tropikebi - tropikuli cikloni

 

ტროპიკული ციკლონი - (ლათ. Tropical cyclone) (რუს. Тропический циклон)

ციკლონის, ანი დაბალი წნევის მქონე ამინდის სისტემის ტიპი, რომელიც წარმოიქმნება ზღვის თბილი ზედაპირის თავზე და თან ახლავს მძლავრი ჭექა-ქუხილი, თქეში და შტორმული ძალის ქარები. ტროპიკული ციკლონები ენერგიას იღებს ნოტიო ჰაერის ზევით ასვლით, წყლის ორთქლის კონდენსაციით წვიმის სახით და ამ პროცესში წარმოქმნილი შედარებით მშრალი ჰაერის დაბლა დაშვებით. ეს მექანიზმი პრინციპულად განსხვავდება არატროპიკული პოლარული ციკლონების მექანიზმისგან. მათგან განსხვავებთ ტროპიკული ციკლონები კლასიფიცირდება, როგორც „თბილი ბირთვის მქონე ციკლონები“.

ტერმინი „ტროპიკული“ აღნიშნავს როგორც გეოგრაფიულ რაიონს, სადაც, უმეტეს შემთხვევაში, ასეთი ციკლონები გვხვდება, ანუ ტროპიკულ განედებს, ასევე ამ ციკლონების ფორმირებას ტროპიკული ჰაერის მასებში.

შორეულ აღმოსავლეთსა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში ტროპიკულ ციკლონს „ტაიფუნს“ უწოდებენ, ხოლო ჩრდილოეთ და სამხრეთ ამერიკაში – ქარიშხალს („ურაგანს“ მაიას ქარის ღმერთის ხურაკანის სახელის მიხედვით). მიღებულია ჩაითვალოს, რომ ბოფორტის შკალის მიხედვით შტორმი გადადის ქარიშხალში, თუ ქარის სიჩქარე 117 კმ/სთ-ზე მეტია.

ტროპიკულმა ციკლონებმა შესაძლოა გამოიწვიოს არა მხოლოდ უკიდურესად მძლავრი თქეში, არამედ დიდი ტალღები ზღვის ზედაპირზე. შტორმული მოქცევები და სმერჩები. ტროპიკული ციკლონები შეიძლება წარმოიქმნას და თავისი ძალა შეინარჩუნოს მხოლოდ მსხვილი წყალსატევების ზედაპირზე, ხმელეთზე კი სწრაფად არგავს ძალას. სწორედ ამიტომაც მათ მიერ გამოწვეული ნგრევისგან ყველაზე ძლიერად ზიანდება სანაპიროს მიმდებარე რაიონები და კუნძულები, ხოლო კონტინენტის სიღრმეში განლაგებული რეგიონები შედარებით უსაფრთხოდ არიან. თუმცა, ტროპიკული ციკლონით გამოწვეული თავსხმა წვიმების შედეგად შესაძლოა მნიშვნელოვანი მასშტაბის წყალდიდობა მოხდეს სანაპიროდან მოშორებითაც, დაახლოებით 40 კმ-ს მანძილზე. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპიკული ციკლონების ზემოქმედება ადამიანზე ხშირად ძალიან ნეგატიურია, მნიშვნელოვანი რაოდენობის წყალმა შესაძლოა შეწყვიტოს გვალვა. ტროპიკულ ციკლონებს დიდი რაოდენობით ენერგია გადააქვთ ტროპიკული განედებიდან ზომიერი განედების მიმართულებით, რაც მათ ატმოსფეროს ცირკულაციის გლობალური პროცესების მნიშვნელოვან შემადგენელ ნაწილად აქცევს. მათი წყალობით მცირდება ტემპერატურათა სხვაობა დედამიწის ზედაპირის სხვადასხვა უბნებს შორის, რაც შესაძლებელს ხდის პლანეტის მთელს ზედაპირზე უფრო ზომიერი კლიმატის არსებობას.

ხელსაყრელ პირობებში ბევრი ტროპიკული ციკლონი წარმოიქმნება სუსტი ატმოსფერული ცვლილებებიდან, რომელთა წარმოქმნაზე მოქმედებს ისეთი ეფექტები, როგორებიც არის მადენ-ჯულიანის ოსცილაცია, სამხრეთის ოსცილაციის ელ-ნინიოს ფაზა და ჩრდილოატლანტიკური ოსცილაცია. სხვა ციკლონებმა, კერძოდ კი სუბტროპიკულებმა, განვითარების და მიხედვით, შესაძლებელია, ტროპიკული ციკლონების მახასიათებლები შეიძინონ. წარმოქმნის მომენტის შემდეგ ტროპიკული ციკლონები მოძრაობს გაბატონებული ქარების ზემოქმედებით; თუ პირობები ხელსაყრელი დარჩება, ციკლონი ძალას მოიკრებს და წარმოქმნის დამახასიათებელ გრიგალურ სტრუქტურას გრიგალის თვალით ცენტრში. ხოლო თუ პირობები არ იქნება ხელსაყრელი, ან ციკლონი გადაინაცვლებს ხმელეთზე, ის საკმაოდ სწრაფად განიბნევა.

სტრუქტურა

ტროპიკული ციკლონები, ჩვეულებრივ, 320 კმ დიამეტრის, საკმაოდ სწორი ფორმის, შედარებით კომპაქტური შტორმებია, ქარებით, რომლებიც სპირალურად უბერავს და ძალიან დაბალი ატმოსფერული წნევის არით, რომელიც ცენტრალური არის გარშემო წარმოიქმნება. კორიოლისის ზალის ხარჯზე ქარები გადაიხრება ბარომეტრული გრადიენტის მიმართულებიდან და იხვევა საათის ისრის მიმართულებით ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით – სამხრეთ ნახევარსფეროში.

სტრუქტურის მიხედვით ტროპიკული ციკლონი სამ კონცენტრულ ნაწილად შეიძლება დავყოთ. გარე ნაწილს აქვს 30-50 კმ შიდა რადიუსი. ამ ზონაში ქარის სიჩქარე თანაბარზომიერად იზრდება ციკლონის ცენტრთან მიახლოების შესაბამისად. შუა ნაწილი, რომელსაც თვალის კედელს უწოდებენ, ხასიათდება ქარის მაღალი სიჩქარეებით. 30-60 კმ დიამეტრის მქონე ცენტრალურ ნაწილს თვალი ეწოდება. აქ ქარის სიჩქარე მცირდება, ჰაერის მოძრაობას, უპირატესად დაღმავალი ხასიათი აქვს, ცა კი ხშირად მოწმენდილი რჩება.

თვალი (ძირითადი სტატია: გრიგალის თვალი)

ციკლონის ცენტრალურ ნაწილს, რომელშიც ჰაერი დაღმა მოძრაობს, თვალი ეწოდება. თუ ციკლონი საკმაოდ ძლიერია, თვალი დიდია და ხასიათდება მშვიდი ამინდით და მოწმენდილი ცით, თუმცა ზღვაზე ტალღები განსაკუთრებულად მაღალიც შეიძლება იყოს. ტროპიკული ციკლონის თვალი, ჩვეულებრივ შეიძლება 3-დან 370-დე კმ დიამეტრისა იყოს, თუმცა, უფრო ხშირად მისი დიამეტრი დაახლოებით 30-60 კმ-ს შეადგენს. დიდი და ფორმირებული ტროპიკული ციკლონის თვალი ზოგჯერ შესამჩნევად ფართოვდება ზევით. ამ მოვლენას „სტადიონის ეფექტის“ სახელი ეწოდა: თვალის შიგნიდან გარეთ დაკვირვებისას მისი კედელი ფორმით სტადიონის ტრიბუნას გვაგონებს. ტროპიკული ციკლონების თვალი ხასიათდება ძალიან დაბალი ატმოსფერული წნევით, სწორედ აქ არის დაფიქსირებული ატმოსფერული წნევის ყველაზე დაბალი მნიშვნელობა დედამიწის ზედაპირის დონეზე (870 ჰპ ტაიფუნში „ტიპი“). გარდა ამისა, სხვა ტიპის ციკლონებისგან განსხვავებით, ტროპიკული ციკლონების თვალების ჰაერი ძალიან თბილია, ყოველთვის უფრო თბილია, ვიდრე იმავე სიმაღლეზე ციკლონის საზღვრებს გარეთ.

სუსტი ტროპიკული ციკლონის თვალი შესაძლოა ნაწილობრივ ან სრულად იყოს დაფარული ღრუბლებით, რომელსაც ღრუბლის ცენტრალური მკვრივი საფარი ეწოდება. ეს ზონა, ძლიერი ციკლონების თვალისგან განსხვავებით, ხასიათდება ჭექა-ქუხილის მაღალი აქტიურობით.

თვალის კედელი

თვალის კედელს უწოდებენ ჭექა-ქუხილის მკვრივი ღრუბლების რგოლს, რომელიც გარს ერტყმის თვალს. აქ ღრუბლები ყველაზე დიდ სიმაღლეს აღწევენ ციკლონის ფარგლებში (ზღვის დონიდან 15 კმ-მდე), ხოლო ზედაპირთან უძლიერესია ნალექები და ქარები. თუმცა ქარების მაქსიმალური სიჩქარე მიიღწევა შედარებით დიდ სიმაღლეზე, ჩვეულებრივ, 300 მ-ზე. სწორედ თვალის კედლის გარკვეულ რაიონზე გადავლისას იწვევს ციკლონი უდიდეს ნგრევას.

ყველაზე ძლიერი ციკლონები (ჩვეულებრივ, მე-3 ან უფრო მაღალი კატეგორიისა) არსებობის მანძილზე ხასიათდება თვალის კედლის ცვლილების რამდენიმე ციკლით. ამ დროს თვალის ძველი კედელი ვიწროვდება 10-25 კმ-მდე და მას თანდათანობით ანაცვლებს ახალი, უფრო დიდი დიამეტრის კედელი. თვალის კედლის შეცვლის ყოველი ციკლის დროს ციკლონი სუსტდება (ანუ თვალის კედლის საზღვრებში ქარები სუსტდება, თვალის ტემპერატურა კი მცირდება), მაგრამ თვალის ახალი კედლის წარმოქმნისას ის სწრაფად იკრებს ძალას უწინდელ მნიშვნელობებამდე.

გარე ზონა

ტროპიკული ციკლონის გარე ნაწილი ორგანიზებულია წვიმის ზოლებად – ჭექა-ქუხილის მკვრივი ღრუბლების ზოლებად, რომლებიც ნელა მოძრაობენ ციკლონის ცენტრისკენ და თვალის კედელს უერთდებიან. ამ დროს წვიმის ზოლებში, ისევე, როგორც თვალის კედელში, ჰაერი აღმა მიედინება, ხოლო მათ შორის არსებულ სივრცეში, რომელიც თავისუფალია დაბალი ღრუბლებისგან, ჰაერი დაღმასვლით მოძრაობს.

ტროპიკული ციკლონების ზომები

გარე ჩაკეტილი იზობარის რადიუსი

ტიპი

განედის 2 გრადუსამდე

ძალიან პატარა / ჯუჯა

განედის 2-3 გრადუსი

პატარა

განედის 3-6 გრადუსი

საშუალო

განედის 6-8 გრადუსი

დიდი

განედის 8 გრადუსზე მეტი

ძალიან დიდი

 


ტაიფუნი „ტიპის“ და ტროპიკული ციკლონი „ტრეისის“ ზომები აშშ-ს ტერიტორიასთან შედარებით

 

როდესაც ციკლონი ხმელეთს აღწევს, თვალის კედლის ფარგლებში წვიმის ზოლების ნაცვლად, უმეტესად ჰაერის ნაკადების კონცენტრირება ხდება, რაც ზედაპირთან ხახუნის გაზრდით არის გამოწვეული. ამასთან ერთად მნიშვნელოვნად იზრდება ნალექების რაოდენობა, რომელმაც, შესაძლოა, დღე-ღამეში 250 მმ-ს მიაღწიოს.

