klimati - tornado

 

ტორანადო - (ინგ. Tornado) (რუს. Смерч, торна́до)

ატმოსფერული გრიგალი, რომელიც წარმოიქმნება გროვა-წვიმის (ჭექა-ქუხილის) ღრუბელში და ქვემოთ, ხშირად უშუალოდ დედამიწის ზედაპირამდე ვრცელდება ათობით და ასობით მეტრი დიამეტრის მქონე ღრუბლის სახელოს ან ხორთუმის სახით. ღრუბლიდან სმერჩის განვითარება განსხვავდება ზოგიერთი, გარეგნულად მისი მსგავსი, მაგრამ ბუნებით განსხვავებული მოვლენებისგან, მაგალითად სმერჩი-გრიგალისგან ან მტვრიანი (ქვიშიანი) გრიგალებისგან. ჩვეულებრივ სმერჩის ძაბრის განივკვეთის დიამეტრი ქვედა კვეთაში 300-400 მ-ს შეადგენს, თუმცა, თუ სმერჩი წყლის ზედაპირს ეხება, ეს სიდიდე, შესაძლოა, მხოლოდ 20-30 მ იყოს, ხოლო ძაბრის ხმელეთზე გადაადგილების დროს 1,5-3 კმ-ს აღწევდეს.

სიტყვა სმერჩი წარმოდგება ძველი რუსული смърчь-დან, რაც ღრუბელს ნიშნავს.

ტორნადო წარმოადგენს საშიშ მბრუნავ სვეტს რომელიც ეხება დედამიწის ზედაპირსა და ღრუბელს ერთდროულად (ჭექა-ქუხილის ღრუბელი). იშვიათ შემთხვევებში მისი ერთი ბოლო დაკავშირებულია წვიმის ღრუბლებთან. ტორნადო შესაძლებელია სხვადასხვა ზომის იყოს, მაგრამ ტიპიური ტორნადო წარმოქმნის ხილულ კონდენსატის ძაბრს, რომლის ვიწრო ყელიც სწვდება დედამიწას და იგი გარშემორტყმულია ნარჩენებისა და მტვრის ღრუბლით.

ტორნადოს ქარის სიჩქარე საშუალოდ საშუალოდ 64 კმ/სთ-სა (40 მილი/სთ) და 180 კმ/სთ-ს (110 მილი/სთ) შორის ვარირებს. ისინი დაახლოებით 75 მეტრი (246 ფუტი) სიგანისაა და გაშლამდე გადიან რამდენიმე კილომეტრს. ზოგიერთ მათგანს შეუძლია მიაღწიოს 480 კმ/სთ (300 მილი/სთ) ქარის სიჩქარეს და 1.6 კმ (0.99 მილი) სიგანეზე გაიშალოს. ამასთანავე დედამიწასთან კონტაქტით 100 კმ-ზე (62 მილი) გავრცელდეს.

ტორნადო - მიუხედავად იმისა, რომ იგი ამინდის ერთი ყველაზე დამანგრეველი მოვლენაა - ზოგადად ხანმოკლეა. ყველაზე ხანგრძლივი ტორნადო ერთ საათზე მეტ ხანს არ გრძელდება, თუმცა ცნობილია შემთხვევები, როდესაც ტორნადო 2 საათი ან მეტხანს გაგრძელდა (მაგალითად, სამი შტატის ტორნადო). ტორნადოს ფორმირებისა და განვითარების შესახებ მცირე ინფორმაცია გაგვაჩნია გამომდინარე მათი მოკლე ხანგრძლივობიდან.

გაზომვა

ატმოსფეროში კონვექციის პოტენციალი ხშირად იზომება ატმოსფერული სიმაღლისა და ტემპერატურის / ნამის წარმოქმნის წერტილის პროფილით. ეს ხშირად აისახება ტემპერატურული გადახრის ცხრილში ან სხვა თერმოდინამიკურ დიაგრამაში. ისინი შეიძლება აწყობილ იქნას სხვადასხვა გამოთვლების ანალიზით, სადაც ძირითადად მონაცემები მიიღება საჰაერო ბუშტზე დამაგრებული რადიო ზონდის ჰაერში, ატმოსფერულ სიმაღლეებზე გაშვებით. ამინდის მოდელის სკანირება აგრეთვე ქმნის ამ დიაგრამებს, მაგრამ ისინი ნაკლები სიზუსტით გამოირჩევიან მოდელის არასარწმუნო მდგომარეობისა და გადახრების (მიკერძოების) გამო და ამასთანავე იგი დაბალი სივრცული გაშლით (რეზოლუციით) გამოირჩევა. მიუხედავად იმისა, რომ ამინდის მოდელის ზონდირების დროებითი გაშლა (რეზოლუცია) უფრო მაღალია პირდაპირ გაზომვებთან შედარებით, სადაც პირველ საკვლევ საშუალებას შეუძლია გრაფიკის მიღება ყოველი 3 საათის ინტერვალში ხოლო მეორეს მხოლოდ ყოველ 2 დღეში (თუმცა, როდესაც მოსალოდნელია კონვექციური მოვლენა, შესაძლებელია 00Z გრაფიკისგან განსხვავებული განსაკუთრებული ზონდის გამოყენება და შემდგომში კი 12Z-ისა).

