანების მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 32,5 კმ, საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 14,3 მ3/წმ, ბჟუჟის მთავარი შენაკადებია კოლოვა და აჭისწყალი.

სათავე აქვს ხინოს მთის ჩრდილოეთ კალთაზე. ჩამოუდის კურორტ გომისმთას. ბჟუჟი გაივლის სოფლებში: გომი, გონებისკარი, წითელმთა, შემოქმედი, კვირიკეთი, ქვემო მაკვანეთი. ქალაქ ოზურგეთში ბჟუჟს უერთდება აჭისწყალი და ორი მცირე მდინარე: ნაბჟუარა და სკურჩა. სოფელ გურიანთასთან ერთვის მდინარე ნატანებს.

ბჟუჟი
გაგრიფში

მდინარე გაგრის მუნიციპალიტეტში. იწყება არაბიკის მასივის სამხრეთ ნაწილში ზღვის დონიდან 1725 მ. სიგრძე 9,5 კმ. ერთვის შავ ზღვას ქ. გაგრის ჩრდილოეთ-დასავლეთით.  საზრდოობს ძირითადად წვიმისა და მიწისქვეშა წყლებით.

გაგრიფში
გვანდრა

მდინარე აფხაზეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, კოდორის ერთ-ერთი სათავე. ზღვის დონიდან 2370 მ. სიგრძე 26 კმ, აუზის ფართობი 204 კმ2.  სათავე აქვს მთა გვანდრის სამხრეთ კალთაზე.  საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლებით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე და ზაფხულში, წყალმცირობა - ზამთარში. საშუალო მრავალწლიური ხარჯი 19,8 მ3/წმ.

გვანდრა
გუბაზეული

სინონიმი: გუბაზოული.

მდინარე ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში, სუფსის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, გომისციხის მთასთან, ზღვის დონიდან 2210 მ. სიმაღლეზე. სიგრძე 47 კმ, აუზის ფართობი 371 კმ2. მთავარი შენაკადებია ხანისწყალი და კალაშა. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა - ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 13,7 მ3/წმ.

გუბაზეულის ხეობაში მდებარეობს სოფლები: ქვაბღა, ზოტი, თავპანტა, ბჟოლიეთი, ხევი, ხიდისთავი, ბუქსიეთი, ზენობანი, ქვენობანი, მეწიეთი, ჭაჭიეთი, ბუკნარი, ნაბეღლავი, ახალშენი, წიფნაგვარა, ბასილეთი.

საქართველოს ენერგეტიკის სამინისტროს მიერ მომზადებულია ბჟოლიეთსა და ზოტში სამი ჰიდროელექტროსადგურის - „გუბაზეული-2“, „გუბაზეული-5“ და „გუბაზეული-6“ - მშენებლობის პროექტი. ამჟამად გუბაზეულზე აგებულია მცირე ჰესი სოფელ ხიდისთავთან.

გუბაზეულის ხეობა მდიდარია მინერალური წყლებით. აღსანიშნავია სანისლიას თერმული მინერალური წყალი სოფელ ზოტში, ბორჯომის ტიპის მინერალური წყალი ნაბეღლავი სოფელ ნაბეღლავში. ხეობაში არის პირიტის საბადო სოფელ ზოტში და წაბლის ტყის კორომი სოფელ თავპანტაში.

გუბაზეული
გუდამაყრის არაგვი

სინონიმი: შავი არაგვი.

მდინარე კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთაზე, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს მთა ჭაუხის დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2940 მ. დაბა ფასანაურთან მარცხნიდან ერთვის მდინარე მთიულეთის არაგვს. სიგრძე 30 კმ, აუზის ფართობი 240 კმ2. მთავარი შენაკადია ბაკურხევი. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულსა და ზაფხულში, წყალმცირობა - ზამთარში. საშუალი წლიური ხარჯი 7,96 მ³/წმ. ზამთრობით ჩნდება ყინულნაპირისი, თოში, ფსკერის ყინული.