ტროპიკული ციკლონები, ასევე, ძალიან დიდ სიმაღლეზე (ტროპოპაუზის მახლობლად) წარმოქმნიან ღრუბლის საფარს ამ სიმაღლეზე ჰაერის ცენტრიდანული მოძრაობის ხარჯზე. ეს საფარი შედგება მაღალი ბუმბულისებრი ღრუბლებისგან, რომლებიც გადაადგილდება ციკლონის ცენტრიდან და თანდათანობით ორთქლდება და ქრება. ეს ღრუბლები, შესაძლოა, იმდენად თხელი იყოს, რომ მათში გახედვით მზის დანახვა შეიძლებოდეს. ასევე, შესაძლოა, ეს ღრუბლები ტროპიკული ციკლონის მოახლოვების ერთ-ერთ პირველ ნიშანს წარმოადგენდეს.

ზომები

ციკლონის ზომის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული განსაზღვრა, რომელიც გამოიყენება სხვადასხვა მონაცემთა ბაზებში, წარმოადგენს მანძილს ცირკულაციის ცენტრიდან ყველაზე გარე ჩაკეტილ იზობარამდე. ამ მანძილს გარე ჩაკეტილი იზობარის რადიუსი ეწოდება. თუ რადიუსი განედის ორ გრადუსზე ან 222 კმ-ზე ნაკლებია, ციკლონი კლასიფიცირდება, როგორც „ძალიან პატარა“ ან „ჯუჯა“. განედის 3-დან 6 გრადუსამდე, ან 333-დან 667 კმ-მდე რადიუსი ხასიათებს „საშუალო ზომების“ ციკლონს. „ძალიან დიდი“ ტროპიკულ ციკლონებს აქვთ განედის 8 გრადუსზე მეტი, ან 888 კმ-ზე მეტი რადიუსი. გაზომვის ასეთი სისტემის მიხედვით დედამიწაზე უდიდესი ტროპიკული ციკლონები წარმოიქმნება წყნარი ოკეანის ჩრდილო-დასავლეთში. ისინი სიდიდით დაახლოებით ორჯერ აღემატება ატლანტის ოკეანეში წარმოქმნილ ტროპიკულ ციკლონებს.

ტროპიკული ციკლონების ზომების განსაზღვრის სხვა მეთოდებს წარმოადგენს რადიუსი, რომელზედაც არსებობს ტროპიკული შტორმის ძალის ქარები დაახლოებით 17,2 მ/წმ) და რადიუსი, რომელზედაც ქარის სიჩქარის შეფარდებითი როტორი შეადგენს 1x10-5წმ-1.

მექანიზმი

ტროპიკული ციკლონის ენერგიის ძირითადი წყაროა აორთქლების ენერგია, რომელიც გამოთავისუფლდება წყლის ორთქლის კონდენსაციის დროს. თავის მხრივ, ოკეანის წყლის აორთქლება მიმდინარეობს მზის რადიაციის ზემოქმედებით. ამრიგად, ტროპიკული ციკლონი შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ, როგორც დიდი სითბური მანქანა, რომლის მუშაობისთვის ასევე აუცილებელია დედამიწის ბრუნვა და მიზიდულობა. მეტეოროლოგიაში ტროპიკული ციკლონი აღიწერება, როგორც კონვექციური სისტემის ტიპი მეზოშკალაზე, რომელიც ვითარდება სითბოსა და ტენის მძლავრი წყაროების არსებობისას.

თბილი ნოტიო ჰაერი ზევით იწევს უპირატესად ციკლონის თვალის კედლის ფარგლებში, ასევე სხვა წვიმის ზოლების ფარგლებში. რაც უფრო იმატებს სიმაღლე, ეს ჰაერი მით მეტად ფართოვდება და ცივდება, მისი ფარდობითი ტენიანობა, რომელიც ისედაც მაღალია ჯერ კიდევ ზედაპირთან ყოფნის დროს, კიდევ მეტად იზრდება, რის გამოც დაგროვებული ტენის უმეტესი ნაწილი კონდენსირდება და წვიმის სახით მოდის. ჰაერი განაგრძობს გაცივებას და ტენის კარგვას, სანამ არ მიაღწევს ტროპოპაუზას, სადაც ის პრაქტიკულად მთელ ტენს კარგავს და წყვეტს გაცივებას აღმა სვლის მიუხედავად. გაცივებული ჰაერი დაღმა ეშვება ოკეანის ზედაპირამდე, სადაც კვლავ ტენიანდება და კვლავ იწყებს აღმა სვლას. ხელსაყრელ პირობებში მოქმედი ენერგია აჭარბებს ამ პროცესის განხორციელებისთვის საჭირო დანახარჯებს. ჭარბი ენერგია იხარჯება აღმავალი ნაკადების მოცულობების გაფართოებაზე, ქარების სიჩქარის ზრდაზე და კონდენსაციის პროცესის დაჩქარებაზე, ანუ იწვევს დადებითი უკუკავშირის წარმოქმნას. იმისთვის, რომ პირობები ხელსაყრელი რჩებოდეს, ტროპიკული ციკლონი უნდა იმყოფებოდეს ოკეანის თბილი ზედაპირის თავზე, რომელიც აუცილებელ ტენს იძლევა; ხოლო როცა ციკლონი ხმელეთის ნაწილზე გადაადგილდება, მას აღარ აქვს წვდომა ამ წყაროსთან და მისი ძალა სწრაფად მცირდება 1. კორიოლისის ეფექტის შედეგად, ანუ ქარის მიმართულების ბარომეტრული გრადიენტის ვექტორიდან გადახრის გამო დედამიწის ბრუნვა კონვექციურ პროცესს ტრიალს უმატებს.

ტროპიკული ციკლონების მექანიზმი არსებითად განსხვავდება სხვა ატმოსფერული პროცესების მექანიზმებისგან იმით, რომ ღრმა კონვექციას მოითხოვს, ისეთს, რომელიც მოიცავს სიმაღლეების დიდ დიაპაზონს. ამასთან ერთად, აღმავალი დინებები ავსებენ თითქმის მთელ მანძილს ოკეანის ზედაპირიდან ტროპოპაუზამდე. ჰორიზონტალური ქარები უპირატესად ზედაპირის მიმდებარე, 1 კმ-მდე სიმაღლის შრით არის შემოსაზღვრული მაშინ, როდესაც ტროპიკული რაიონების ტროპოსფეროს დანარჩენი, 15 კილომეტრი სიმაღლის მქონე ნაწილი კონვექციისთვის გამოიყენება. მაგრამ ტროპოსფერო უფრო მაღალ განედებზე უფრო თხელია, ხოლო მზის სითბო იქ ნაკლებია, რაც ტროპიკული ციკლონებისთვის ხელსაყრელი პირობების ზონას ტროპიკული სარტყლით შემოსაზღვრავს. ტროპიკული ციკლონებისგან განსხვავებით ტროპიკებსგარე ციკლონები ენერგიას, უპირატესად, იმ ჰაერის ტემპერატურის ჰორიზონტალური გრადიენტებისგან იღებენ, რომელიც მათ წარმოქმნამდე არსებობდა.

ტროპიკული ციკლონის გავლა ოკეანის მონაკვეთზე იწვევს ზედაპირის მიმდებარე ფენის არსებით გაცივებას როგორც აორთქლების დროს სითბოს დაკარგვის გამო, ასევე ზედაპირის მიმდებარე თბილი და სიღრმისეული ცივი ფენების აქტიური შერევისა და წვიმის ცივი წყლის მიღების შედეგად. გაციებაზე ასევე ზეგავლენას ახდენს ღრუბლების მკვრივი საფარი, რომელიც ოკეანის ზედაპირს მზის სინათლისგან იფარავს. ამ ეფექტების შედეგად, იმ რამდენიმე დღის განმავლობაში, როდესაც ციკლონი გადის ოკეანის გარკვეულ მონაკვეთს, მის ზედაპირთან ტემპერატურა არსებითად მცირდება. ეს ეფექტი იწვევს უარყოფითი უკუკავშირის წარმოქმნას, რასაც შესაძლოა შედეგად მოჰყვეს ტროპიკული ციკლონის ძალის დაკარგვა, განსაკუთრებით კი მაშინ, როდესაც ის ნელა მოძრაობს.

ენერგიის საერთო რაოდენობა, რომელიც საშუალო ზომის ტროპიკულ ციკლონში გამოიყოფა, შეადგენს დაახლოებით 50-200 ექსაჯოულს (1018 ჯოულს) დღეში, ანუ 1 პეტავატს (1015 ვატს). ეს დაახლოებით 70-ჯერ აღემატება კაცობრიობის მიერ მოხმარებულ ყველა სახის ენერგიას, 200-ჯერ მეტია ელექტროენერგიის მსოფლიო წარმოებაზე და შეესაბამება ენერგიას, რომელიც გამოთავისუფლდებოდა 10 მეგატონიანი წყალბადის ბომბის აფეთქებისას ყოველ 20 წუთში.

სასიცოცხლო ციკლი, ფორმირება

მსოფლიოს ყველა იმ რაიონში, სადაც აქტიურია ტროპიკული ციკლონები, მათი აქტიურობა მაქსიმუმს ზაფხულის მიწურულს აღწევს, როდესაც სხვაობა ოკეანის ზედაპირული და სიღრმისეული ფენების ტემპერატურებს შორის უდიდესია. თუმცა სეზონული სურათები რამდენადმე განსხვავებულია აუზიდან გამომდინარე. მსოფლიოს მასშტაბით მაისი ყველაზე ნაკლებად აქტიური თვეა, სექტემბერი ყველაზე მეტად აქტიური, ხოლო ნოემბერი ერთადერთი თვეა, როდესაც ყველა აუზი ერთდროულად არის აქტიური.

მნიშვნელოვანი ფაქტორები

ტროპიკული ციკლონების ფორმირების პროცესი ჯერ კიდევ არ არის ბოლომდე გასაგები და ინტენსიური კვლევების საგანს წარმოადგენს. ჩვეულებრივ შესაძლებელია ტროპიკული ციკლონების წარმოქმნისთვის აუცილებელი ექვსი ფაქტორის გამოყოფა, თუმცა, ცალკეულ შემთხვევებში ციკლონი ზოგიერთი მათგანის გარეშეც შეიძლება წარმოიქმნას.

ტროპიკული ციკლონის ფორმირებისთვის უმეტეს შემთხვევაში საჭიროა, რომ ოკეანის წყლის ზედაპირის მიმდებარე ფენის ტემპერატურა არანაკლებ 50 მეტრის სიღრმეზე 26,5°C აღემატებოდეს; ეს არის წყლის ის მინიმალური ტემპერატურა, რომელსაც შეუძლია არასტაბილურობის გამოწვევა და ჭექა-ქუხილის სისტემის არსებობის განპირობება მის თავზე ატმოსფეროში.

მეორე აუცილებელი ფაქტორია სიმაღლის ზრდისას ჰაერის გაცივება, რაც შესაძლებელს ხდის ტროპიკული ციკლონის ენერგიის მთავარი წყაროს – კონდენსაციის ენერგიის გამოთავისუფლებას.

ტროპიკული ციკლონის წარმოქმნისთვის ასევე აუცილებელია ჰაერის მაღალი ტენიანობა ტროპოსფეროს დაბალ და საშუალო ფენებში; ჰაერში დიდი რაოდენობის ტენის არსებობისას უფრო ხელსაყრელი პირობები იქმნება არასტაბილურობის ფორმირებისთვის.