პროგნოზირების სხვა პრობლემები.

ატმოსფერული კონვექცია ასევე შეიძლება პასუხისმგებელი იყოს და აქვს გავლენა ჰქონდეს ამინდის რიგ სხვადასხვა პირობებზე. შესაძლებელია რამდენიმე მაგალითის მოყვანა: კონვექცია ერევა პლანეტარული საზღვრის შრეს და მშრალ ჰაერს ხელს უწყობს აღმავალ სვლაში, რაც თავისთავად ამცირებს ნამად ქცევის მაჩვენებელს, წარმოქმნის რა წვიმის ღრუბლებს რომელთაც შეუძლიათ მზის სინათლის შეკავება და ამის გამო ძლიერდება ზედაპირული ქარები. ამავე დროს ამცირებს გამავალი ნაკადის დიფუზურ საზღვრებს/სხვა მცირე საზღვრებს და წარმოქმნის აღმოსავლეთის ქარებს მთელი დღის განმავლობაში. უფრო დიდ მასშტაბებში ჰაერის ზემოთ სვლას შეუძლია მიგვიყვანოს დედამიწის ქერქის გაცხელების მინიმუმამდე, რაც გვხვდება სამხრეთ-დასავლეთ უდაბნოში.

აღწერილობა

ძაბრის შიგნით ჰაერი დაბლა ეშვება, გარეთ კი მაღლა ადის, სწრაფად ბრუნავს, ქმნის ძლიერ გაუხშოებული ჰაერის არეს. გაუხშოება იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ აირით სავსე დახურული საგნები, მათ შორის შენობებით, შესაძლოა, შიგნიდან აფეთქდეს წნევების სხვაობის გამო. ეს მოვლენა ზრდის სმერჩისგან მიყენებულ ზარალს, ართულებს მისი შიდა პარამეტრების განსაზღვრას. ძაბრში ჰაერის მოძრაობის სიჩქარის განსაზღვრა დღემდე სერიოზული პრობლემაა. ამ სიდიდის შეფასებები, ძირითადად, არაპირდაპირი დაკვირვებებიდან არის ცნობილი. გრიგალის ინტენსივობიდან გამომდინარე, დინების სიჩქარე მასში შესაძლოა იცვლებოდეს. ითვლება, რომ ის აჭარბებს 18 მ/წმ-ს და ზოგიერთი არაპირდაპირი შეფასების მიხედვით, შესაძლოა 1300 კმ/სთ-საც მიაღწიოს. თავად სმერჩი გადაადგილდება მის წარმომშობ ღრუბელთან ერთად. ამ მოძრაობამ შესაძლოა განავითაროს ათეულობით კმ/სთ სიჩქარე, ჩვეულებრივ ეს არის 20-60 კმ/სთ. არაპირდაპირი შეფასებებით 1 კმ რადიუსისა და 70 მ/წმ საშუალო სიჩქარის მქონე ჩვეულებრივი სმერჩის ენერგია ეტალონური ატომური ბომბის ენერგიის სადარია, იმ ბომბისა, რომელიც აშშ-ში, ნიუ-მექსიკაში ააფეთქეს 1945 წლის 16 ივლისს „ტრინიტის“ გამოცდის დროს. სმერჩის არსებობის დროის რეკორდად ითვლება მეტუნის სმერჩი, რომელმაც 1917 წლის 26 მაისს 7 საათისა და 20 წუთის განმავლობაში გადაუარა აშშ-ს ტერიტორიის 500 კმ-ს და 110 ადამიანი შეიწირა. ამ სმერჩის ბუნდოვნად გამოკვეთილი ძაბრის სიგანე შეადგენდა 0,4-1 კმ-ს, მის შიგნით ჩანდა შოლტისმაგვარი ძაბრი. ტორნადოს მეორე საყოველთაოდ ცნობილი შემთხვევაა „სამი შტატის“ სმერჩი (Tristate tornado), რომელმაც 1925 წლის 18 მარტს გადაუარა მისურის, ილინოისისა და ინდიანას შტატებს და 3,5 საათში 350 კმ გაიარა. მისი ბუნდოვნად გამოკვეთილი ძაბრის დიამეტრი მერყეობდა 800 მ-დან 1,6 კმ-მდე.