გუდამაყრის არაგვი
გუმისთა

მდინარე სოხუმის მუნიციპალიტეტი. წარმოიქმნება მდინარეების აღმოსავლეთ გუმისთისა და დასავლეთ გუმისთის შეერთებით. ზღვის დონიდან 83 მ.  სიგრძე 12 კმ, აუზის ფართობი 576 კმ2. ერთვის შვ ზღავ ქ. სოხუმის დასავლეთით. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა ზაფხულსა და ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 30 მ3/წმ.

გუმისთა
დარჩი

მდინარე მესტიის მუნიციპალიტეტში. ნენსკრის მარჯვენა შენაკადი (ენგურის აუზი). სათავე აქვს კოდორის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, ხოჯალის მთაზე, ზღვის დონიდან 3000 მ. სიგრძე 30 კმ, აუზის ფართობი 148 კმ2. საზრდოობა შერეული. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა – ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 6,41 მ3/წმ.

დარჩი
დვირულა

მდინარე ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, მტკვრის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს თრიალეთის ქედის ჩრდილო-დასავლეთ კალთაზე და ერთვის მტკვარს სოფელ დვირთან. სიგრძე 12 კმ,  აუზის ფართობი 56 კმ2. საშუალო წლიური ხარჯი 0,98 მ3/წმ. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე. წყალმცირობა - ზამთარში და ზაფხულში.

დვირულა
დიღმისწყალი

მდინარე მცხეთის მუნიციპალიტეტსა თბილისში. სათავე აქვს სათოვლია-საწკეპელას ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მარჯვენა მხრიდან ერთვის მტკვარს თბილისის ფარგლებში. სიგრძე 22 კმ, აუზის ფართობი 85 კმ². საზრდოობს თოვლისა და წვიმის წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმოვარდნა - ზაფხულში და შემოდგომაზე, წყალმცირეა ზამთარში და ზაფხულში.

საშუალო წლიური ხარჯი 0,25 მ³/წმ.

დიღმისწყალი
დუაბი

მდინარე ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში, მოქვის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს კოდორის ქედზე. სიგრძე 26 კმ, აუზის ფართობი 114 კმ2. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე. საშუალო წლიური ხარჯი 5,6 მ3/წმ.

დუაბი
დურუჯი

მდინარე ალაზნის მარცხენა შენაკადი, გაედინება ქ. ყვარელზე. იქმნება შავი და თეთრი დურუჯის შეერთებით კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე. შავი დურუჯი იწყება მთა შავი კლდიდან, თეთრი დურუჯი - მთა ნინიკასციხის სამხრეთ კალთაზე. სიგრძე 27 კმ, აუზის ფართობი 103 კმ².

ზემო დინებაში აუზი მარაოსებრია. ხეობის ძლიერ დახრილი ფერდობების ზვედა ნაწილი და ფსკერი მოგებულია თიხაფიქლების დაქუცმაცებული პროდუქტების სქელი ნაყარით, კალაპოტი ნაყარშია ჩაჭრილი. შუაწელში ხეობა ყუთის ფორმის ვიწრობს წარმოადგენს და ტყით არის შემოსილი. კალაპოტი კლდოვანი, ჩანჩქერიანი და ჭორომიანი აქვს. ქვემო დინაბაში აუზი შედარებით ფართოა. ქალაქ ყვარლის მიდამოებში ხეობის ფსკერი მთლიანად უკავია გამოზიდვის კონუსს, რაზედაც მდინარე იტოტება ყვარელს ქვემოთ და რამდენიმე ღელის სახით მიემართება ალაზნისკენ.

დურუჯი ძირითადად საზრდოობს თოვლის და წვიმის წყლით, წყალმცირეა საშუალო წლიური ხარჯი შეადგენს 1,06 მ3/ წმ. ხასიათდება წყალმოვარდნის რეჟიმით. დურუჯის ზემო დინებაში პერიოდულად იქმნება ტიპური სტრუქტურული ღვარცოფი, რომლის დროს ხარჯმა შეიძლება 200 მ3/წმ და მეტს მიაღწიოს. მთებიდან გამოაქვს კოლოსალური რაოდენობით ტალახად ქცეული მყარი მასალა და დიდ საფრთხეს უქმნის ქალაქ ყვარელს. ჩატარებულია ღონისძიებანი ღვარცოფის გასაუვნებლად.