ხელსაყრელი პირობების კიდევ ერთი მახასიათებელია ქარის დაბალი ვერტიკალური გრადიენტი, რადგან ქარის დიდი გრადიენტი იწვევს ციკლონის ცირკულაციის სურათის გარღვევას.

ტროპიკული ციკლონები ჩვეულებრივ წარმოიქმნება ეკვატორიდან არანაკლებ განედის 5 გრადუსის ან 550 კმ მანძილზე მხოლოდ იქ არის ხოლმე კორიოლისის ძალა საკმარისად ძლიერი იმისთვის, რომ გამოიწვიოს ქარის გადახრა და გრიგალის დატრიალება.

და ბოლოს, ტროპიკული ციკლონის წარმოსაქმნელად, ჩვეულებრივ, საჭიროა დაბალი წნევის და ამინდის ცვლილების უკვე არსებული ზონა, თუმცა ცირკულაციური ქცევის გარეშე, რაც მოწიფული ტროპიკული ციკლონისთვის არის დამახასიათებელი. ასეთი პირობები, შესაძლოა, შექმნას დაბალი დონისა და დაბალგანედურმა აფეთქებებმა, რომლებიც მადენ-ჯულიანის ოსცილაციასთან ასოცირდება.

ფორმირების რაიონები

მსოფლიოს ტროპიკული ციკლონების უმრავლესობის ფორმირება ხდება ეკვატორული სარტყლის (ტროპიკებს შორის ფრონტი) ან მისი გაგრძელების საზღვრებში მუსონების დაბალი წნევის მუსონური ზონის ზემოქმედებით. ტროპიკული ციკლონების ფორმირებისთვის ხელსაყრელი რაიონებიც ტროპიკული ტალღების ფარგლებში ყალიბდება, სადაც წარმოიქმნება ატლანტის ოკეანის ინტენსიური ციკლონების დაახლოებით 85% და წყნარი ოკეანის აღმოსავლეთ ნაწილის ტროპიკული ციკლონების უმრავლესობა.

ტროპიკული ციკლონების დიდი უმრავლესობა ყალიბდება ორივე ნახევარსფეროს 10° და 30° განედებს შორის, ამასთან, ყველა ტროპიკული ციკლონის 87% ეკვატორიდან არაუმეტეს 20° განედის დაშორებით. ეკვატორულ ზონაში კორიოლისის ძალის არარსებობის გამო ტროპიკული ციკლონების ფორმირება ძალიან იშვიათად, მაგრამ მაინც ხდება ეკვატორიდან 5° განედზე ახლოს, მაგალითად, 2001 წელს ტროპიკული შტორმი „ვამეი“ და 2004 წელს ციკლონი „აგნი“.

ფორმირების დრო

ატლანტის ოკეანის ჩრდილოეთ ნაწილში ტროპიკული ციკლონების სეზონი გრძელდება 1 ივნისიდან 30 ნოემბრის ჩათვლით, პიკს აღწევს აგვისტოს ბოლოს და სექტემბერში. სტატისტიკით, ტროპიკული ციკლონების უმრავლესობა აქ 10 სექტემბრისთვის ყალიბდება. წყნარი ოკეანის ჩრდილო-აღმოსავლეთში ეს სეზონი უფრო დიდხანს გრძელდება, მაგრამ მაქსიმუმს იმავე დროს აღწევს. წყნარი ოკეანის ჩრდილო-დასავლეთში ტროპიკული ციკლონები მთელი წლის განმავლობაში წარმოიქმნება მინიმუმით თებერვალ-მარტში და მაქსიმუმით სექტემბრის დასაწყისში. ინდოეთის ოკეანის ჩრდილოეთ ნაწილში ციკლონები უფრო ხშირად აპრილიდან დეკემბრის ჩათვლით წარმოიქმნება, ორი პიკით – მაისსა და ნოემბერში. სამხრეთ ნახევარსფეროში ტროპიკული ციკლონების სეზონია 1 ნოემბრიდან აპრილის ბოლომდე, მაქსიმუმს კი თებერვლის შუა რიცხვებიდან მარტის დასაწყისამდე აღწევს

ტროპიკული ციკლონების სეზონები და მათი აქტივობა
აუზი სეზონის დაწყება სეზონის დასრულება ტროპიკული შტორმი
(>34 კვანძზე)
გრიგალი
(>63 კვანძზე)
ტროპიკული ციკლონი 3+
(>95 კვანძზე)
წყნარი ოკეანის ჩრდილო-დასავლეთი აპრილი იანვარი 26,7 16,9 8,5
ინდოეთის ოკეანის სამხრეთი ნოემბერი აპრილი 20,6 10,3 4,3
წყნარი ოკეანის ჩრდილო-აღმოსავლეთი მაისი ნოემბერი 16,3 9,0 4,1
ატლანტის ოკეანის ჩრდილოეთი ივნისი ნოემბერი 10,6 5,9 2,0
წყნარი ოკეანის სამხრეთი ნოემბერი აპრილი 9 4,8 1,9
ინდოეთის ოკეანის ჩრდილოეთი აპრილი დეკემბერი 5,4 2,2 0,4

 

მოძრაობა, პასატებთან ურთიერთქმედება

ტროპიკული ციკლონების მოძრაობა დედამიწის ზედაპირის გასწვრივ, პირველ რიგში, გაბატონებულ ქარებზე არის დამოკიდებული, რომლებიც გლობალური ცირკულაციური პროცესების შედეგად წარმოიქმნება; ტროპიკული ციკლონები წარიტაცებიან ამ ქარებით და მათთან ერთად გადაადგილდებიან. ტროპიკული ციკლონების წარმოქმნის ზონაში, ანუ ორივე ნახევარსფეროს მე-20 პარალელებს შორის აღმოსავლეთის ქარების – პასატების ზემოქმედებით ისინი დასავლეთის მიმართულებით მოძრაობენ.

ატლანტის ოკეანის ჩრდილოეთ ნაწილის ტროპიკულ რაიონებში და წყნარი ოკეანის ჩრდილო-აღმოსავლეთში პასატები ქმნიან ტროპიკულ ტალღებს, რომლებიც აფრიკის სანაპიროსთან იღებს სათავეს, გაივლის კარიბის ზღვას, ჩრდილოეთ ამერიკას და მიილევა წყნარი ოკეანის ცენტრალურ რაიონებში. ეს ტალღები ამ რეგიონში ტროპიკული ციკლონების უმრავლესობის წარმოქმნის ადგილია.

კორიოლისის >ეფექტი

კორიოლისის ეფექტის შედეგად დედამიწის ბრუნვა არა მხოლოდ ტროპიკული ციკლონების დახვევას იწვევს, არამედ გავლენას ახდენს მათი მოძრაობის მიმართულების გადახრაზე. ამ ეფექტის გამო ტროპიკული ციკლონი, რომელიც, ჰაერის სხვა, მძლავრი ნაკადების არარსებობის პირობებში, პასატების ზემოქმედებით დასავლეთის მიმართულებით მოძრაობს, პოლუსებისკენ გადაიხრება. რადგან აღმოსავლეთის ქარები ჰაერის ციკლონურ მოძრაობას ამ უკანასკნელის პოლარული მხრიდან ერთვის, ამ მხარეს კორიოლისის ძალა მეტია და, შედეგად, ტროპიკული ციკლონი პოლუსებისკენ მიიზიდება. როდესაც ტროპიკული ციკლონი სუბტროპიკულ ქედს აღწევს, ზომიერი სარტყლის დასავლეთის ქარები ამცირებს პოლარულ მხარეზე ჰაერის მოძრაობის სიჩქარეს, მაგრამ ციკლონის სხვადასხვა ნაწილების ეკვატორიდან დაშორებებს შორის განსხვავება საკმაოდ დიდია და საკმარისია იმისთვის, რომ კორიოლისის ჯამური ძალა პოლუსისკენ იყოს მიმართული. ამის შედეგად ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ტროპიკული ციკლონები ჩრდილოეთისკენ გადაიხრება (აღმოსავლეთისკენ მოხვევამდე), ხოლო სამხრეთ ნახევარსფეროს ტროპიკული ციკლონები – სამხრეთისკენ (ასევე, აღმოსავლეთისკენ მოხვევამდე).

ურთიერთქმედება ზომიერი სარტყლების დასავლეთის ქარებთან

როდესაც ტროპიკული ციკლონი გადაკვეთავს სუბტროპიკულ ქედს, რომელიც მაღალი წნევის ზონას წარმოადგენს, მისი გზა, ჩვეულებრივ, იხრება ქედის პოლარულ მხარეს არსებული დაბალი წნევის ზონისკენ. ზომიერ სარტყელში დასავლეთის ქარების ზონაში მოხვედრისას ტროპიკული ციკლონს ახასიათებს მათთან ერთად აღმოსავლეთისკენ გადაადგილების ტენდენცია კურსის ცვლილების მომენტის გავლისას. წყნარი ოკეანის გავლით დასავლეთისკენ, აზიის ნაპირებისკენ მოძრავი ტაიფუნები, იაპონიის ნაპირებთან ჩინეთისა და ციმბირის სამხრეთ-დასავლეთის ქარებით ატაცებულნი, ხშირად იცვლიან კურსს ჯერ ჩრდილოეთისკენ, შემდეგ კი ჩრდილო აღმოსავლეთისკენ. ბევრი ტროპიკული ციკლონი ასევე იხრება ამ რაიონებში დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მოძრავი ტროპიკებსგარე ციკლონებთან ურთიერთქმედების შედეგად. ტროპიკული ციკლონის კურსის ცვლილების მაგალითია 2006 წელს ტაიფუნი „იოკე“ (ნაჩვენებია სურათზე), რომელიც აღწერილ ტრაექტორიაზე მოძრაობდა.

ხმელეთზე გასვლა

ფორმალურად ითვლება, რომ ციკლონი გადადის ხმელეთზე, თუ ხმელეთზე გადადის მისი ცირკულაციის ცენტრი პერიფერიული უბნების მდგომარეობის მიუხედავად. შტორმული პირობები ხმელეთის გარკვეული მონაკვეთის თავზე, ჩვეულებრივ, იწყება ციკლონის ცენტრის ხმელეთზე გადმოსვლამდე რამდენიმე საათით ადრე. ამ პერიოდში, ანუ ხმელეთზე ციკლონის ფორმალურად გადმოსვლამდე ქარებმა, შესაძლოა, თავის უდიდეს ძალას მიაღწიოს. ასეთ შემთხვევაში საქმე გვაქვს ტროპიკული ციკლონის „პირდაპირ დარტყმასთან“ ხმელეთზე. ამრიგად, ციკლონის ხმელეთზე გადმოსვლის მომენტი ფაქტობრივად, შტორმის პერიოდის შუაგულს აღნიშნავს იმ რაიონებისთვის, სადაც ეს მოხდა. უსაფრთხოების ზომები უნდა იქნეს მიღებული ქარების მიერ გარკვეული სიჩქარის მიღწევის მომენტამდე ან წვიმის გარკვეული ინტენსივობის მიღწევის მომენტამდე და არ უნდა იყოს დაკავშირებული ტროპიკული ციკლონის ხმელეთზე გადმოსვლის მომენტთან.

ციკლონების ურთიერთქმედება

როდესაც ორი ციკლონი ერთმანეთს უახლოვდება, მათი ცირკულაციის ცენტრები იწყებს ბრუნვას საერთო ცენტრის გარშემო. ამ დროს ორი ციკლონი ერთმანეთს უახლოვდება და ბოლოს ერთიანდება. თუ ციკლონები სხვადასხვა ზომისაა, ამ ურთიერთქმედებაში უფრო დიდს ექნება უპირატესობა, შედარებით მცირე კი იტრიალებს მის გარშემო. ამ ეფექტს ფუძივარას ეფექტი ეწოდება იაპონელი მეტეოროლოგი საკუხეა ფუძივარას საპატივცემულოდ.