მიწის ან წყლის ზედაპირთან სმერჩის ძაბრის შეხების ადგილზე შესაძლოა წარმოიქმნას კასკადი – ღრუბლები, ან მტვრის, ნატეხების და მიწის ზედაპირიდან ატაცებული საგნების ან წყლის შხეფების სვეტი. სმერჩის ფორმირების დროს დამკვირვებელი ხედავს, თუ როგორ მიემართება ციდან დაშვებული ძაბრისკენ მიწიდან წამოსული კასკადი, რომელიც შემდგომ ძაბრის ქვედა ნაწილს შთანთქავს. ტერმინის წარმოშობა უკავშირდება იმას, რომ ჰაერის ნაკადი ვეღარ იკავებს გარკვეულ, უმნიშვნელო სიმაღლეზე ატაცებულ ნატეხებს და ისინი მიწაზე ცვივა. ძაბრს, რომელიც არ ეხება მიწას, შეიძლება ბუდე ჰქონდეს შემოხვეული. ერთმანეთტან შერწყმით კასკადი, ბუდე და დედა-ღრუბელი ქმნის სმერჩის უფრო ფართო ძაბრის ილუზიას, ვიდრე ეს სინამდვილეშია.

ზოგჯერ ზღვაზე წარმოქმნილ გრიგალს სმერჩს უწოდებენ, ხმელეთზე წარმოქმნილს კი – ტორნადოს. სმერჩების ანალოგიურ, მაგრამ ევროპაში წარმოქმნილ ატმოსფერული გრიგალებს ტრომბებს უწოდებენ. მაგრამ, ყველაზე ხშირად ეს სამი ცნება სინონიმებად განიხილება.

ზომა და ფორმა

ტორნადოს, შესაძლოა, ბევრნაირი ზომა და ფორმა ჰქონდეს. სმერჩების უმრავლესობა წარმოიქმნება ვიწრო ძაბრის სახით (სულ რამდენიმე ასეული მეტრის განივკვეთით) და ნაგვის მომცრო ღრუბლით დედამიწის ზედაპირის მახლობლად. ტორნადო, შესაძლოა, სრულად იყოს დაფარული წვიმის ან მტვრის კედლით. ასეთი ტორნადო განსაკუთრებით საშიშია, რადგან გამოცდილ მეტეოროლოგებსაც კი უჭირთ მისი დანახვა.

გარეგნული სახე

1976 წლის 30 მაისის ტორნადოს ფოტოსურათები (ვაურიკა, ოკლაჰომის შტატი), რომლებიც სხვადასხვა ფოტოგრაფების მიერ არის გადაღებული თითქმის ერთდროულად: ზედა სურათზე ტორნადო ფოტოკამერის მხრიდან არის განათებული და ძაბრი ლურჯ ტონებშია შეფერილი, ქვედა სურათზე მზე ტორნადოს უკან არის და მას მუქად აჩენს.
წარმოქმნის პირობებიდან გამომდინარე სმერჩებს შეიძლება ფერთა ფართო დიაპაზონი ჰქონდეს. ის, რომელიც მშრალ გარემოში წარმოიქმნება, შესაძლოა, პრაქტიკულად უხილავი იყოს და მისი შემჩნევა მხოლოდ ძაბრის ძირთან დატრიალებული ნაგვით იყოს შესაძლებელი. კონდენსირებული ძაბრების ფერი, რომლებიც არ იტაცებენ, ან მცირე რაოდენობით იტაცებენ ნაგავს, შეიძლება იცვლებოდეს რუხიდან თეთრ ფერამდე. ძაბრში წყლის გადაადგილების პროცესში სმერჩის შეფერილობა შეიძლება გახდეს თეთრი ან ნაჯერი ლურჯი ფერის. ნელა მოძრავი ძაბრები, რომლებიც ასწრებენ დიდი რაოდენობით ნაგვის და ჭუჭყის შთანთქმას, როგორც წესი, უფრო მუქია და დაგროვილი ნაგვის ფერს იღებს. დიდი ვაკეების ტერიტორიაზე მოძრავი ტორნადო შეიძლება გაწითლდეს ნიადაგის მოწითალო შეფერილობის გამო, მთიან რაიონებში წარმოქმნილი სმერჩმა შესაძლოა თოვლიან ტერიტორიას გადაუაროს და თეთრი ფერი მიიღო.

განათების პირობები ის ძირითადო ფაქტორია, რომელიც განსაზღვრავს სმერჩის ფერს. ტორნადო, რომელიც მის უკან მდგარი მზით არის განათებული, ძალიან მუქად აღიქმება. იმავე დროს, ტორნადო, რომელსაც მზე დამკვირვებლის ზურგს უკნიდან ანათებს, შეიძლება ძალიან რუხად, თეთრად ან ბზინვარედ მოგვეჩვენოს. დაისის დროს წარმოქმნილ სმერჩებს მრავალი სხვადასხვა ფერი და ელფერი აქვს ყვითელ, ნარინჯისფერ და ვარდისფერ დიაპაზონში.