დურუჯი
ენგური

მდინარე დასავლეთ საქართველოში, კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთაზე და კოლხეთის ბარში. სათავე აქვს მყინვარ ენგურზე, ზღვის დონიდან 2614 მ. სოფ. ანაკლიასთან ერთვის შავ ზღვას. სიგრძე 213 კმ, აუზის ფართობი 4060 კმ2. მთავარი შენაკადებია - მარჯვენა: ადიშისჭალა, ხალდეჭალა, მულხრა, დოლრაჭალა, ნაკრა, ნენსკრა; მარცხენა: თხეიში, ხუმფრერი, ლასილი, მაგანა, ჯუმი და სხვა. ენგური ზემოთში კვეთს სვანეთის ქვაბულს, შემდეგ კი ღრმა და ვიწრო ხეობაში მიედინება. ზემოთსა და შუა დინებაში მდინარის კალაპოტი ზოგან ჭორომიანია. ქალაქ ჯვართან მდინარე გამოდის კოლხეთის დაბლობზე, ქმნის ფართო ხეობას და იტოტება. სოფ. რუხთან იყოფა ორ ტოტად, რომელთა შორის მოთავსებულია 12 კმ სიგრძისა და 0,5-2,0 კმ სიგანის კუნძული. მასზე გაშენებულია სოფ. შამგონა.

ენგური შერეული საზრდოობის მდინარეა; ზემოთში წლიური ჩამონადენის 66%-ს შეადგენს თოვლისა და მყინვარის წყალი, 22%-ს გრუნტის წყალი, 12%-ს წვიმის წყალი, ქემოთში შესაბამისად - 18%, 26% და 56%-ს. საშუალო წლიური ხარჯი სოფ. ხაიშთან 109 მ3/წმ უდრის შესართავთან 170 მ3/წმ. წყალდიდობა იცის გაზაფხულსა და ზაფხულში, წყალმცირეა ზამთარში. სოფ. ლახამულიდან სოფ. შამგონამდე ენგურს იყენებენ ხე-ტყის დასაცურებლად, ქვემოთში - სარწყავად, ენგურ-გალის სარწყავი არხის საშუალებით. ქალაქ ჯვართან აშენდა ენგურის ჰიდროელექტროსადგური. სოფ. ტობართან დაპროექტებულია 750 ათ. კვტ სიმძლავრის ტობარჰესის მშენებლობა. ენგურის გასწვრივ გადის სამეგრელოსა და აფხაზეთის რეგიონების ადმინისტრაციული საზღვარი.

ენგური
ერმანისწყალი

მდინარე ჯავის მუნიციპალიტეტში, დიდი ლიახვის მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 16 კმ, აუზის ფართობი 75 კმ2. იწყება ხარულისა და ერმანის ქედების შესაყართან, ერთვის დიდ ლიახვს სოფ. ზღუბირთან. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის მაის-ივნისში, წყალმცირობა - ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 3,16 მ3/წმ.

ერმანისწყალი
თეზამი

მდინარე მცხეთის მუნიციპალიტეტში. არაგვის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს იალნოს ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. სიგრძე 28 კმ. საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა - წლის დანარჩენ დროს. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 1,25 მ2/წმ. დეკემბერში ჩნდება და თებერვალ-მარტამდეა ყინულნაპირისი. თეზამს იყენებენ სარწყავად.

თეზამი
თერგი

მდინარე საქართველოსა და რუსეთში (ჩრდილო ოსეთი, ყაბარდო-ბარყარეთი, ჩეჩნეთი, ინგუშეთი, დაღესტანი. სიგრძე 623 კმ. აუზის ფართობი 43,2 ათ. კმ2. სათავე აქვს კავკასიონის ზილგახოხის მყინვარში. სათავიდან 30 კმ-ზე მიედინება კავკასიონის მთავარსა და გვერდით ქედებს შორის, სოფ. კობთან მკვეთრად უხვევს ჩრდილოეთისკენ და კვეთს გვერდით ქედს (დარიალის ხეობა), შემდეგ კლდოვან ქედსა და შავ მთებს. ბარში იტოტება. მდინარე სუნჯის შეერთების შემდეგ მიედინება კასპიისპირა დაბლობზე და ერთვის კასპიის ზღვას. შესართავთან აჩენს დელტას, რომლის ფართობია 4 ათ. კმ².