განბნევა

ტროპიკულმა ციკლონმა მახასიათებლები, შესაძლოა, რამდენიმე გზით დაკარგოს. ერთ-ერთი ასეთი გზაა ხმელეთის თავზე მოძრაობა,რაც წყვეტს მის კავშირს კვებისთვის აუცილებელი თბილი წყლის წყაროსგან და შედეგად, ტროპიკული ციკლონი სწრაფად კარგავს ძალას.ძლიერი ტროპიკული ციკლონების უმრავლესობა კარგავს თავის ძალას და დაბალი წნევის არაორგანიზებულ ზონად გადაიქცევა ერთი,ზოგჯერ კი ორი დღის შემდეგ, ან ტროპიკებსგარე ციკლონად გარდაიქმნება. ზოგჯერ ტროპიკულ ციკლონს შეუძლია თავი აღიდგინოს, თუ მოახერხებს კვლავ ოკეანის თბილ წყლებში მოხვედრას, როგორც ეს მოუვიდა გრიგალს „ივან“. თუ ტროპიკული ციკლონი მთებზე გაივლის სულ მცირე ხნით მაინც, მისი დასუსტება მნიშვნელოვნად დაჩქარდება. ტროპიკულ ციკლონებს ბევრი მსხვერპლი ახლავს სწორედ მთიან რაიონებში, რადგან ტროპიკული ციკლონი აქ სწრაფად კარგავს ძალას და ამიტომ ათავისუფლებს უდიდესი რაოდენობის წვიმის წყალს, რაც იწვევს დამანგრეველ წყალდიდობებს და მეწყერებს, როგორც ეს მოხდა გრიგალი „მიტჩის“ დროს 1998 წელს. გარდა ამისა, ტროპიკული ციკლონი დაკარგავს ძალას, თუ საკმაოდ დიდხანს იქნება ერთ რაიონში, რადგან ინტენსიური აორთქლების და 60 მ სისქის წყლის ფენის არევის გამო ზედაპირის მიმდებარე ფენის ტემპერატურა, შესაძლოა, 5° მეტად შემცირდეს, ხოლო ზედაპირის მიმდებარე თბილი წყლის ფენის გარეშე ტროპიკული ციკლონი ვერ გადარჩება.

ტროპიკული ციკლონი, ასევე, შესაძლოა გაიფანტოს, თუ მოხვდება ზღვის ახალ უბანზე, რომლის ტემპერატურა 26,5°C-ზე ნაკლებია. ასეთი ტროპიკული ციკლონი დაკარგავს თავის ტროპიკულ მახასიათებლებს (ანუ ჭექა-ქუხილის წრეს ცენტრის გარშემო და თბილ ბირთვს) და გადაიქცევა დაბალი წნევის ნარჩენ ზონად, რომელსაც რამდენიმე დღის განმავლობაში შეუძლია არსებობა. გაფანტვის ასეთი მექანიზმი ძირითადია წყნარი ოკეანის ჩრდილო-აღმოსავლეთში.

ტროპიკული ციკლონის დასუსტება ან განბნევა ასევე შესაძლოა მოხდეს ქარის ძლიერი ვერტიკალური გრადიენტის შედეგად, რომელიც გადაწევს კონვექციური სითბური მანქანის ღერძს და არღვევს მის მუშაობას.

ზომიერი განედების დასავლეთის ქარებთან, და ზომიერი რაიონებისთვის უფრო დამახასიათებელ ატმოსფერულ ფრონტებთან ურთიერთქმედების შედეგად ტროპიკული ციკლონი, შესაძლოა, გადაიქცეს ტროპიკებსგარე ციკლონად. მსგავსი ტრანსფორმაცია, ჩვეულებრივ, 1-3 დღეში ხდება. ტროპიკებსგარე ციკლონებს, ჩვეულებრივ, ახასიათებს უფრო დაბალი წნევა შიგნით და სუსტი ქარები. თუმცა, მაშინაც კი, თუ ტროპიკული ციკლონი „გაიფანტა“ ან ტროპიკებსგარე ციკლონად გადაიქცა, ქარის სიჩქარე მასში, შესაძლოა, მაინც შტორმული და გრიგალურიც კი დარჩეს, ხოლო ნალექების რაოდენობა, შესაძლოა, 10 სმ-ზე მეტი იყოს. ტროპიკული ციკლონებიდან წარმოქმნილი, ძალიან ინტენსიური ტროპიკებსგარე ციკლონები ხშირად ემუქრება ჩრდილოეთ ამერიკის დასავლეთ სანაპიროს, ცალკეულ შემთხვევებში კი – ევროპასაც; დაახლოებით ასეთი შტორმი იყო გრიგალი „აირისი“ 1995 წელს.

ტროპიკული ციკლონი, ასევე, შესაძლოა შეუერთდეს დაბალი წნევის სხვა ზონას. ასეთი პროცესი ზრდის დაბალი წნევის ამ ზონას, თუმცა ის, შესაძლოა, უკვე აღარ იყოს ტროპიკული ციკლონი. 2000-იანი წლების გამოკვლევებმა წარმოშვა ჰიპოთეზა, რომ ტროპიკული ციკლონის დასუსტება და განბნევა, შესაძლოა, ატმოსფეროში მტვრის დიდმა რაოდენობამ გამოიწვიოს.

ეფექტი

ბოლო ორი საუკუნის განმავლობაში ტროპიკულმა ციკლონებმა პირდაპირი ეფექტის შედეგად გამოიწვია 1,9 მილიონი ადამიანის დაღუპვა მთელ მსოფლიოში. საცხოვრებელ სახლებსა და ეკონომიკურ ობიექტებზე პირდაპირი ეფექტის გარდა ტროპიკული ციკლონები ანადგურებენ ინფრასტრუქტურის ობიექტებს გზების, ხიდების, ელექტროგადამცემი ხაზების ჩათვლით, რითაც უდიდეს ეკონომიკურ ზარალს აყენებენ დაზიანებულ რაიონებს. ტროპიკული ციკლონების გარკვეული ნეგატიური ეფექტი ჯერ კიდევ ზღვაში ვლინდება, რადგან იწვევს ძლიერ ტალღებს, წყვეტს ზღვაოსნობას და ზოგჯერ საქმე ხომალდების დაღუპვამდე მიდის.

ქარი

ტროპიკული ციკლონების პირდაპირი ეფექტი ხმელეთზე არის შტორმული ქარები, რომელსაც შეუძლია გაანადგუროს ავტომანქანები, შენობები, ხიდები და სხვა ხელოვნური ნაგებობები. დრო, რომლის განმავლობაშიც გარკვეული ადგილი რჩება ციკლონის ზემოქმედების ქვეშ, დამოკიდებულია როგორც ციკლონის ზომებზე, ასევე მისი მოძრაობის სიჩქარეზე. ჩვეულებრივ, ეს დრო რამდენიმე საათია. მუდმივი უძლიერესი ქარები ციკლონის ფარგლებში, ჩვეულებრივ, ლოკალიზებულია მისი წინა ნაწილის ცენტრში და ძლიერი ტროპიკული ციკლონებისთვის მათი სიჩქარე 70 მ/წმ-ს აღემატება. ტროპიკული ციკლონის გავლის დროის განმავლობაში შესაძლოა მკვიდრად ნაშენები კაპიტალური შენობებიც კი დაზიანდეს ან დაინგრეს. ქარის მინიმალური სიჩქარე, რომლის დროსაც ტროპიკული ციკლონი გრიგალად ითვლება, დაახლოებით 28 მ/წმ-ია. ასეთი ძალის ქარი ვერტიკალურ კედელზე 718 პა წნევას ქმნის, ხოლო გრიგალისთვის უფრო ტიპიური, 55 მ/წმ სიჩქარის ქარები – 3734 პა წნევას. ამრიგად, დიდი ფართობის კედლების მქონე შენობები ტროპიკული ციკლონის გავლის დროს უზარმაზარი ძალის ზეწოლას განიცდიან, განსაკუთრებით, თუ მათი, ყველაზე დიდი ფართობის მქონე კედლები ქარის პერპენდიკულარულად არის ორიენტირებული.

მუდმივი ძლიერი ქარების გარდა, ხმელეთზე გადმოსვლის მომენტში ტროპიკული ციკლონებისთვის ასევე დამახასიათებელია განსაკუთრებულად ძლიერი, ლოკალური ქარები და ქარის დაბერვები. მიუხედავად იმისა, რომ დედამიწის ზედაპირთან ხახუნი ამცირებს ქარის სიჩქარეს, ის მნიშვნელოვნად ზრდის ჰაერის მოძრაობის ტურბულენტობას და ხშირად იწვევს ყველაზე სწრაფი მაღლივი საჰაერო ნაკადების დაღმასვლას ზედაპირის დონემდე. ტროპიკული ციკლონის ფარგლებში ქარის დაბერვის წარმოქმნის მეორე მექანიზმი არაციკლონური ჭექა-ქუხილისთვის დამახასიათებელი მიკროდაბერვების მექანიზმის მსგავსია. ასეთი დაბერვების ფარგლებში ქარი ხშირად არის მიმართული ახლომდებარე უბნებზე ქარის ქროლვის მიმართულების საწინააღმდეგოდ, მაგრამ თუ ორივეს მიმართულება დაემთხვა ერთმანეთს, შესაძლოა, მისმა სიჩქარემ დაახლოებით 100 მ/წმ-ს მიაღწიოს.

შტორმული მოქცევა

ისტორიულად, მსხვერპლის რაოდენობის მიხედვით, ტროპიკული ციკლონების ყველაზე უარესი ეფექტი იყო შტორმული მოქცევა, ანუ ზღვის დონის აწევა ციკლონის ზეგავლენით, რაც საშუალოდ მსხვერპლის 90%-ის მიზეზია. შტორმულ მოქცევას იწვევს, პირველ რიგში, ჰაერის ხახუნი წყლის ზედაპირთან. შტორმულმა მოქცევამ, შესაძლოა 6 მ-ზე მეტს მიაღწიოს და ზოგჯერ ვრცელი სანაპირო ტერიტორიებიც კი დატბოროს. წყლის აგორების ეს მექანიზმი განსაკუთრებით ეფექტურია პატარა ყურეებსა და მდინარეების შესართავებში. მაგალითად, მსხვერპლის რაოდენობის მიხედვით ისტორიაში უდიდესი ციკლონი „ბხოლა“ 1970 წელს აღმოსავლეთ პაკისტანში 300-500 ათასი ადამიანის დაღუპვის მიზეზი გახდა 9-მეტრიანი შტორმული მოქცევისა და განგის ვიწრო დელტის კუნძულების დატბორვის გამო. ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ციკლონებში მაქსიმალური შტორმული მოქცევა ხდება ციკლონის წინა მარჯვენა სექტორში, ხოლო სამხრეთ ნახევარსფეროს ციკლონებში – წინა მარცხენა სექტორში. ჰაერის ხახუნს თან სდევს წყლის დონის ამაღლება ციკლონის დაბალი ატმოსფერული წნევის ზემოქმედების გამო, რაც მის დონეს კიდევ დაახლოებით 1 მეტრით ამაღლებს. ხოლო თუ ციკლონი მოქცევის დროს გამოდის ხმელეთზე, ეს ეფექტები ერთმანეთს ედება და ყველაზე დამანგრეველ შედეგებს იწვევს.

სმერჩი

ტროპიკული ციკლონის გაშლილი გრიგალური სურათი და მიწის ზედაპირთან ხახუნის შედეგად ქარის ძლიერი ვერტიკალური გრადიენტის წარმოქმნა იწვევს სმერჩს. სმერჩი ასევე შეიძლება წარმოიქმნას თვალის კედლის მეზო-გრიგალების, შედარების მცირე მასშტაბის მქონე ტროპიკული ციკლონის სტრუქტურების შედეგად, რომლებიც წარმოიქმნება მისი ხმელეთზე გადმოსვლის შემდეგ.