ჭექა-ქუხილის შკვალით აწეული მტვერი, თავსხმა წვიმა და სეტყვა, ღამის უკუნი ის ფაქტორებია, რომლებიც ამცირებს ტორნადოს ხილვადობას. ამ პირობებში წარმოქმნილი სმერჩები განსაკუთრებით საშიშია, რადგან მათი აღმოჩენა მხოლოდ დაკვირვების მეტეოროლოგიური ლოკატორების გამოყენებით არის შესაძლებელი (ან მათთვის, ვისაც უამინდობა ელოდება, მოახლოებული საფრთხის შესახებ გაფრთხილებას მოახლოებული ტორნადოს ხმაური წარმოადგენს). ყველაზე მნიშვნელოვანი ტორნადო წარმოიქმნება შტორმული ქარის აღმავალი დინებებით. ისინი წვიმის წყალს შეიცავს რაც მათ ხილულს ხდის[11]. გარდა ამისა, ტორნადოს უმეტესობა დღის ბოლოს წარმოიქმნება, როდესაც კაშკაშა მზეს ყველაზე სქელ ღრუბელშიც კი შეუძლია შეღწევა. ღამით ტორნადოს ანათებს ხშირი ელვა.

ბრუნვა

ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში სმერჩებში ჰაერი, როგორც წესი, ბრუნავ საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით. ეს, შესაძლოა, უკავშირდებოდეს ჰაერის მასების ერთმანეთის მიმართ გადაადგილების მიმართულებებთან იმ ატმოსფერული ფრონტის მხარეებში, რომელშიც სმერჩი ყალიბდება. ცნობილია უკუბრუნვის შემთხვევებიც. სმერჩის მეზობელ უბნებზე ხდება ჰაერის დაშვება, რის გამოც გრიგალი იკეტება.

წარმოქმნის მიზეზები

სმერჩის წარმოქმნის მიზეზები დღემდე არ არის საკმარისად შესწავლილი. შესაძლოა მხოლოდ რამდენიმე ზოგადი მონაცემის მოყვანა, რომელიც ტიპიური სმერჩისთვის არის დამახასიათებელი.

სმერჩი და კავიტაციური ზონარი რადიალურ-ღერძული ტურბინის უკან და სიჩქარეებისა და წნევის განაწილება ამ გრიგალური წარმონაქმნების განივკვეთებში.

სმერჩი შეიძლება წარმოიქმნას წყლის ორთქლით გაჯერებული თბილი ჰაერის მოწოდებისას, როდესაც თბილი ნოტიო ჰაერი ეხება მიწის (ზღვის) ზედაპირის ცივი უბნების თავზე წარმოქმნილ ცივ და მშრალ „გუმბათს“. შეხების ადგილას ხდება წყლის ორთქლის კონდენსაცია. ამ დროს წვიმის წვეთები წარმოიქმნება და გამოიყოფა სითბო, რომელიც ადგილობრივად ათბობს ჰაერს. გამთბარი ჰაერი ზევით მიიწევს და ამით გაუხშოების ზონას ქმნის. გაუხშოების ეს ზონა ისრუტავს ახლომდებარე ღრუბლის თბილ, ნოტიო ჰაერს და ქვემოთ არსებულ ცივ ჰაერს, რაც იწვევს პროცესის ზვავისებურ განვითარებას და საკმაოდ მნიშვნელოვანი ენერგიის გამოყოფას. ამის შედეგად წარმოიქმნება დამახასიათებელი ძაბრი. ცივი ჰაერი, რომელიც შეიწოვება გაუხშოების ზონაში, კიდევ უფრო ცივდება. ქვემოთ დაშვებისას ძაბრი აღწევს მიწის ზედაპირს, გაუხშოების ზონაში შეიწოვება ყველაფერი, რის აწევაც კი შეუძლია ჰაერის ნაკადს. თავად გაუხშოების ზონა იმ მხარეს გადაინაცვლებს, საიდანაც ცივი ჰაერის დიდი მოცულობა მიეწოდება. ძაბრი მოძრაობს, უცნაურად იხრება და ეხება დედამიწის ზედაპირს. ნალექიანობა ამ დროს შედარებით მცირეა.

გრიგალი წარმოიქმნება მაშინ, როდესაც თბილი ნოტიო ჰაერი ეხება დიდი მოცულობის ცივი ჰაერის სივრცეს. ამასთან შეხების არეს დიდი განფენილობა აქვს. ამის შედეგად ჰაერის მასების არევის პროცესი და სითბოს გამოყოფა დიდი მოცულობის სივრცეში ხდება. გრიგალის ფრონტი გადის მიწასთან შეხების ხაზზე და გადაადგილდება მისი საშუალო ხაზის განივი მიმართულებით. ამ ხაზის ორივე მხრიდან ხდება დედამიწის ზედაპირთან დიდი სიჩქარით მოძრავი ცივი ჰაერის შესრუტვა. ფრონტის გავლისას ხდება თავდაპირველად დედამიწის ზედაპირთან მყოფი ცივი ჰაერისა და მოსული თბილი ჰაერის შერევა. ამ დროს ნალექები მნიშვნელობანი და ინტენსიურია. ფრონტის გავლის შემდეგ ჰაერის ტემპერატურა საგრძნობლად იზრდება.