თერგი შერეული მდინარეა. წყლის საშუალო ხარჯი ქ. ვლადიკავკაზთან 34 მ3/ წმ, შესართავიდან 16 კმ-ზე - 305 მ3/წმ. იძგიფება მხოლოდ მკაცრ ზამთარში. მთავარი შენაკადებია: მარცხენა - არდონი, ურუხი, მალკა; მარჯვენა - სუნჯა. საქართველოს ფარგლებში - სნოსწყალი. თერგი საზრდოობს მყინვარული და წვიმის წყლებით, წყლის რეჟიმი ხასიათდება წყალდიდობებით წელიწადის თბილ პერიოდებში, ძირითადად ივლის-აგვისტოში. იყენებენ სარწყავად. ქალაქ მოზდოკის ზემოთ თერგიდან გაყვანილია თერგ-კუმის სარწყავი არხი. მდინარე აუზშია ბაქსანია, გიზელდონისა და სხვა ჰესები. მდიდარია თევზით (კალმახი, თერგის ორაგული, კობრი, ფარგა და სხვა). ნაწილობრივ თერგის ხეობაში გადის საქართველოს სამხედრო გზა. თერგის ნაპირებზე მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდა, აგრეთვე ქალაქები: ვლადიკავკაზი, მოზდოკი და ყიზლარი.

ლომეკი, თერგის ერთ-ერთი ისტორიული სახელწოდება ქართული წყაროების მიხედვით.

თერგი
თურდო

მდინარე თელავის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს გომბორის მთის აღმოსავლეთ კალთაზე და ერთვის მდინარე ალაზანს მარჯვნიდან. სიგრძე 32 კმ. აუზის ფართობი 114 კმ2. ალაზნის ვაკეზე ქმნის ვრცელ გამოზიდვის კონუსს. საზრდოობს თოვლისა და წვიმის წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმოვარდნა - ზაფხულ-შემოდგომაზე.

თურდო
თხეიში

მდინარე მესტიის მუნიციპალიტეტში. ეგრისის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. ენგურის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს თხეიშიშდუდის მყინვარებზე. ზღვის დონიდან 2646 მ. სიგრძე 18,6 კმ. აუზის ფართობი 222 კმ2. მდინარე ენგურს ერთვის სოფ. ხაიშთან.  წყალდიდობა იცის გაზაფხულ-ზაფხულზე, წყალმცირობა - ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 10,5 მ3/წმ. იყენებენ ხე-ტყის დასაცურებლად.

თხეიში
ინწობა

მდინარე აღმოსავლეთ საქართველოში, მდინარე ალაზნის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე. სიგრძე 22 კმ, აუზის ფართობი 83 კმ2. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულზეა, წყალმცირობა - ზამთარში. ზაფხულსა და შემოდგომაზე იცის წყალმოვარდნა, საშუალო ხარჯი საბუესთან 1,26 მ3/წმ. ქვემო დინებაში იყენებენ სარწყავად.

ინწობა
იორი

მდინარე აღმოსავლეთ საქართველოში და აზერბაიჯანში. სათავეს იღებს კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მწვერვალ ბორბალოსთან, ზღვის დონიდან 2600 მ. ზემოწელში მიედინება ხეობაში, შუაწელზე კვეთს სამგორის ქვაბულს და ერთვის მინგეჩაურის წყალსაცავს (ადრე უერთდებოდა მდინარე ალაზანს). იორის სიგრძე 320 კმ. აუზის ფართობი 4650 კმ2. წყლის საშუალო ხარჯი - 12 კუბ.მ/წმ (შესართავიდან 43 კმ-ში), საზრდოობს ძირითადად თოვლისა და წვიმის წყლებით. იორის შენაკადებია: მარცხ. - საგომა, გომბორი, ორვილი, ლაფიანხევი; მარჯვ. - ხაჩრულა, ქუსნო, აძეძი, გორანა და სხვ. ქვემო დინებაში აქვს დროებითი შენაკადები.