თქეში

ტროპიკული ციკლონები ყოველთვის ასოცირდება ატმოსფერული ნალექების მნიშვნელოვან რაოდენობებთან, პირველ რიგში ციკლონის თვალის კედლისა და წვიმის ზოლების რაიონში. ჩვეულებრივ ნალექების რაოდენობა საათში რამდენიმე სანტიმეტრს შეადგენს, მნიშვნელოვნად მაღალი დონის აფეთქებებით. ციკლონის გავლის პერიოდში არც თუ უჩვეულოა 500-1000 მმ წვიმის ტოლი ნალექების საერთო რაოდენობა. ნალექების ასეთი რაოდენობა ადვილად ავსებს საწვიმარ კანალიზაციას და წყალდიდობას იწვევს. წვიმებით გამოწვეული წყალდიდობა განსაკუთრებით საშიშია მთიან რაიონებში როგორც ჰაერის აწევის შედეგად ნალექების რაოდენობის ზრდის მიზეზით, ასევე და განსაკუთრებულად, მდინარეების ხრამებისა და შესართავების გასწვრივ წვიმის ნაკადების კონცენტრაციის გამო, როგორც ეს მოხდა 1998 წელს გონდურასის ტერიტორიაზე გრიგალი „მიტჩის“ გავლის დროს.

თქეშის კიდევ ერთი წყარო, რომელიც არ არის დაკავშირებული თვალის კედელთან, არის ციკლონის მაღლივი საფარის ღრუბლებიდან წყლის ჩამოდინება, რაც ხდება მაშინ, როდესაც ეს ღრუბლები უფრო მაღალი განედების დაბალი წნევის ზონაში ხვდება. მაგალითად, ასეთი ეფექტის შედეგად აღმოსავლეთ წყნარი ოკეანის გრიგალ „ოქტავის“ ნარჩენებმა შეძლო არიზონის უდაბნო ადგილებში შეღწევა, რის გამოც სამი დღის განმავლობაში ნალექების რაოდენობამ 200 მმ-ს გადააჭარბა, რაც ამ პაიონებისთვის თითქმის წლიური ნორმაა.

მნიშვნელოვანი თქეში და შტორმული მოქცევები ხშირად იწვევს მდგარი წყლის უბნების წარმოქმნას, რაც ტროპიკული კლიმატის პირობებში აადვილებს ინფექციების გავრცელებას როგორც წყალთან კონტაქტის, ასევე დაავადების გადამტანი კოღოების რაოდენობის ზრდის გამო. დაავადებები ვრცელდება, ასევე გადატვირთულ ბანაკებში ლტოლვილებისთვის, რომლებმაც გრიგალის შედეგად დაკარგეს საცხოვრებელი.

სითბური და ჰიდროლოგიური ბალანსის დაცვა

თუმცა ტროპიკული ციკლონები საკმაოდ დიდ მსხვერპლს და ნგრევას იწვევს, ისინი იმ რაიონების ნალექების რეჟიმის მნიშვნელოვანი ფაქტორია, სადაც არსებობენ. მათ ნალექები მოაქვთ რაიონებში, რომლებიც, წინააღმდეგ შემთხვევაში, გვალვიანი იქნებოდა. ტროპიკული ციკლონები, ასევე, ხელს უწყობენ სითბური ბალანსის დაცვას, ცვლიან ტემპერატურისა და ტენიანობის გრადიენტის დედამიწის ტროპიკულ და სუბტროპიკულ რაიონებს შორის. ტროპიკული ციკლონებით გამოწვეული შტორმული მოქცევები და ოკეანის წყლის ტემპერატურული შერევა ასევე მნიშვნელოვანია ზღვის ფლორისა და ფაუნისთვის. ზოგჯერ ხელოვნური ნაგებობების ნგრევაც კი, შესაძლოა, სასარგებლო აღმოჩნდეს, რადგან მას მოსდევს იმ რაიონების აღდგენა და გაუმჯობესება, რომელთაგან მრავალი ძალზედ არა სასიკეთო მდგომარეობაშია.

კვლევები და კლასიფიკაცია, აუზები და ორგანიზაციები

ძირითადი სტატია: ტროპიკული ციკლონების აუზები

ტროპიკული ციკლონების წარმოქმნის ძირითადი რაიონები შეადგენს შვიდ, ფაქტობრივად განცალკევებულ უწყვეტ ზონას, რომელთაც აუზები ეწოდება. მათი ჩამონათვალი მოცემულია მარჯვენა ცხრილში. ყველაზე აქტიურია ჩრდილო-დასავლეთ წყნარი ოკეანის აუზი. ყოველწლიურად მსოფლიოში წარმოქმნილი ტროპიკული შტორმის ძალისა და უფრო ძლიერი 86 ტროპიკული ციკლონიდან 25,7 ამ აუზში წარმოიქმნება. ყველაზე ნაკლებად აქტიურია ჩრდილოეთ ინდოეთის ოკეანის აუზი, სადაც ყოველწლიურად მხოლოდ 4-6 ტროპიკული ციკლონია.

დაკვირვების პერიოდში სულ რამდენიმე შემთხვევაა რეგისტრირებული, როდესაც ტროპიკული ციკლონები ან მისი მსგავსი მოვლენები მსოფლიო ოკეანის სხვა რაიონებში წარმოიქმნა. მათგან პირველი, ოფიციალურად აღიარებულია ციკლონი „კატარინა“, რომელიც წარმოიშვა 2004 წლის 26 მარტს ატლანტის ოკეანის სამხრეთში, მოგვიანებით კი ბრაზილიაში ხმელეთზე გადავიდა ქარებით, რომლებიც მე-2 კატეგორიის ექვივალენტური იყო საფირ-სიმპსონის ქარიშხლების შკალის მიხედვით. იმის გამო, რომ ეს ციკლონი ჩამოყალიბდა ისეთ რაიონში, სადაც ადრე არასოდეს ყოფილა რეგისტრირებული ტროპიკული ციკლონები, ბრაზილიის მეტეოროლოგიურმა სააგენტოებმა თავიდან ის ტროპიკებსგარე ციკლონად ჩათვალეს, მაგრამ შემდეგ შეუცვალე კლასიფიკაცია ტროპიკულით.

მთავარი ცენტრების როლს, რომლებიც დაკავებულია ტროპიკული ციკლონებზე დაკვირვებით და მათი შესახებ გაფრთხილებების მიწოდებით, ასრულებს ექვსი რეგიონული სპეციალიზებული მეტეოროლოგიური ცენტრი. ისინი ვალდებულებებს ასრულებენ მსოფლიო მეტეოროლოგიური ორგანიზაციის დავალებით და პასუხისმგებელი არიან თავისი პასუხისმგებლობის რაიონებში ოფიციალური გაფრთხილებების, საგანმანათლებლო პუბლიკაციების და მოსამზადებელი ზომების შესახებ რეკომენდაციების გამოშვებაზე. გარდა ამისა, დამატებით კიდევ არსებობს ტროპიკული ციკლონების გაფრთხილების ექვსი ცენტრი, რომლების ასევე არიან აღჭურვილი მსოფლიო მეტეოროლოგიური ორგანიზაციის რწმუნებით, მაგრამ მათ უფრო დაბალი სტატუსი აქვთ და შედარებით მცირე რაიონებზე არიან პასუხისმგებელი.

თუმცა, ტროპიკული ციკლონების შესახებ ინფორმაციის გავრცელებით მხოლოდ ტროპიკული ციკლონების რეგიონული სპეციალიზებული მეტეოროლოგიური ცენტრები და გაფრთხილების ცენტრები არ არის დაკავებული. ასე მაგალითად, ტაიფუნების შესახებ გაფრთხილების ამერიკული გაერთიანებული სამხედრო-საზღვაო ცენტრი აშშ-ს მთავრობის მიზნებისთვის იძლევა რჩევებს ყველა აუზის შესახებ, ჩრდილოეთ ატლანტიკურის გარდა; ატმოსფერული, გეოფიზიკური და ასტრონომიული სამსახურების ფილიპინების სამმართველო იძლევა რჩევებს და აწვდის ტროპიკული ციკლონების სახელებს, რომლებიც ფილიპინებს უახლოვდება; კანადის გრიგალების ცენტრი აწვდის რჩევებს იმ გრიგალების ნარჩენების შესახებ, რომლებიც, შესაძლოა, კანადას ემუქრებოდეს.

დაკვირვება

ტროპიკულ ციკლონებზე დაკვირვება რთული ამოცანაა, რადგან ისინი წარმოიქმნება ოკეანის თავზე, რადაც იშვიათია მეტეოროლოგიური სადგურები. გარდა ამისა, ტროპიკული ციკლონები სწრაფად იზრდება და გადაადგილდება. დედამიწის ზედაპირიდან ტროპიკულ ციკლონებზე დაკვირვება, ჩვეულებრივ, მხოლოდ მაშინ არის შესაძლებელი, როდესაც ისინი კუნძულებზე გადაივლიან; ზოგჯერ დაკვირვება შესაძლებელია ოკეანის ხომალდიდან. ჩვეულებრივ, უშუალო დაკვირვება ციკლონის პერიფერიაზეა შესაძლებელი, სადაც პირობები ნაკლებად კატასტროფულია, მაგრამ ეს დაკვირვებები არ იძლება ციკლონის რეალური ძალის შეფასების შესაძლებლობას. ამიტომაც ტროპიკული ციკლონის ხმელეთზე გადაადგილების დროს მეტეოროლოგთა ჯგუფები ხშირად მიემგზავრებიან მისი სავარაუდო გადაადგილების რაიონებში რათა ციკლონის ცენტრთან შეძლებისდაგვარად ახლოს აწარმოონ დაკვირვებები.

ოკეანეში ტროპიკულ ციკლონებს აკვირდებიან მეტეოროლოგიური თანამგზავრების დახმარებით, რომლებსაც შეუძლიათ მიიღონ გამოსახულებები სპექტრის ხილულ და ინფრაწითელ დიაპაზონში, ჩვეულებრივ, 15-30 წუთის ინტერვალებით. როდესაც ციკლონი ხმელეთს უახლოვდება, მასზე დაკვირვება შესაძლებელია მეტეოროლოგიური რადარების დახმარებით. რადარების საშუალებით მოსახერხებელია ინფორმაციის მიღება ხმელეთზე გადმოსვლის მომენტში ციკლონის ადგილმდებარეობისა და მისი ინტენსივობის შესახებ პრაქტიკულად რეალურ დროში, ანუ ყოველ რამდენიმე წუთში.

რეალურ დროში დაკვირვებას ასევე აწარმოებენ სპეციალურად აღჭურვილი თვითმფრინავებით, რომლებიც ციკლონისკენ მიემართება. კერძოდ, ასეთ ფრენებს აწარმოებენ „გრიგალზე მონადირენი“ თვითმფრინავებით „WC-130 ჰერაკლე“ და „WP-3D ორიონი“. ეს თვითმფრინავები აღწევენ ციკლონში და იღებენ მონაცემებს როგორც უშუალოდ, ასევე GPS-ით, ტემპერატურის, ტენიანობისა და წნევის გადამწოდებით აღჭურვილი ზონდების ჩამოყრით, რომლებიც გაზომვებს აწარმოებენ ფრენისთვის უსაფრთხო სიმაღლესა და ოკეანის ზედაპირს შორის. 21-ე საუკუნის დასაწყისში ამ მეთოდებს დაემატა Aerosonde – პატარა უპილოტო თვითმფრინავი, რომელსაც შეუძლია მიიღოს მეტეოროლოგიური ინფორმაცია ადამიანისთვის საშიშ, მცირე სიმაღლეებზე. ამ ხელსაწყოს პირველი გამოცდა განხორციელდა 2005 წელს, ატლანტიკური ტროპიკული შტორმის „ოფელიას“ კვლევის დროს.