ნგრევას იწვევს ადგილობრივად მნიშვნელოვანი რაოდენობის ენერგიის გამოყოფა, რომელიც დაგროვებულია წყლის ორთქლის წარმოქმნის შედეგად, ხოლო ენერგიის თავდაპირველი წყალო მზის გამოსხივებაა.

მსოფლიო ოკეანის ტემპერატურის მომატებასთან ერთად იზრდება ატმოსფეროში წყლის ორთქლის მოცულობა. ასევე იზრდება კლიმატის კონტინენტალურობა, შედეგად კი გაიზრდება სმერჩებისა და გრიგალების რაოდენობა, ასევე გაიზრდება მათი ძალა.

ცივი ჰაერის და თბილი ნოტიო ჰაერის მოცულობების ამოწურვის შემთხვევაში სმერჩის, ტორმადოს სიმძლავრეც მცირდება, ძაბრი ვიწროვდება, წყდება დედამიწის ზედაპირს და თანდათანობით ბრუნდება უკან, დედა-ღრუბელში.

სმერჩების არსებობის დრო განსხვავებულია და მერყეობს რამდენიმე წუთიდან რამდენიმე საათამდე (გამონაკლის შემთხვევებში). სმერჩების გადაადგილების სიჩქარეებიც განსხვავებულია, საშუალოდ ეს არის 40-60 კმ/სთ (უიშვიათესად შესაძლოა 480 კმ/სთ-ს მიაღწიოს).

სმერჩების წარმოქმნის ადგილები

ჭექა-ქუხილი დედამიწის უმეტეს ადგილებში ხდება სუბარქტიკული და არქტიკული კლიმატის გარდა, მაგრამ სმერჩი თან ახლავს მხოლოდ იმ ჭექა-ქუხილს, რომელიც ატმოსფერული ფრონტების პირაპირზე იმყოფება.

სმერჩების უდიდესი რაოდენობაა დაფიქსირებული ჩრდილოეთ ამერიკის კონტინენტზე, განსაკუთრებით აშშ-ს ცენტრალურ შტატებში, ნაკლებად – აშშ-ს აღმოსავლეთ შტატებში. სამხრეთში, ფლორიდაზე, ფლორიდა-კისის კუნძულებთან ზღვიდან სმერჩი თითქმის ყოველდღიურად მოდის მაისიდან ოქტომბრის შუა რიცხვებამდე. ამის გამო ამ რაიონს მეტსახელად „წყლის სმერჩების მხარე“ დაარქვეს. 1969 წელს აქ 395 მსგავსი გრიგალი დაფიქსირდა.

დედამიწის მეორე რეგიონი, სადაც სმერჩების ფორმირებისთვის უნიკალური პირობები იქმნება, არის ევროპა (პირენეის ნახევარკუნძულის გარდა) და რუსეთის მთელი ევროპული ტერიტორია ჩრდილოეთის ოლქების გამოკლებით.

ამრიგად, სმერჩები, ძირითადად შეიმჩნევა ორივე ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყლებში, დაახლოებით მე-60 პარალელიდან 45-ე პარალელამდე ევროპაში და 30-ე პარალელამდე აშშ-ში.

სმერჩები, ასევე, დაფიქსირებულია არგენტინისა და სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის აღმოსავლეთში, ავსტრალიის დასავლეთსა და აღმოსავლეთში და რიგ სხვა რაიონებში, სადაც ასევე შესაძლოა იყოს ატმოსფერული ფრონტების შეჯახების პირობები.

სმერჩების კლასიფიკაცია, შოლტისმაგვარი

ეს არის სმერჩების ყველაზე გავრცელებული ტიპი. ძაბრი გამოიყურება გლუვად, თხლად, შესაძლოა, იყოს ძალიან დაკლაკნილი. ძაბრის სიგრძე მნიშვნელოვნად აღემატება მის რადიუსს. სუსტი სმერჩები და წყალზე მდგარი სმერჩის ძაბრები, როგორც წესი, შოლტისმაგვარი სმერჩებია.

ბუნდოვანი

გამოიყურება როგორც გაჩეჩილი, მბრუნავი, მიწის მწვდომი ღრუბლები. ზოგჯერ ასეთი სმერჩის დიამეტრი მის სიმაღლესაც აჭარბებს. დიდი დიამეტრის (0,5 კმ-ზე მეტის) მქონე ყველა ძაბრი ბუნდოვანია. ჩვეულებრივ ეს ძალიან მძლავრი სმერჩია, ზოგჯერ – შედგენილი. უდიდესი ზარალი მოაქვს დიდი ზომებისა და ქარის ძალიან მაღალი სიჩქარის გამო.