იორზე აგებულია მარეგულირებელი სიონის წყალსაცავი. იორის წყლით შეიქმნა თბილისის წყალსაცავი („თბილისის ზღვა“). ივრის წყლით ირწყვის 90 ათ. ჰა-ზე მეტი ფართობი ივრის ზეგანზე. მდინარეზე აგებულია რამდენიმე სარწყავი სისტემა, რომელთაგან მთავარი სამგორის ზემო და ქვემო მაგისტრალური არხები.

შუა საუკუნეების ქართული წყაროები იორს უწოდებენ „მცირე ალაზანს“.

იორი
კაბალი

მდინარე ალაზნის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 2720 მ. სიგრძე 45 კმ. აუზის ფართობი 391 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, მდგრადი წყალმცირობა - ზამთარში, არამდგრადი - ზაფხულში, წყამოვარდნები - შემოდგომაზე. კაბალის წყლით ირწყვის 2854 ჰა ფართობი.

კაბალი
კაპარჭინა

მდინარე ქალაქ ფოთთან. გამოდის პალიასტომის ტბის ჩრდილო-დასავლეთ ნაპირიდან, უხვევს სამხრეთისკენ, მიედინება ტბის დასავლეთ ნაპირის გასწვრივ და ერთვის შავ ზღვას. სიგრძე 7 კმ, აუზის ფართობი 535 კმ2.

კაპარჭინა
კაცხურა

მდინარე რაჭის ქედის სამხრეთ კალთაზე. სათავე აქვს ზღვის დონიდან 1160 მ. სიგრძე 13 კმ, აუზის ფართობი 31 კმ2. მარჯვნიდან ერთვის მდინარე ყვირილას.  საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულზეა, წყალმცირობა - ზამთარში. ზაფხულ-შემოდგომაზე იცის წყალმოვარდნა. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 0,9 მ3/წმ.

კაცხურა
კინტრიში

მდინარე დასავლეთ საქართველოში. სათავე აქვს მესხეთის ქედის ჩრდილო-დასავლეთ კალთაზე, მთა ხინოს მახლობლად, ზღვის დონიდან 2599 მ. სიგრძე 45 კმ, აუზის ფართობი 291 კმ2. ქობულეთთან ერთვის შავ ზღვას.

საზრდოობს წვიმის, მიწისქვეშა და თოვლის წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალუხვია შემოდგომაზეც, წყალმცირობა - ზამთარსა და ზაფხულში. გაზაფხულზე მოდის წლიური ჩამონადენის 35%, ზაფხულზე - 18%, შემოდგომაზე - 31%, ზამთარზე - 16%. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 17,3 მ3/წმ. კინტრიშს ყოველწლიურად ზღვაში შეაქვს 540 მლნ. მ3 წყალი.

მდინარე კინტრიშის სათავეებთან შექმნილია კინტრიშის სახელმწიფო ნაკრძალი, მდინარეზე რამდენიმე ისტორიული თაღოვანი ხიდია შემორჩენილი.

კინტრიში
კოდორი

მდინარე დასავლეთ საქართველოში, აფხაზეთის ტერიტორიაზე. კოდორი იქმნება მდინარეების საკენისა და გვანდრის შეერთებით სოფ. მარცხენა გეწვიშთან, ზღვის დონიდან 740 მ. სიგრძე 84 კმ (გვანდრის სათავიდან 110 კმ), აუზის ფართობი 2030 კმ2. ერთვის შავ ზღვას სოფ. აძუბჟის სამხრეთით.  მიედინება ვიწრო ხეობაში, შესართავიდან 25 კმ-ზე გადის დაბლობზე, წყლის საშუალო ხარჯი - 123 კუბ.მ/წმ-ში. კოდორის შენაკადთა უმეტესობას სათავე აქვს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფის სამხრეთ კალტაზე. უმთავრესი შენაკადებია: ჩხალთა, მრამბა, ჯამპალი ამტყელით. კოდორის აუზში 100-მდე მყინვარია (მარუხი, პტიში, კლიჩი, ქლუხორი, საკენი და სხვა), რომელთა ფართობი 80 კმ2 აღწევს.