პროგნოზირება

იმის გამო, რომ ტროპიკული ციკლონის მოძრაობაზე მოქმედებს მის გარშემო არსებული დაბალი და მაღალი წნევის ზონები, მისი გადაადგილების გზის პროგნოზირებისთვის აუცილებელია ციკლონის სასიცოცხლო ციკლის განმავლობაში ამ ზონების განვითარების დინამიკის პროგნოზირება. ამისთვის, ჩვეულებრივ, გამოიყენება ქარის სიჩქარისა და ძალის, ტროპოსფეროს მთელ სისქეში გასაშუალოებული მნიშვნელობების გაზომვა. თუ ქარის გრადიენტი შედარებით მაღალია, საუკეთესო შედეგები მიიღება 700 მბარ დონეზე (ზღვის დონიდან დაახლოებით 3000 მ სიმაღლეზე) ქარის სიჩქარის მნიშვნელობის დახმარებით. ამ დროს ახდენენ ციკლონის ფარგლებში ქარის ხანმოკლე ფლუქტუაციების გასაშუალებას. ამჟამად, ტროპიკული ციკლონების გადაადგილების გზის უფრო ზუსტი პროგნოზირებისთვის ფართოდ გამოიყენება კომპიუტერული სიმულაციები. გაზომვების მეთოდების გაუმჯობესებისა და ატმოსფერული პროცესების უკეთ შესწავლის შედეგად გაიზარდა ტროპიკული ციკლონების პროგნოზირების სიზუსტე. ამის მიუხედავად, მათი ძალის წინასწარი განსაზღვრის სიზუსტე ჯერ კიდევ საკმაოდ დაბალი რჩება, რასაც ხსნიან იმ ფაქტორების არასრული ცოდნით, რომლებიც ზემოქმედებენ ტროპიკული ციკლონების განვითარებაზე.

კლასიფიკაცია ძალის მიხედვით

ძირითადი სტატია: ტროპიკული ციკლონების შკალები

სამი ტროპიკული ციკლონი განვითარების სხვადასხვა სტადიაზე: უსუსტესმა (მარცხნივ) ახლახან მიიღო მრგვალი ფორმა, უფრო ძლიერმა (ზედა მარჯვენა კუთხე) უკვე შექმნა წვიმის ზოლები, ხოლო უძლიერესმა (ქვედა მარჯვენა კუთხე) შექმნა თვალი.

ძალის კრიტერიუმის მიხედვით ტროპიკული ციკლონები იყოფა სამ ძირითად ჯგუფად: ტროპიკული დეპრესიები, ტროპიკული შტორმები და ყველაზე ინტენსიური ციკლონები, რომელთა სახელწოდებები იცვლება წარმოშობის აუზის მიხედვით („ტაიფუნი“ – წყნარი ოკეანის ჩრდილო-დასავლეთში, „ქარიშხალი“ – წყნარი ოკეანის ჩრდილო-აღმოსავლეთსა და ატლანტის ოკეანეში, და ტროპიკული შტორმების სახელწოდებების მოდიფიკაციები ტერმინების „ძალიან სასტიკი“ და „ინტენსიური“ – დანარჩენ აუზებში). თუ ტროპიკული ციკლონი ერთი აუზიდან მეორეში გადადის, შესაბამისად იცვლება მისი კლასიფიკაციაც. მაგალითად, 2006 წელს გრიგალი „იოკე“ გადაიქცა ტაიფუნ „იოკედ“ იმ მომენტში, როდესაც გადაკვეთა თარიღების შეცვლის საერთაშორისო ხაზი წყნარი ოკეანის ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთის რაიონის მიმართულებით. კლასიფიკაციის ყველა ის სისტემა, რომელთა შესახებ ანგარიში განყოფილების ბოლოს ცხრილში არის მოყვანილი, ოდნავ განსხვავებულ ტერმინოლოგიას იყენებს, ასევე, თითოეული ამ კატეგორიის ქვეჯგუფებისთვისაც.

ტროპიკული დეპრესია

„ტროპიკულ დეპრესიას“ უწოდებენ ორგანიზებულ ციკლონურ სისტემას ზედაპირის მიმდებარე, ნათლად გამოხატული ცირკულაციით და მაქსიმალური მუდმივი ქარებით 17 მ/წმ (33 კვანძი) სიჩქარემდე. ასეთ სისტემას არა აქვს თვალი და ჩვეულებრივ, არა აქვს უფრო მძლავრი ტროპიკული ციკლონებისთვის დამახასიათებელი სპირალური ორგანიზაცია. ჩვეულებრივ, ტროპიკულ დეპრესიებს არ ანიჭებენ საკუთარ სახელებს. გამონაკლისია ტროპიკული დეპრესიები, რომლებიც ყალიბდება ფილიპინების პასუხისმგებლობის ზონაში.

ტროპიკული შტორმი

„ტროპიკულ შტორმს“ უწოდებენ ორგანიზებულ ციკლონურ სისტემას ზედაპირის მიმდებარე, ნათლად გამოხატული ცირკულაციით და მაქსიმალური მუდმივი ქარებით 17 მ/წმ-დან (33 კვანძი) 32 მ/წმ (63 კვანძი) სიჩქარემდე. ჩვეულებრივ, ასეთ ტროპიკულ ციკლონებს უვითარდებათ არგად გამოხატული სპირალური ფორმა, თუმცა თვალი ჯერ კიდევ არ არის წარმოქმნილი. ამ დონიდან დაწყებული, ტროპიკული ციკლონები იღებენ საკუთარ სახელებს იმ ქვეყნების მიხედვით, რომლის პასუხისმგებლობის ზონაშიც აღწევენ ასეთ ძალას.

უმაღლესი ძალის ციკლონები

ტროპიკული ციკლონების კლასიფიკაციაში უმაღლესი კატეგორიაა „გრიგალი“ ან „ტაიფუნი“ (კლასიფიკაციების ნაწილში ამასთან ერთად შენარჩუნებულია დასახელებები „ციკლონური შტორმი“ ან „ტროპიკული ციკლონი“), რომლებსაც ახასიათებს მუდმივი ქარები 33 მ/წმ (64 კვანძი) სიჩქარიდან (ტაიფუნებს მუდმივი ქარებით, რომელთა სიჩქარე 67 მ/წმ-ს ან 130 კვანძს აღემატება, ტაიფუნების შესახებ გაფრთხილებების გარეთიანებული ცენტრი „სუპერტაიფუნებსაც“ უწოდებს). ჩვეულებრივ, ასეთი ძალის ტროპიკული ციკლონის ცირკულაციის ცენტრში ვითარდება მკაფიოდ გამოხატული თვალი, რომლის დანახვა ღრუბლებისგან თავისუფალი, შედარებით მცირე მრგვალი ლაქის სახით შესაძლებელია თანამგზავრიდან გადაღებულ სურათებზე. ამ ციკლონების თვალის კედლის სიგანე 16-დან 80 მეტრამდეა და ხასიათდება ქარებით, რომელითა სიჩქარე, სხვადასხვა შეფასებით, 85 მ/წმ-ს (165 კვანძს) აღწევს.

სიტყვა „ტაიფუნს“ ორი სავარაუდო ეტიმოლოგია აქვს. პირველის მიხედვით ის წარმოქმნილია ჩინური სიტყვიდან taifung  – „ძლიერი ქარი“. მეორე ეტიმოლოგიის თანახმად აღნიშნული სიტყვა რუსულ ენაში მოხვდა ინგლისურის ან გერმანულის გავლით და ნაწარმოებია არაბულიდან  طوفان,  ţūfān. არ არის გამორიცხული, რომ არაბული სიტყვა ნასესხები ყოფილიყო ძველი ბერძნულიდან τυφῶν – „ქარიშხალი, გრიგალი, სმერჩი“.

ხოლო სიტყვა „ურაგანი“, რომელიც გამოიყენება ატლანტის ოკეანეში და წყნარი ოკეანის ჩრდილო-აღმოსავლეთში, ნაწარმოებია მაიას მითოლოგიაში ქარის ღმერთის ხურაკანის (Huracan ან Jurakan) სახელიდან რომელიც ესპანურ ენაში დამკვიდრდა, როგორც huracán.

ტროპიკული ციკლონების კლასიფიკაციის მიახლოებითი შედარება
ბოფორტის შკალა მუდმივი ქარი 10 წუთის განმავლობაში, კვანძები ინდოეთის ოკეანის ჩრდილოეთი IMD ინდოეთის ოკეანის სამხრეთ-დასავლეთი MF ავსტრალია BOM წყნარი ოკეანის სამხრეთ-დასავლეთი FMS წყნარი ოკეანის ჩრდილო-დასავლეთი JMA წყნარი ოკეანის ჩრდილო-დასავლეთი JTWC წყნარი ოკეანის ჩრდილო-აღმოსავლეთი და ატლანტის ოკეანის ჩრდილოეთი NHC და CPHC
0-6 <28 დეპრესია ტროპიკული ღელვა ტროპიკული დაქვეითება ტროპიკული დეპრესია ტროპიკული დეპრესია ტროპიკული დეპრესია ტროპიკული დეპრესია
7 28-33 ღრმა დეპრესია ტროპიკული დეპრესია
9-Aug 34-47 ციკლონური შტორმი ზომიერი ციკლონური შტორმი ტროპიკული ციკლონი (1) ტროპიკული ციკლონი (1) ტროპიკული შტორმი ტროპიკული შტორმი ტროპიკული შტორმი
10 48-55 სასტიკი ციკლონური შტორმი სასტიკი ტროპიკული შტორმი ტროპიკული ციკლონი (2) ტროპიკული ციკლონი (2) სასტიკი ტროპიკული შტორმი
11 56-63
12 64-72 ძალიან სასტიკი ციკლონური შტორმი ტროპიკული ციკლონი სასტიკი ტროპიკული ციკლონი (3) სასტიკი ტროპიკული ციკლონი (3) ტაიფუნი ტაიფუნი გრიგალი (1)
13 73-85 გრიგალი (2)
14 86-89 სასტიკი ტროპიკული ციკლონი (4) სასტიკი ტროპიკული ციკლონი (4) ძლიერი გრიგალი (3)
15 90-99 ინტენსიური ტროპიკული ციკლონი
16 100-106 ძლიერი გრიგალი (4)
17 107-114 სასტიკი ტროპიკული ციკლონი (5) სასტიკი ტროპიკული ციკლონი (5)
115-119 ძალიან ინტენსიური ტროპიკული ციკლონი სუპერტაიფუნი
>120 სუპერციკლონური შტორმი ძლიერი გრიგალი (5)

 

სახელწოდება

ძირითადი სტატია: ტროპიკული ციკლონების სახელები

მრავალი ტროპიკული ციკლონი, შესაძლოა, ერთდროულად არსებობდეს და აქტიურად გადაადგილდებოდეს. ერთმანეთისგან მათ გასარჩევად, იმ ციკლონებს, რომლებიც ტროპიკული შტორმის ძალას იკრებენ, საკუთარ საქელებს არქმევენ. ტროპიკული ციკლონის სახელი, უმეტესად უცვლელი რჩება მისი არსებობის მანძილზე, თუმცა, განსაკუთრებულ შემთხვევებში მათ სახელს უცვლიან მაშინ, როდესაც ჯერ კიდევ აქტიური არიან.