შედგენილი

შესაძლოა, შედგებოდეს მთავარი ცენტრალური სმერჩის გარშემო მყოფი ორი ან მეტი ცალკეული ტრომბისგან. მსგავსი ტორნადო პრაქტიკულად ნებისმიერი სიმძლავრის შეიძლება იყოს, თუმცა, უფრო ხშირად ეს ძალიან მძლავრი სმერჩია. ისინი მნიშვნელოვან ზიანს აყენებენ ვრცელ ტერიტორიებს.

ცეცხლოვანი

ძირითადი სტატია: ცეცხლოვანი სმერჩი

ეს ჩვეულებრივი სმერჩია, რომელიც წარმოიშვება ღრუბლისგან, რომელიც, თავის მხრივ, წარმოქმნილია ძლიერი ხანძრის ან ვულკანის ამოფრქვევის შედეგად. სწორედ ასეთი სმერჩები შექმნა პირველად ხელოვნურად ადამიანმა (ჯ. დესენის ცდები (Dessens, 1962) საჰარაში, რომლებიც 1960-1962 წ.წ. გრძელდებოდა). თავის თავში „იწოვს“ ცეცხლის ალებს, რომლების დედა-ღრუბლისკენ იწელებიან და ცეცხლოვან სმერჩს ქმნიან. შეუძლია ხანძრის გადატანა ათეულობით კილომეტრზე. არსებობს შოლტისმაგვარები. არ შეიძლება იყოს ბუნდოვანი (ცეცხლი არ იმყოფება წნევის ქვეშ, როგორც შოლტისმაგვარ სმერჩებში).

წყლიანი

ძირითადი სტატია: წყლიანი სმერჩი

ეს არის სმერჩები, რომელიც წარმოიქმნება ოკეანეების, ზღვების, იშვიათად – ტბების თავზე. ისინი თავის თავში „იწოვენ“ ტალღებს და წყალს, ზოგიერთ შემთხვევაში მორევს წარმოქმნიან, რომელიც იწელება დედა-ღრუბლისკენ და წარმოქმნის წყლიან სმერჩს. შეიძლება იყოს შოლტისმაგვარი. ისევე, როგორც ცეცხლოვანი სმერჩი, არ შეიძლება იყოს ბუნდოვანი (წყალი არ იმყოფება წნევის ქვეშ, როგორც შოლტისმაგვარ სმერჩებში).

მიწიანი

ეს სმერჩები ძალიან იშვიათია. წარმოიქმნება დამანგრეველი კატაკლიზმების ან მეწყერების, ზოგჯერ რიხტერის შკალით 7-ბალიანი მიწისძვრების დროს, როდესაც ძალიან მაღალი და მკვეთრია წნევის ცვლილება და ჰაერი ძლიერ არის გაუხშოებული. შოლტისმაგვარი სმერჩი სტაფილოს მსგავსად არის განლაგებული (მსხვილი ნაწილით დედამიწისკენ) მკვრივი ძაბრის შიგნით, მის შიგნით არის მიწის თხელი ნაკადი, აქვს „მეორე გარსი“ მიწის ლაფიდან (თუ მეწყერია). მიწისძვრის დროს ქვებს წევს, რაც ძალიან საშიშია.

თოვლიანი

ეს არის თოვლიანი ტორნადო ძლიერი ქარბუქის დროს.

ქვიშიანი გრიგალი

ძირითადი სტატია: მტვრიანი გრიგალი

განხილულ სმერჩებიდან უნდა განვასხვავოთ ქვიშიანი „სმერჩები“ („მტვრიანი ეშმაკები“), რომლებსაც უდაბნოებში ვხვდებით (ეგვიპტე, საჰარა); წინამორბედებისგან განსხვავებით ეს უკანასკნელნი ზოგჯერ სითბურ გრიგალებად იწოდებიან. ქვიშიანი გრიგალი გარეგნულად ჰგავს ნამდვილ სმერჩს, მაგრამ არც ზომებით, არც წარმოქმნით, არც აგებულებითა და მოქმედებით არაფერი საერთო არა აქვს მასთან. წარმოიქმნება მზის სხივებით ქვიშის ზედაპირის ადგილობრივად გახურების ზეგავლენით. ქვიშიანი გრიგალი არის ნამდვილი ციკლონის (ბარომეტრული მინიმუმის) მინიატურული ასლი. გაცხელების ზეგავლენით ჰაერის წნევა მცირდება, იწვევს გაცხელებულ ადგილზე ჰაერის შედინებას გვერდებიდან, ხოლო დედამიწის ბრუნვისა და, უფრო მეტად, ასეთი აღმავალი ნაკადის არასრული სიმეტრიის გამო იწყება ტრიალი, რომელიც თანდათანობით ძაბრად გადაიქცევა და, ზოგჯერ, ხელსაყრელი პირობების არსებობისას საკმაოდ შთამბეჭდავ ზომებს იღებს. ქარბუქის მოძრაობით გატაცებული ქვიშის მასები გრიგალის ცენტრში აღმავალი მოძრაობით ადის ჰაერში და ამგვარად იქმნება ქვიშის სვეტი, რომელიც წააგავს სმერჩს. ეგვიპტეში შენიშნულია ასეთი ქვიშიანი გრიგალები, რომელთა სიმაღლე 500 და 1000 მეტრსაც კი აღწევდა მაშინ, როდესაც დიამეტრი მხოლოდ 2-3 მ ჰქონდათ. ქარს შეუძლია ამ გრიგალების გადაადგილება ჰაერის საერთო მოძრაობით. გარკვეული დროსი (ზოგჯერ 2 საათამდე) გასვლის შემდეგ ასეთი გრიგალი თანდათანობით სუსტდება და იფანტება.