კოდორი საზრდოობს წვიმის (31%), მიწისქვეშა (28,6%), თოვლის (22,6%) და მყინვარული (17,8%) წყლით. წყალდიდობაა მარტის მეორე ნახევრიდან სექტემბრის ბოლომდე. წლიური ჩამონადენის 72% გაზაფხულ-ზაფხულზე მოდის. შემოდგომაზე იცის წყალმოვადრდნები, წყალმცირობა ზამთარშია. კოდორი წყალუხვი მდინარეა. წლიური ჩამონადენი - 4,1 კმ2. შავ ზღვაში შესვლისას ქმნის დელტას.

კოდორი
კუცხანა

მდინარე ადიგენის მუნიციპალიტეტში, მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 2175 მ. სიგრძე 16 კმ. აუზის ფართობი 72,3 კმ2.  ერთვის მდინარე ოცხეს მარჯვნიდან. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულზეა, წყალმცირობა ზამთარსა და ზაფხულში, შემოდგომაზე იცის წყალმოვარდნა, საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 0,88 მ3/წმ.

კუცხანა
ლაილჭალა

მდინარე ენგურის მარცხენა შენაკადი. სვანეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე მესტიის მუნიციპალიტეტში. იწყება ლაჰილის მყინვარიდან, ზღვის დონიდან 2425 მ. სიგრძე 11 კმ, აუზის ფართობი 59,5 კმ2. საზრდოობს თოვლის, მყინვარული, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა - შემოდგომა-ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 3,7 მ3/წმ.

ლაილჭალა
ლაკბე

მდინარე გურჯაანის მუნიციპალიტეტში, ივრის მარცხენა შენაკადი. იწყება გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 935 მ. სიგრძე 32 კმ. აუზის ფართობი 235 კმ². საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა - ზაფხულსა და ზამთარში, წყალმოვარდნები - შემოდგომაზე.

ლაკბე
ლაგოდეხისწყალი

მდინარე ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში, მაწიმისწყლის მარჯვენა შენაკადი. იწყება კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2995 მ. სიგრძე 31 კმ. აუზის ფართობი 98 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა - ზაფხულსა და ზამთარში, წყალმოვარდნები – შემოდგომაზე. საშუალო წლიური ხარჯი 2,5 მ3/წმ. გამოყენებულია სარწყავად.

ლაგოდეხისწყალი
ლასკადურა

მდინარე ლენტეხის მუნიციპალიტეტში, ცხენისწყლის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს სვანეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2425 მ. სიგრძე 20 კმ. აუზის ფართობი 118 კმ2. საზრდოობს თოვლის, წვიმის, მიწისქვეშა და მყინვარული წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულსა და ზაფხულში, წყალმცირობა - ზამთარში, წყალმოვარდნები - შემოდგომაზე. საშუალო წლიური ხარჯი 4,9 მ3/წმ.

ლასკადურა
ლაშიფსა

მდინარე გალის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს აფხაზეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2347 მ. სიგრძე 23 კმ. აუზის ფართობი 115 კმ2. ჩაედინება რიწის ტბაში. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. 

წყალდიდობა იცის გაზაფხულ-ზაფხულზე, წყალმცირობა - ზამთარში, წყალმოვარდნები - შემოდგომაზე. დეკემბრიდან შუა თებერვლამდე უჩნდება ყინულპარისი. საშუალო წლიური ხარჯი 7,98 მ3/წმ.

ლაშიფსა
ლაჯანურა

მდინარე ცაგერის მუნიციპალიტეტში, რიონის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს ლეჩხუმის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2710 მ. სიგრძე 32 კმ. აუზის ფართობი 296 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულ-ზაფხულზე, წყალმცირობა - ზამთარში, წყალმოვარდნები - შემოდგომაზე. საშუალო წლიური ხარჯი 10,5 მ³/წმ. მკაცრ ზამთარში ა