ტროპიკულ ციკლონებს სახელებს აძლევენ ოფიციალური სიებიდან, რომლებიც განსხვავებულია რეგიონების მიხედვით და წინასწარ არის შედგენილი. ამ სიებს ადგენს ან მსოფლიო მეტეოროლოგიური ორგანიზაციის კომიტეტები, ან ეროვნული მეტეოროლოგიური ორგანიზაციები, რომლებიც ტროპიკულ ციკლონებს აკვირდებიან. ყველაზე დამანგრეველი ტროპიკული ციკლონების სახელები მათ უმკვიდრდება და ისინი ამოაქვთ სიიდან, მათ მაგივრად კი სიას ახალ სახელებს უმატებენ.

ამასთან ერთად, ზოგიერთ ქვეყანაში არსებობს ტროპიკული ციკლონების რიცხვითი ან კოდური კლასიფიკაცია. მაგალითად, იაპონიაში ციკლონს აქვს ნომერი, რომლითაც ის გამოჩნდა სეზონის განმავლობაში, მაგალითად „ტაიფუნი ნომერი 9).

აქტივობის ცვლა დროთა განმავლობაში ხანგრძლივი ტენდენციები

ყველაზე კარგად არის გამოკვლეული ატლანტის ოკეანის აუზი, ამიტომ, წარსულში ტროპიკული ციკლონების აქტიურობის შესახებ არსებული მონაცემებიდან უმეტესობა სწორედ ამ აუზს ეხება. 1995 წლიდან გაიზარდა ტლანტიკური ტროპიკული შტორმების ყოველწლიური რაოდენობა, მაგრამ ეს არ არის გლობალური ტენდენცია: ტროპიკული ციკლონების ყოველწლიური საშუალო რაოდენობა 87±10 დონეზე რჩება. მაგრამ რთულია გლობალური დასკვნების გამოტანა იმის გამო, რომ არ არსებობს ისტორიული მონაცემები ზოგიერთი აუზის შესახებ, განსაკუთრებით სამხრეთ ნახევარსფეროში. ზოგადად, ტროპიკული ციკლონების რაოდენობის ზრდის ტენდენცია არადამაჯერებელია. ამავე დროს, მონაცემები მიგვანიშნებს უდიდესი ძალის გრიგალების რაოდენობრივ ზრდაზე. ენერგიის რაოდენობა, რომელსაც ტიპური გრიგალი გამოყოფს 1975 წლიდან 2005 წლამდე დროით პერიოდში მსოფლიოში დაახლოებით 70%-ით გაიზარდა. ეს ზრდა შედგება ქარის მაქსიმალური სიჩქარის დაახლოებით 15%-იანი ზრდისა და ტროპიკული ციკლონების სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობის 60%-იანი ზრდისგან. მსგავსი მონაცემები იყო მიღებული სხვა კვლევაშიც, რომელმაც აჩვენა ტროპიკული ციკლონების საერთო რაოდენობის შემცირება ყველა აუზში ჩრდილოატლანტიკური აუზის გარდა და იმავდროულად, ძალიან ძლიერი ტროპიკული ციკლონების შეფარდებითი და აბსოლუტური რაოდენობების არსებითი ზრდა. სხვა მონაცემების მიხედვით, ყველაზე ძლიერი ტროპიკული ციკლონების ქარის სიჩქარე გაიზარდა 63მ/წმ-დან 1981 წელს 70 მ/წმ-მდე 2006 წელს.

მეორე შესამჩნევი ტენდენციაა ტროპიკული ციკლონებით გამოწვეული ფინანსური ზარალის ზრდა, კერძოდ, ატლანტის ოკეანეზე, სადაც 1990 წლიდან მოხდა 5 გრიგალი ყველაზე დამანგრეველი ათი გრიგალიდან. თუმცა, მსოფლიოს მეტეოროლოგიური ორგანიზაციის მონაცემებით, ეს ცვლილებები, უპირატესად მოსახლეობის რაოდენობის ზრდით და სანაპირო რაიონების განვითარებით არის განპირობებული. წინათ, სანაპირო რაიონებში, მთავარი პორტების საზღვრებს გარეთ, თუნდაც გრიგალის საფრთხის გამო, მოსახლეობა ცოტა იყო და სანაპირო რაიონების მოსახლეობის სიმჭიდროვე. საგრძნობლად გაიზარდა მხოლოდ მე-20 საუკუნის მიწურულს, ტურიზმის განვითარებასთან ერთად. ამავე დასკვნას ადასტურებს 1900-2005 წლებში ატლანტიკური გრიგალებით მიყენებული ზარალის ზრდის ტენდენციის არარსებობა სანაპირო რაიონების მოსახლეობის ერთიანი შემოსავლით მათი ნორმალიზაციის შემთხვევაში. ამავე დროს, ყველაზე ნაკლებ დამანგრეველი იყო 1970-იანი – 1990-იანი წლების პერიოდი, ხოლო ყველაზე მეტად დამანგრეველი – 1926-1935 წ.წ და 1996-2005 წ.წ. პერიოდები. ამ აუზში ტროპიკული შტორმების რაოდენობის მიხედვით რეკორდული იყო 2005 წლის სეზონი (28 ტროპიკული შტორმი), მას მოსდევს 1933 წლის სეზონი (21 ტროპიკული შტორმი). ასევე აქტიური იყო მე-19 საუკუნის დასაწყისისა და 1870-1899 წლების პერიოდები, არააქტიური კი 1840-1870 წლებისა და 1900-1925 წლების პერიოდები.

ხელოვნური თანამგზავრების ამოქმედებამდე გრიგალების ნაწილი შეუმჩნეველი, ხოლო მათი ძალა უცნობი რჩებოდა იმის გამო, რომ არ არსებობდა დაკვირვების მოსახერხებელი მეთოდები. ამით ნაწილობრივ მაინც შეიძლება ტროპიკული ციკლონების როგორც რაოდენობის, ასევე მათი ძალის ზრდის ტენდენციის ახსნა. კერძოდ, 1960 წლამდე ტროპიკული ციკლონები, რომლებიც ვერ აღწევდა დასახლებულ რაიონებს, შემთხვევით შეიძლება ყოფილიყო შემჩნეული თვითმფრინავიდან ან ხომალდიდან, მაგრამ რეგისტრირდებოდა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დაბრუნების შემდეგ ეკიპაჟი აცნობებდა ტროპიკული ციკლონის შესახებ და შეეძლო ტროპიკული ციკლონის სხვა ატმოსფერული მოვლენებისგან განსხვავება.

ასევე არსებობდა ვარაუდი, რომ ატლანტიკური გრიგალების რაოდენობა და ძალა, ჩრდილოატლანტიკური ოსცილაციის შედეგად, შესაძლოა, 50-70 წლიან ციკლს მიჰყვებოდეს. კერძოდ, ერთ-ერთი ნაშრომის ავტორებმა განახორციელეს მე-18 საუკუნის დასაწყისიდან არსებული ძლიერი გრიგალების რეკონსტრუქცია და აღმოაჩინეს 40-60 წლის ხანგრძლივობის ხუთი პერიოდი წელიწადში 3-5 ძლიერი გრიგალით, რომლებიც ერთმანეთისგან გამოყოფილი იყო 10-20 წლიანი ექვსი პერიოდით წელიწადში 1,5-2,5 ძლიერი გრიგალით.

ტროპიკული ციკლონების ისტორიის რეკონსტრუქციის აღნიშნული კვლევები მიუთითებს ძლიერი გრიგალების აქტივობის რხევით ცვლილებებზე მექსიკის ყურის რაიონში რამდენიმე ასწლეულის ან ათასწლეულის განმავლობაში. კერძოდ, ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 3000-1400 წ.წ. პერიოდში და ბოლო ათასწლეულში აქტივობა დაახლოებით 3-5-ჯერ უფრო დაბალი იყო, ვიდრე აქტივობა ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 1400 წლიდან 1000 წლამდე. ეს რხევითი ცვლილებები. ეს რხევითი ცვლილებები აიხსნება აზორის ანტიციკლონის მდებარეობის ხანგრძლივი ცვლილებებით, რაც, თავის მხრივ, გავლენას ახდენს ჩრდილოატლანტიკური ოსცილაციის ძალაზე. ამ ჰიპოთეზის მიხედვით, უარყოფითი კავშირი არსებობს მექსიკის ყურეში და აშშ-ს ატლანტიკურ სანაპიროზე ტროპიკული ციკლონების რაოდენობებს შორის. წყნარ პერიოდებში აზორის ანტიციკლონის ჩრდილო-აღმოსავლეთის მდებარეობა იწვევს იმ გრიგალების რაოდენობის ზრდას, რომლებიც ატლანტიკის სანაპიროს აღწევს. უფრო აქტიურ პერიოდებში გრიგალების მეტი რაოდენობა აღწევს მექსიკის ყურემდე. ეს რხევითი ცვლილებები დასტურდება, კერძოდ, 14C ანალიზის მონაცემებით 3200 წლის წინ ჰაიტიზე უფრო მშრალი კლიმატის არსებობის შესახებ, მდინარე მისისიპის ველზე ტროპიკული ციკლონების რაოდენობის ზრდის გამო დიდი ვაკეების კლიმატის ცვლილებით გვიან ჰოლოცენში და ტენიანობის ზრდით კეიპ-კოდის კონცხზე ბოლო 500-1000 წლის განმავლობაში.

გლობალური დათბობა

ატლანტიკური ტროპიკული ციკლონების რაოდენობისა და მათი ძალის რეგისტრაციის გაზრდის გამო, დაახლოებით 1995 წლიდან გამოთქვამდნენ ვარაუდებს ტროპიკული ციკლონების გლობალურ დათბობასთან კავშირის შესახებ. ასე მაგალითად, გეოფიზიკური ჰიდროდინამიკის ლაბორატორიის – NOAA-ს მიერ კომპიუტერული სიმულაციების საფუძველზე ჩატარებული კვლევების მონაცემებით მომდევნო ასწლეულის განმავლობაში უნდა ველოდოთ უძლიერესი გრიგალების ძალის ზრდას დედამიწის ატმოსფეროს გათბობის გამო. ასეთივე დასკვნამდე მივიდნენ კლიმატის ცვლის საკითხებზე მომუშავე საერთაშორისო საექსპერტო ჯგუფის წევრებიც მეოთხე მოხსენებაში, რომელიც 2007 წელს გამოქვეყნდა. მათი მონაცემებით, 21-ე საუკუნეში მაღალია ტროპიკული ციკლონების ინტენსივობის ზრდის ალბათობა, ასევე მოსალოდნელია ანთროპოგენური ფაქტორის გავლენა ამ პროცესზე. ცნობილი მეტეოროლოგის კერი ემანუელის 2005 წლის კვლევის მონაცემებით, „გრიგალების ნგრევის პოტენცია“ (მათი საერთო ენერგიის მიახლოებითი საზომი) ძლიერ არის დამოკიდებული ზღვის ზედაპირის მიმდებარე ტემპერატურაზე, რომელიც იზრდება, მათ შორის გლობალური დათბობის შედეგად და ეს ზრდა მომავალშიც გაგრძელდება. თუმცა, 2008 წლის ნაშრომებში ის ვარაუდობს ტროპიკული ციკლონების მოსალოდნელი სიხშირის შემცირებას.

ტროპიკული ციკლონების სიხშირესა და ძალაზე გლობალური დათბობის შესაძლო ეფექტის განსაზღვრის მნიშვნელოვანი პრობლემაა ტემპერატურის მომატების გამო ტროპიკული ციკლონების ძალის რეალურ ზრდასა და ამ ზრდის პროგნოზირებად სიდიდეს შორის არსებული შეუსაბამობა. საყოველთაოდ აღიარებულად ითვლება, რომ ზღვის ზედაპირის საკმაოდ მაღალი ტემპერატურები მნიშვნელოვანია ტროპიკული ციკლონების განვითარებისთვის. თუმცა, კომპიუტერული მოდელირების მონაცემების მიხედვით 2°C-ით დათბობას, რომელიც ბოლო ასწლეულში იყო აღნიშნული, უნდა გამოეწვია ტროპიკული ციკლონების ძალის გაზრდა კატეგორიების ნახევარში ან 10%-ით ნგრევის პოტენციური ინდექსის მიხედვით, მაგრამ რეალურად ინდექსის ზრდა 75-120%-ს შეადგენს. მსგავსი დასკვნები გამოიტანეს სხვა ავტორებმაც.