დამაზიანებელი ფაქტორები

დიდ სიმაღლეზე ასვლა (რომლიდან ჩამოვარდნაც ადამიანისთვის შეიძლება ლეტალური იყოს) გატაცებული საგნები (მათ შორის მახვილი კიდეებით), რომლებიც დიდი სიჩქარით ფრინავს დანგრეული შენობები, კომუნიკაციები, ელექტროგადამცემი ხაზების დაგლეჯა (ჰაერის სწრაფი ნაკადით და წნევის მკვეთრი ცვლილებებით) ხანძრების გაჩენა.

უსაფრთხოების ზომები სმერჩის დროს

აუცილებელია თავი შეაფაროთ ფოლადის კარკასის მქონე რკინაბეტონის ყველაზე მყარ ნაგებობას და იდგეთ ყველაზე მყარ კედელთან. ასევე, თავის შეფარების საუკეთესო ვარიანტია მიწისქვეშა თავშესაფარი ან გამოქვაბული. სმერჩის დიდი ამწევი ძალია გათვალისწინებით სიცოცხლისთვის საშიშია ავტომანქანაში ან ვაგონში დარჩენა. ასევე საშიშია სტიქიასთან პირისპირ დარჩენა შენობის გარეთ.

თუ სმერჩმა ადამიანს გაშლილ სივრცეში მოუსწრო, საჭიროა მაქსიმალური სიჩქარით გადაადგილება ძაბრის ხილული მოძრაობის პერპენდიკულარული მიმართულებით. ან, თუ არ არსებობს უკანდახევის შესაძლებლობა, თავი შეაფაროს ზედაპირზე არსებულ ჩაღრმავებებს (ხევები, ორმოები, ტრანშეები, გზის კიუვეტები, თხრილები), მჭიდროდ მიეკრას მიწას სახით ქვემოთ და ხელები თავზე დაიფაროს. ეს დაეხმარება მნიშვნელოვნად შეამციროს იმ ტრავმების ალბათობა და სიმძიმე, რომელიც შესაძლოა მიაყენონ სმერჩით გატაცებულმა საგნებმა და ნატეხებმა.

პატარა ერთ- ან ორსართულიან კერძო სახლში შეიძლება ისარგებლოთ სარდაფით (გონივრული იქნება, თუ აქვე, მსგავსი საგანგებო შემთხვევისთვის წინასწარ მოათავსებთ წყლისა და კონსერვების მარაგს, ასევე სანთლებს და დიოდურ ნათურებს). თუ არ არის სარდაფი, საჭიროა აბაზანაში ან ქვედა სართულის პატარა ოთახის ცენტრში ყოფნა, შესაძლოა გამძლე ავეჯის ქვეშ, მაგრამ ფანჯრებიდან შორს.

კეთილგონივრული იქნება, თუ ჩაიცმევთ მკვრივ ტანსაცმელს და თან წაიღებთ ფულს და დოკუმენტებს. გრიგალის მიერ ჰაერის დაწნეხვით გამოწვეული წნევათა სხვაობის გამო სახლი რომ არ აფეთქდეს, რეკომენდებულია სმერჩის მოახლოვების მხარეს ყველა ფანჯარა და კარი მჭიდროდ დაკეტოთ, ხოლო საწინააღმდეგო მხარეს ფართოდ გააღოთ და დააფიქსიროთ. უსაფრთხოების ტექნიკის შესაბამისად სასურველია გადაკეტოთ გაზის მოწოდება და გამორთოთ ელექტროობა.

საინტერესო ფაქტები სმერჩების ქრონიკიდან

1879 წლის 30 მაისს, ე.წ. „ირვინგის სმერჩმა“ წირვის დროს ჰაერში აიტაცა ხის ეკლესია მრევლთან ერთად და გადააადგილა ოთხი მეტრით, რის შემდეგაც იქაურობას გაეცალა. პანიკურად შეშიმებულ მრევლს დიდი ზარალი არ განუცდია, თუ არ ჩავთვლით ჭერიდან ჩამოცვენილი ბათქაშით და ხის ნაფოტებით მიყენებულ ჭრილობებს.

1904 წლის 29 ივნისს 17 საათზე მოსკოვში სმერჩმა ფესვებიანად ამოგლიჯა და დაახვია ანენგოფის კორომის ყველა ხე (ზოგიერთის გარშემოწერილობა ერთ მეტრამდე იყო), ზიანი მიაყენა ლეფორტოვს, სოკოლნიკებს, ბასმანის ქუჩას, მიტიშჩებს და ისე ამოხაპა წყალი მდინარე მოსკოვიდან, რომ ფსკერი გამოაჩინა.

1923 წელს ტენესის შტატში (აშშ) სმერჩმა მყისიერად გაანადგურა და გაიტაცა სოფლის სახლის კედლები, ჭერი და სახურავი ისე, რომ მაგიდასთან მჯდომი ბინადარნი მხოლოდ ოდნავ შეშინდნენ.

1940 წელს გორკის ოლქის სოფელ მეშჩერიში ვერცხლის მონეტების წვიმა წამოვიდა. აღმოჩნდა, რომ ჭექა-ქუხილიანი წვიმის დროს გორკის ოლქის ტერიტორიაზე ჩამოირეცხა მონეტებიანი განძი. ახლოს გამავალმა სმერჩმა მონეტები აიტაცა და სოფელ მეშჩერისთან ჩამოყარა.

1965 წლის აპრილში აშშ-ს თავზე ერთდროულად წარმოიქმნა სხვადასხვა სიმძლავრის, 10 კმ-მდე სიმაღლის და 2 კმ-მდე დიამეტრის 37 ტორნადო ქარის სიჩქარით საათში 300 კმ-მდე. ამ გრიგალებმა უდიდესი ნგრევა გამოიწვია ექვს შტატში. დაღუპულთა რაოდენობამ 250 ადამიანს გადააჭარბა, ხოლო 2500 – დაიჭრა.

დედამიწის ზედაპირზე ყველაზე მაღალი სიჩქარე რეგისტრირებულია 1999 წელს აშშ-ში სმერჩის დროს დაახლოებით 500 კმ/სთ.

დაკვირვებების მთელი ისტორიის განმავლობაში ყველაზე მსხვილი სმერჩები იყო ამერიკის შეერთებული შტატების შტატ ოკლაჰომაში ტორნადოების სერიის დროს, 2013 წლის მაისში. 20 მაისს გრიგალი ჩამოყალიბდა ოკლაჰომა-სითის სამხრეთ გარეუბანში – ქალაქ მურში. მასში ქარის სიჩქარემ 322 კმ/სთ-ს მიაღწია, ძაბრის დიამეტრი დაახლოებით 3 კმ იყო (მიენიჭა უმაღლესი EF5 კატეგორია ფუძიტის გაუმჯობესებული შკალის მიხედვით). კიდევ უფრო მძლავრი აღმოჩნდა სმერჩი, რომელმაც ოკლაჰომა-სითის მეორე გარეუბანს, პატარა ქალაქ ელ-რინოს გადაუარა 2013 წლის 31 მაისს. მასში ქარის სიჩქარე 485 კმ/სთ-ს აღწევდა, ხოლო ძაბრის დიამეტრი 4,2 კმ იყო (EF5 კატეგორია, როგორც მურის ტორნადოს). ამ ტორნადოს დროს დაიღუპა აშშ-ში ყველაზე ცნობილი „სმერჩებზე მონადირე“ ტიმ სამარასი, ასევე მისი ვაჟიშვილი პოლ სამარასი და მათი კოლეგა კარლ იანგი.

1984 წლის ივნისში რუსეთის ფედერაციის ცენტრალურ ოლქებს უდიდესი ძალის რამდენიმე სმერჩმა გადაუარა. ყველაზე ძლიერი სმერჩი დაფიქსირდა ქ. ივანოვოსთან. მან ყველაზე მეტი დაზიანებები გამოიწვია.

მიმდინარე კვლევები

მეტეოროლოგია შედარებით ახალგაზრდა მეცნიერებაა და არც ისე დიდი ხანია, რაც სმერჩების შესწავლა დაიწყო. მიუხედავად იმისა, რომ ამ მოვლენას უკვე თითქმის 140 წელი იკვლევენ და აქედან დაახლოებით 60 წელი – საკმაოდ დაწვრილებით, ჯერ კიდევ არის სმერჩთან დაკავშირებული ასპექტები, რომლებიც გამოცანად რჩება. მეცნიერებს საკმაოდ კარგი წარმოდგენა აქვთ ჭექა-ქუხილისა და მეზოციკლონების განვითარებაზე, იმ მეტეოროლოგიურ პირობებზე, რომლებიც ხელს უწყობენ მათ წარმოქმნას. ამის მიუხედავად, მეზოციკლონებისგან განსხვავებით, ჯერ არ არის გადადგმული ნაბიჯი სუპერუჯრედებიდან (ან სხვა შესაბამისი ატმოსფერული პროცესებიდან) სმერჩის წარმოქმნამდე და მის პროგნოზირებამდე და ეს საკითხი მრავალი მკვლევარის ყურადღების ცენტრშია.