ამერიკის მეტეოროლოგიური საზოგადოების 2007 წლის პირველი თებერვლის ოფიციალური უწყებით „ტროპიკულ ციკლონებზე დაკვირვება იძლევა ტროპიკულ ციკლოგენეზში შესამჩნევი ანთროპოგენური სიგნალის არსებობის როგორც დამადასტურებელ, ასევე უარმყოფელ მონაცემებს“. მიუხედავად იმისა, რომ გლობალურ დათბობასა და ტროპიკულ ციკლონებს შორის კავშირის არსებობა კვლავაც საკამათოა, ზოგადად, მეცნიერები თანხმდებიან, რომ მნიშვნელოვანია სეზონთა შორის ვარიაციები, ამიტომ ცალკეული ტროპიკული ციკლონის ან სეზონის რეკორდები არ შეიძლება გლობალურ დათბობას მივაწეროთ.

ელ-ნინიო

ტროპიკული ციკლონების უმრავლესობა ყალიბდება ეკვატორული სარტყლის რაიონში. შემდეგ ისინი გადაადგილდებიან დასავლეთის მიმართულებით პასატების ზონაში, ჩრდილოეთისკენ იხრებიან, კვეთენ სუბტროპიკულ ქედს და მას შემდეგ, რაც ხვდებიან ზომიერი სარტყლის დასავლეთის ქარების ზონაში, აღმოსავლეთისკენ უხვევენ. თუმცა, როგორც ეკვატორული სარტყლის, ასევე სუბტროპიკული ქედის მდებარეობა ელ-ნინიოზე არის დამოკიდებული და, შესაბამისად, მასზეა დამოკიდებული ტროპიკული ციკლონების გზებიც. იაპონიისა და კორეის დასავლეთით მდებარე რაიონები ბევრად ნაკლებად განიცდიან ტროპიკული ციკლონების ზემოქმედებას სექტემბრიდან ნოემბრამდე სეზონის განმავლობაში ან ჩვეულებრივ წლებში. ელ-ნინიოს წლებში ტროპიკული ციკლონების  დაბერვა სუბტროპიკული ქედის გავლით ხდება აღმოსავლეთ გრძედის დაახლოებით 130 გრადუსზე. ამის შედეგად ტროპიკული ციკლონები ემუქრება იაპონიის არქიპელაგის კუნძულებს ან მოძრაობის დროს საერთოდ არ ხვდება ხმელეთს. ელ-ნინიოს წლებში გუამის კუნძულზე ტროპიკული ციკლონის დარტყმის ალბათობა მრავალწლიანი საშუალო მნიშვნელობის მხოლოდ მესამედს შეადგენს. ელ-ნინიოს ეფექტი ატლანტის ოკეანეშიც კი ვლინდება, სადაც ტროპიკული ციკლონების აქტივობა მცირდება ქარის გრადიენტის ზრდის წყალობით. ელ-ნინიოს წლებში ტროპიკული ციკლონების ფორმირების რაიონები და მათი ჩრდილოეთისკენ მობრუნების ადგილი სუბტროპიკული ქედის გადახრასთან ერთად დასავლეთისკენ იხრება, რაც ზრდის ტროპიკული ციკლონების ხმელეთზე გადასვლის ალბათობას ჩინეთის ტერიტორიაზე.

მზის აქტივობა

ზოგიერთი კვლევის მონაცემებით ტროპიკული ციკლონების აქტივობაზე შესაძლოა ზეგავლენა იქონიოს მზის აქტივობამ. მზის ლაქების მცირე რაოდენობა იწვევს ატმოსფეროს ზედა ფენების ტემპერატურის დაწევას, რაც თავის მხრივ, იწვევს ტროპიკული ციკლონების ფორმირებისთვის ხელსაყრელ არასტაბილურობას. ისტორიული მონაცემების ანალიზის შედეგად ნაჩვენებია, რომ ატლანტიკური ტროპიკული ციკლონის აშშ-ს სანაპირომდე მიღწევის ალბათობა მზის მაქსიმალური აქტივობის წლების 25%-დან იზრდება 64%-დე მზის მინიმალური აქტივობის წლებში. თუმცა მზის აქტივობის ზეგავლენის თეორია 2010 წლის მდგომარეობით არ არის საყოველთაოდ მიღებული და არ გამოიყენება ტროპიკული ციკლონების პროგნოზირებისთვის.

რეკორდული ტროპიკული ციკლონები

მსხვერპლის რაოდენობის მიხედვით რეკორდულ ტროპიკულ ციკლონად ითვლება ციკლონი „ბხოლა“, რომელმაც 1970 წელს გადაუარა მდინარე განგის მჭიდროდ დასახლებულ დელტას და 300 ათასიდან 500 ათასამდე ადამიანის მოკლა, ხოლო ამ ციკლონის პირდაპირი და არაპირდაპირი მსხვერპლის პოტენციური რაოდენობა მილიონსაც შეიძლება აღწევდეს. მსხვერპლის ასეთი დიდი რაოდენობა იყო ციკლონით გამოწვეული შტორმული მოქცევის შედეგი. საერთოდ, ჩრდილოეთ ინდოეთის ოკეანის აუზი ისტორიულად ლიდერობდა მსხვერპლის რაოდენობით, მიუხედავად იმისა, რომ ყველაზე ნაკლებად აქტიური აუზია. მსოფლიოს სხვა რაიონებში რეკორდი დაამყარა ტაიფუნმა „ნინამ“. 1975 წელს მან ჩინეთის დაახლოებით 100 ათასი მაცხოვრებელი მოკლა წყალდიდობის შედეგად, რომელმაც წალეკა 62 დამბა ბანციაოს დამბის ჩათვლით. 1780 წლის დიდი გრიგალი მსხვერპლის რაოდენობის მიხედვით რეკორდული იყო ჩრდილოატლანტიკურ აუზში. მან მოკლა მცირე ანტილის კუნძულების 22 ათასი მცხოვრები. ხოლო 1900 წლის გალვესტონის გრიგალი 6-12 ათასი მსხვერპლით რეკორდული იყო აშშ-ს ტერიტორიაზე. მრავალრიცხოვანი მსხვერპლისთვის არ არის აუცილებელი, რომ ტროპიკული ციკლონი ძალიან ძლიერი იყოს, განსაკუთრებით, თუ მსხვერპლი გამოწვეულია წყალდიდობით ან მეწყრით. ასე მაგალითად, 1991 წელს შტორმმა „ტელმამ“ მოკლა ფილიპინების რამდენიმე ათასი მცხოვრები, ხოლო 1982 წლის უსახელო ტროპიკულმა დეპრესიამ (მოგვიანებით – გრიგალმა „პოლმა“) მოკლა ცენტრალური ამერიკის დაახლოებით 1000 მცხოვრები.

აბსოლუტური ზარალით მსოფლიოში ყველაზე ძვირი ტროპიკული ციკლონი იყო 2005 წელს გრიგალი „კატრინა“. მის მიერ ქონების განადგურების შედეგად მიყენებულმა პირდაპირმა ზარალმა 81,2 მილიარდი დოლარი (2008 წლის ფასებით) შეადგინა, ხოლო მთლიანი ზარალი 100 მილიარდ დოლარს აღემატება (2005 წლის ფასებით). ამავე გრიგალმა გამოიწვია სულ მცირე 1836 ადამიანის დაღუპვა ლუიზიანასა და მისისიპიში. ზარალის მიხედვით მეორე ადგილზეა გრიგალი „ენდრიუ“, რომლის მიერ მიყენებული ზარალი 40,7 მილიარდ აშშ დოლარს შეადგენს (2008 წლის ფასებით), მესამეა გრიგალი „აიკი“ 31,5 მილიარდი აშშ დოლარის ზარალით (2008 წლის ფასებით).

ყველაზე ინტენსიური ტროპიკული ციკლონი დაკვირვებების წარმოების მთელი ისტორიის განმავლობაში იყო 1979 წლის ტაიფუნი „ტიპი“ წყნარი ოკეანის ჩრდილო-დასავლეთში. მან მიაღწია 870 ჰპ (653 მმ ვცხ. სვ.) მინიმალურ ატმოსფერულ წნევას და მაქსიმალური მუდმივი ქარების 165 კვანძის (85 მ/წმ-ის) ტოლ სიჩქარეს. თუმცა მაქსიმალური მუდმივი ქარების რეკორდს ეს ტროპიკული ციკლონი იზიარებს სხვა სამთან: 1997 წლის ტაიფუნ „კეიტთან“ წყნარი ოკეანის ჩრდილო-დასავლეთში და ატლანტიკურ გრიგალ „კამილასთან“ და „ალენთან“. „კამილა“ ერთადერთი ტროპიკული ციკლონი იყო დაკვირვებების მთელი ისტორიის მანძილზე, რომელიც ხმელეთზე გადმოვიდა ასეთი ძალის ქარებით, ანუ 165 კვანძი (85 მ/წმ) მუდმივი ქარებით და 183 კვანძი (94 მ/წმ) ქარის დაბერვებით. მიუხედავად იმისა, რომ 1961 წელს ტაიფუნი „ნენსის“ ქარების რეგისტრირებული სიჩქარე შეადგენდა 185 კვანძს (95 მ/წმ-ს), მოგვიანებით ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ მისი გავლის დროს (1940-1060-იანი წლებში) ქარის სიჩქარის ანაზომები მომატებული იყო, ამიტომ ეს მნიშვნელობები უკვე აღარ ითვლება რეკორდულად. ანალოგიურად, ტაიფუნი „პაკით“ გამოწვეული ქარის დაბერვის სიჩქარემ კუნძულ გუამზე შეადგინა 205 კვანძი (105 მ/წმ), რაც იქნებოდა სმერჩის ფარგლებს გარეთ, ზედაპირთან ქარის სიჩქარის მეორე მნიშვნელობა, მაგრამ ეს მონაცემები უარყოფილ იქნა ქარის მიერ ანემომეტრის დაზიანების გამო.

ინტენსივობის რეკორდის გარდა ტაიფუნი „ტიპი“ ინარჩუნებს რეკორდს ზომების მიხედვით: მისი ტროპიკული შტორმის ძალის ქარების დიამეტრი 2170 კმ-ია. შტორმული ძალის უმცირესი ტროპიკული ციკლონი იყო 2008 წლის შტორმი „მაროკო“, რომლის ტროპიკული შტორმის ძალის ქარების დიამეტრი მხოლოდ 19 კმ იყო. მან უმცირესი ტროპიკული ციკლონის რეკორდი ჩამოართვა 1974 წლის ციკლონ „ტრეისის“ ტროპიკული შტორმის ძალის ქარების 48 კმ-იანი დიამეტრით.

სიცოცხლის ყველაზე დიდი ხანგრძლივობა ჰქონდა 1994 წლის გრიგალ „ჯონს“, რომელიც 31 დღე არსებობდა. თუმცა 1960-იან წლებში ხელოვნური თანამგზავრებიდან მიღებული მონაცემების გამოჩენამდე ტროპიკული ციკლონების უმრავლესობის სიცოცხლის ხანგრძლივობა შეუფასებელი რჩებოდა. „ჯონს“ ასევე ყველაზე გრძელი, 13 280 კმ-იანი გზა აქვს ყველა იმ ტროპიკული ციკლონს შორის, რომლებისთვისაც ეს პარამეტრი ცნობილია.